Trêu chọc và loại bạn khỏi nhóm bắt đầu xuất hiện rõ ở tuổi mẫu giáo, khoảng từ bốn tuổi, khi trẻ đã biết chơi theo nhóm và biết sức mạnh của câu "không cho bạn chơi". Không phải lần trêu nào cũng là bắt nạt; phần lớn là trẻ đang thử ranh giới. Nhưng khi một bé bị trêu hoặc bị loại lặp đi lặp lại, bởi cùng một nhóm, và bé buồn thật, người lớn phải can thiệp. Ở lớp, cô phân biệt trêu đùa với trêu làm đau, dạy trẻ bị trêu cách đáp lại, dạy cả nhóm luật chơi chung, và báo lại cho gia đình khi chuyện lặp lại.
Nghe con kể "bạn bảo con không được chơi" hay "bạn gọi con là đồ béo" làm ba mẹ rất đau lòng. Bài này đi qua lý do trẻ mẫu giáo trêu và loại nhau, một cách làm nổi tiếng của một cô giáo mẫu giáo Mỹ, những việc cô làm trong lớp, và cách ba mẹ nghe con kể mà không làm câu chuyện to hơn hay nhỏ đi so với thật.
Vì sao trẻ mẫu giáo trêu và loại bạn
Ở tuổi nhà trẻ, trẻ hiếm khi loại bạn một cách có chủ ý, vì trẻ còn chơi song song nhiều. Từ khoảng bốn tuổi, khi trò chơi nhóm có vai và có luật, trẻ bắt đầu hiểu nhóm là gì, ai ở trong, ai ở ngoài. Câu "cậu không được chơi" trở thành một quyền lực mới mà trẻ thích thử. Trẻ cũng đang học về sự khác biệt: béo gầy, cao thấp, giọng nói, màu da, đồ dùng. Trêu chọc là cách vụng về để trẻ gọi tên những khác biệt đó.
Có nhiều lý do đằng sau một lần trêu. Có bé trêu để làm trò cười, muốn được nhóm thích. Có bé loại bạn vì sợ trò chơi của mình bị phá. Có bé nhắc lại câu nghe được từ người lớn hay trên phim mà không hiểu hết. Có bé đang có chuyện buồn ở nhà và mang cơn khó chịu đó tới lớp. Hiểu lý do không có nghĩa là bỏ qua, nhưng giúp cô chọn cách dạy đúng cho bé trêu.
Cũng cần nói rõ: nhiều nghiên cứu về trẻ nhỏ cho thấy hành vi loại trừ và gây tổn thương trong quan hệ, như không cho chơi, nói xấu, doạ "không làm bạn nữa", đã xuất hiện ở tuổi mẫu giáo, ở cả bé trai lẫn bé gái. Đó không phải chuyện của học sinh lớn. Lớp mẫu giáo là nơi tốt nhất để dạy trẻ những luật đầu tiên về đối xử với nhau, khi các thói quen còn mềm.
Trêu đùa, trêu làm đau và bắt nạt: phân biệt thế nào
Người lớn hay đi về hai cực: hoặc coi mọi lời trêu là bắt nạt, hoặc coi tất cả là "trẻ con trêu nhau thôi". Bảng dưới giúp tách ba mức, dựa trên điều cô quan sát chứ không dựa trên một lời kể.
| Dấu hiệu | Trêu đùa | Trêu làm đau | Có dấu hiệu bắt nạt |
|---|---|---|---|
| Hai bé có ngang nhau không | Ngang nhau, đổi vai trêu qua lại | Thường một bé trêu, một bé chịu | Một bên mạnh hơn rõ: lớn hơn, đông hơn, được nhóm theo |
| Bé bị trêu phản ứng thế nào | Cười, trêu lại | Buồn, khóc, mếu | Sợ, tránh mặt, không muốn đi học |
| Có lặp lại không | Thỉnh thoảng | Vài lần | Lặp lại nhiều lần với cùng một bé |
| Bé trêu dừng khi được nhắc không | Dừng ngay | Dừng khi cô can thiệp | Dừng trước mặt cô, tiếp tục khi cô không thấy |
| Việc của cô | Theo dõi, không cần can thiệp | Can thiệp, dạy cả hai bé | Can thiệp, có kế hoạch, báo các gia đình |
Chữ "bắt nạt" nên được dùng thận trọng với trẻ năm tuổi, vì trẻ đang học và thay đổi rất nhanh. Tuy vậy, không dùng chữ không có nghĩa là không hành động. Khi thấy một bé bị nhắm vào lặp lại, cô phải xử lý nghiêm túc như một vấn đề của cả lớp, không chỉ của hai bé.
"Không được nói không cho bạn chơi": một luật lớp học có thật
Năm 1992, Vivian Gussin Paley, một cô giáo mẫu giáo lâu năm ở trường thực nghiệm của Đại học Chicago, xuất bản cuốn sách You Can't Say You Can't Play. Bà kể lại một năm học mình thử áp dụng một luật cho lớp: không ai được nói với bạn rằng bạn không được chơi. Trước khi áp dụng, bà hỏi ý kiến các trẻ, nghe trẻ cãi nhau về chuyện đó, kể cho trẻ những câu chuyện về sự bị bỏ rơi, và cả hỏi các học sinh lớn hơn trong trường xem luật ấy có công bằng không.
Điều đáng học không nằm ở bản thân luật, mà ở cách bà làm. Luật không được ban xuống như mệnh lệnh; trẻ được tham gia bàn bạc, được nói vì sao mình muốn giữ trò chơi cho nhóm, và được nghe những bạn từng bị loại kể cảm giác của mình. Bà cũng không giả vờ rằng luật giải quyết hết: trẻ vẫn có bạn thân, vẫn muốn chơi với người mình thích, và người lớn phải giúp nhóm tìm cách đưa bạn mới vào mà trò chơi không vỡ.
Nhiều lớp mầm non ngày nay dùng một phiên bản mềm hơn của luật này: trong giờ chơi chung, nhóm nào cũng phải tìm một vai cho bạn muốn vào, dù chỉ là vai phụ. Nếu nhóm đã quá đông, nhóm nói "lượt sau cậu vào nhé" thay vì "cậu không được chơi". Luật đơn giản đó đổi câu nói từ đóng cửa sang hẹn lượt.
Cô làm gì khi thấy một bé bị trêu hoặc bị loại
Mỗi lớp có cách làm riêng, nhưng nhiều lớp đi theo trình tự gần giống nhau, xử lý tại chỗ trước rồi mới tới việc dài hơi.
- Đến ngay, đứng cạnh bé bị trêu. Sự có mặt của người lớn đã nói rằng chuyện này không được chấp nhận.
- Gọi tên điều vừa xảy ra, bình tĩnh và cụ thể: "Cô nghe bạn nói Lan không được chơi. Lan đang buồn."
- Hỏi bé trêu hoặc nhóm đang chơi vì sao, nghe thật, rồi nhắc luật lớp: "Ở lớp mình, ai muốn chơi thì nhóm tìm một vai cho bạn."
- Giúp nhóm tìm vai cho bạn và ở lại vài phút cho tới khi trò chơi chạy tiếp.
- Nói riêng với bé bị trêu sau đó: khen bé đã nói ra hoặc đã đi gọi cô, và tập cùng bé vài câu đáp lại cho lần sau.
- Nếu chuyện lặp lại, ghi chép, trao đổi với đồng nghiệp, và báo gia đình của bé bị trêu cũng như gia đình của bé trêu.
Song song với xử lý từng lần, cô dùng giờ vòng tròn và giờ kể chuyện để nói về sự khác biệt và cảm giác bị bỏ rơi. Những câu chuyện về nhân vật bị chê vì khác người, rồi được bạn bè nhận ra điều tốt, giúp trẻ nghĩ về chuyện của mình mà không phải gọi tên bạn nào trong lớp.
Dạy trẻ bị trêu cách đáp lại
Nói rõ, đứng thẳng. Câu ngắn "Tớ không thích cậu nói thế" hoặc "Dừng lại", nói bằng giọng to vừa đủ, nhìn vào bạn. Cô tập với trẻ nhiều lần trong lúc bình tĩnh để khi cần trẻ nói được.
Đi chỗ khác và tìm bạn khác. Không phải lúc nào cũng phải đối đầu. Trẻ có thể chọn rời khỏi nhóm đang trêu và tới chơi ở góc khác, với bạn khác. Biết mình có lựa chọn giúp trẻ bớt thấy bất lực.
Gọi cô. Trẻ cần biết gọi cô không phải là "mách lẻo". Cô nói rõ với cả lớp: khi có bạn bị làm đau hay bị buồn mà không tự giải quyết được, đi gọi cô là việc đúng.
Tìm một bạn đồng minh. Trẻ có một hai bạn thân trong lớp ít bị nhắm vào hơn, và khi bị trêu cũng có người đứng cạnh. Cô có thể giúp trẻ hay bị trêu xây một tình bạn bằng cách ghép trẻ với một bạn hiền trong các việc chung, và khen những bạn biết đứng ra nói giúp bạn mình.
Không đáp trả bằng lời làm đau. Trêu lại bằng một câu cay hơn thường làm chuyện leo thang và khiến bé bị trêu cũng bị nhắc. Cô dạy trẻ rằng mình có quyền giận, nhưng không cần làm đau lại.
Ba mẹ nghe con kể và trao đổi với cô thế nào
Khi con kể bị trêu, việc đầu tiên là nghe hết mà không ngắt lời, không vội phán xét. Hỏi thêm bằng câu mở: "Lúc đó con làm gì? Có ai ở đó không? Con thấy thế nào?" Trẻ nhỏ kể chuyện theo cảm xúc, có khi phóng to, có khi bỏ sót; nghe nhiều lần trong vài ngày giúp ba mẹ thấy bức tranh rõ hơn.
Tránh hai phản ứng cực. Một là gạt đi: "Kệ nó, trẻ con trêu nhau thôi." Con sẽ nghĩ chuyện của mình không quan trọng và lần sau không kể. Hai là làm to: gọi điện cho phụ huynh bé kia ngay trong tối, hoặc dạy con "nó đánh thì đánh lại". Phản ứng này dễ làm chuyện nhỏ thành lớn, và đặt con vào thế khó khi trở lại lớp.
Nếu con kể lặp lại về cùng một bạn hay một nhóm, hãy nhắn hoặc gặp cô. Kể lại đúng điều con nói, nói rõ đây là lời kể của con, và hỏi cô có thấy gì không. Những câu nên hỏi: trong lớp có luật về chuyện không cho chơi không, cô có thể để ý con trong giờ chơi tự do vài ngày tới không, cô thấy con thường chơi với ai. Một giáo viên tốt sẽ cảm ơn ba mẹ đã báo, vì nhiều chuyện trêu xảy ra lúc cô không nhìn thấy.
Kể chuyện và trò chơi giúp cả lớp nghĩ về việc bị bỏ rơi
Xử lý từng lần trêu là cần, nhưng thay đổi lâu dài đến từ những gì cả lớp cùng nghĩ và cùng cảm. Giờ kể chuyện là nơi tự nhiên nhất. Truyện "Vịt con xấu xí" của Hans Christian Andersen, xuất bản năm 1843, kể về một con chim nhỏ bị cả sân gà vịt chê vì khác mình. Khi cô dừng lại hỏi "lúc bị các bạn đuổi đi, vịt con thấy thế nào", trẻ được đứng vào chỗ của một nhân vật bị bỏ rơi mà không phải nói về bạn nào trong lớp. Truyện cổ tích Việt Nam cũng có nhiều nhân vật bị coi thường vì nghèo, vì xấu, vì khác, rồi được nhìn lại; cô chọn những đoạn hợp tuổi để kể.
Trò chơi đổi vai là cách thứ hai. Cô dựng một tình huống bằng con rối: một con rối muốn vào chơi, hai con rối kia nói không. Trẻ được mời giúp các con rối tìm cách: nói gì để bạn vào được, nhóm có thể giao vai gì cho bạn. Trẻ thường nghĩ ra những cách rất hay, và khi chuyện thật xảy ra, cô chỉ cần nhắc "nhớ hôm trước các con giúp chú thỏ không", trẻ hiểu ngay.
Cách thứ ba là những hoạt động nhỏ cho thấy mỗi bạn một điều tốt. Trong vòng tròn cuối tuần, mỗi bé được một bạn nói một điều bạn ấy thích ở mình, theo vòng để không ai bị bỏ quên. Những hoạt động này không xoá được mọi lần trêu, nhưng tạo ra một không khí lớp học mà ở đó trêu làm đau là chuyện lạ, không phải chuyện bình thường.
Câu hỏi thường gặp
Con năm tuổi nói "bạn không chơi với con nữa", có phải con bị tẩy chay không?
Ở tuổi này, câu "không chơi nữa" thường chỉ kéo dài vài giờ hoặc vài ngày. Ba mẹ nên nghe thêm vài lần, hỏi cô về giờ chơi của con. Nếu con bị loại lặp lại bởi cùng một nhóm trong nhiều tuần, đó là lúc cần cô can thiệp rõ ràng hơn.
Con mình là bé hay trêu bạn thì nên làm gì?
Hỏi cô cụ thể con trêu thế nào, trong hoàn cảnh nào. Ở nhà, nói với con về cảm giác của bạn bị trêu, đọc cùng con những truyện về chủ đề này, và để ý xem con có đang học câu trêu từ đâu. Tránh mắng con là đứa xấu; con cần học cách khác để được bạn chú ý.
Có nên dạy con "bạn đánh thì đánh lại" không?
Không nên. Đánh lại thường làm chuyện leo thang, cả hai bé đều có thể bị đau, và con có thể bị nhắc như bé gây chuyện. Dạy con nói rõ, rời đi và gọi cô là cách vừa giữ an toàn vừa giúp con thấy mình có sức mạnh.
Con bị trêu vì ngoại hình, cô có làm gì không?
Trêu về ngoại hình là chuyện cô nên xử lý nghiêm, vì nó chạm tới cách trẻ nhìn chính mình. Ngoài việc nhắc tại chỗ, cô có thể dùng giờ kể chuyện để nói về việc mỗi người mỗi khác. Ba mẹ nên báo cô nếu con kể lặp lại về chuyện này.
Trẻ mẫu giáo có bị bắt nạt thật không hay chỉ là trẻ con?
Hành vi gây tổn thương lặp lại nhắm vào một trẻ đã có ở tuổi mẫu giáo, dù người lớn thường dè dặt dùng chữ "bắt nạt" với trẻ nhỏ. Điều quan trọng là không bỏ qua: khi một bé bị nhắm vào nhiều lần và sợ đi học, cần cô và gia đình cùng hành động.
Luật "ai muốn chơi cũng được chơi" có bất công với nhóm đang chơi không?
Luật này cần được áp dụng khéo. Nhóm vẫn được giữ trò chơi của mình, chỉ cần tìm một vai cho bạn muốn vào hoặc hẹn lượt sau. Cô giúp nhóm nghĩ ra vai để trò chơi không vỡ. Trẻ vẫn có bạn thân, chỉ không được dùng câu đóng cửa với bạn.