Trẻ mầm non giành đồ chơi chủ yếu vì đang học khái niệm "của mình", chưa đủ khả năng chờ đợi và chưa đặt được mình vào vị trí của bạn, chứ không phải vì ích kỷ. Bắt bé đưa ngay món đồ đang chơi cho bạn thường làm cả hai bé học sai: bé đang chơi học rằng ai khóc to thì được, bé kia học rằng cứ giành là có. Nhiều lớp mầm non dạy chờ lượt thay cho ép chia: bé đang chơi được chơi xong, bé muốn chơi được hứa lượt kế tiếp và được giúp chờ.
Giành đồ là chuyện xảy ra hàng chục lần mỗi ngày ở lớp nhà trẻ và mẫu giáo bé. Cách người lớn phản ứng với những lần ấy dạy trẻ nhiều điều về công bằng, về chờ đợi và về lời nói. Phần dưới đi qua lý do phát triển, cách chờ lượt vận hành, cách lớp bày đồ để bớt tranh chấp, và những câu hỏi ba mẹ có thể hỏi cô.
Vì sao trẻ hai, ba tuổi hay giành đồ
Quanh hai tuổi, trẻ bắt đầu nói "của con" rất nhiều. Đó là dấu hiệu trẻ đang hình thành ý niệm về bản thân: có một "con" tách khỏi mẹ, và có những thứ thuộc về "con". Ý niệm sở hữu là bước cần có trước khi biết chia sẻ; trẻ không thể cho đi thứ mà trẻ chưa hiểu là của mình. Vì vậy câu "của con" vang khắp lớp nhà trẻ là chuyện đúng nhịp, dù nghe có vẻ ích kỷ.
Lý do thứ hai là khả năng chờ. Với trẻ nhỏ, "lát nữa" gần như không tồn tại; món đồ mà không có ngay bây giờ thì như mất hẳn. Phần não giúp kìm cơn muốn và lập kế hoạch phát triển chậm, kéo dài suốt thời thơ ấu. Lý do thứ ba là trẻ chưa đặt mình được vào vị trí của bạn. Bé thấy chiếc xe đẹp, bé muốn, bé lấy; ý nghĩ "bạn đang chơi dở và sẽ buồn" chưa kịp xuất hiện.
Các nghiên cứu về hành vi giúp đỡ cũng cho thấy một mặt khác. Felix Warneken và Michael Tomasello công bố năm 2006 rằng trẻ khoảng mười tám tháng đã tự nhặt đồ giúp một người lớn lạ đang loay hoay, không cần được khen. Nghĩa là mầm tốt có sẵn. Chia đồ chơi đang chơi khó hơn nhiều so với nhặt hộ cái kẹp, vì trẻ phải bỏ đi thứ mình đang muốn. Kỹ năng đó cần được dạy dần, qua nhiều năm.
Ép chia ngay và dạy chờ lượt: hai cách, hai bài học khác nhau
Hãy so hai cách xử lý cùng một tình huống: bé A đang chơi chiếc xe đỏ, bé B chạy tới giật và khóc. Bảng dưới không nói cách nào "nhân hậu" hơn, chỉ so xem mỗi cách dạy hai bé điều gì.
| Khía cạnh | Ép chia ngay | Dạy chờ lượt |
|---|---|---|
| Người lớn nói | "Con đưa cho bạn chơi đi, phải biết chia chứ" | "A đang chơi. B muốn chơi. A chơi xong sẽ đưa B" |
| Bé đang chơi học được | Đồ của mình có thể bị lấy bất cứ lúc nào | Mình được chơi trọn, và cũng phải nhường khi xong |
| Bé muốn chơi học được | Khóc hoặc giành thì sẽ có | Nói ra mong muốn rồi chờ thì sẽ có lượt |
| Không khí trong lớp | Trẻ ôm đồ chặt hơn vì sợ bị lấy | Trẻ dần tin rằng lượt mình sẽ tới |
| Việc của cô | Phân xử từng vụ, lặp lại cả ngày | Giúp trẻ chờ lúc đầu, rồi lùi dần |
Chờ lượt không có nghĩa là bé đang chơi được giữ đồ suốt buổi. Trong lớp có nhiều trẻ, cô có thể đặt mốc thời gian dễ hiểu như "chơi xong một vòng xe", "hết bài hát này", hay dùng đồng hồ cát nhỏ. Điều quan trọng là luật rõ, áp dụng cho mọi trẻ, và bé đang chờ có người giúp chờ.
Cô giúp một bé chờ lượt như thế nào
Chờ là kỹ năng khó, nhất là với bé hai, ba tuổi. Cô không chỉ nói "chờ đi" rồi đi chỗ khác. Một chuỗi việc thường thấy ở lớp như sau.
- Ngồi xuống giữa hai bé, đặt tay nhẹ lên món đồ để ngăn giật tiếp, nói bằng giọng bình thản: "Cô giữ chiếc xe một chút."
- Gọi tên mong muốn và cảm xúc của cả hai: "A đang chơi xe. B cũng rất muốn chơi xe, B đang buồn."
- Nêu luật: "Ai đang chơi thì chơi xong. Xong rồi đến lượt B." Trả lại xe cho bé đang chơi.
- Dạy bé muốn chơi một câu để nói: "Cho tớ chơi sau nhé." Nếu bé chưa nói được, cô nói mẫu và để bé gật đầu.
- Giúp bé chờ bằng việc khác: "Trong lúc chờ, con muốn xếp đường cho xe chạy không?" Cô ở gần, nhắc rằng cô nhớ lượt của bé.
- Khi bé đang chơi xong, cô nhắc bé đưa xe cho bạn và khen cả hai: một bé đã giữ lời, một bé đã chờ được.
Những lần đầu, cô gần như làm hết mọi bước. Sau vài tuần, trẻ bắt đầu tự nói "cho tớ chơi sau" và tự nhớ lượt. Đến tuổi mẫu giáo lớn, nhiều nhóm tự đặt luật chờ lượt mà không cần cô, kể cả luật khá phức tạp như "mỗi người hai lần trượt rồi đổi". Đó là lúc kỹ năng đã thật sự thuộc về trẻ.
Bày đồ trong lớp để bớt tranh giành ngay từ đầu
Có nhiều hơn một món cho đồ được ưa thích. Ở lớp nhà trẻ, nếu chỉ có một chiếc xe đỏ thì sẽ có giành xe đỏ cả ngày. Hai ba chiếc giống nhau giúp trẻ chơi song song mà không phải chờ, phù hợp với tuổi chưa biết chờ.
Đồ dùng chung có chỗ cố định. Khi mỗi rổ đồ có một chỗ quen thuộc, trẻ biết tìm ở đâu và biết cất về đâu. Đồ vương vãi khắp nơi dễ khiến trẻ tưởng món nằm cạnh bạn là món "không của ai" và lao vào giành.
Giới hạn số chỗ ở mỗi góc. Góc nấu ăn ba chỗ, góc đọc sách bốn chỗ. Khi góc đã đủ người, trẻ học chờ hoặc chọn góc khác. Luật này giúp mỗi góc đủ rộng để chơi mà không chen.
Đồ riêng mang từ nhà để ở chỗ riêng. Gấu bông hay đồ chơi mang từ nhà là thứ trẻ gắn bó nhất và khó chia nhất. Nhiều lớp để đồ riêng trong ngăn của trẻ, chỉ lấy ra lúc ngủ trưa hoặc lúc trẻ cần an ủi, tránh biến chúng thành nguồn tranh chấp.
Có đồ chơi cần hai người. Ở tuổi lớn hơn, cô bày thêm đồ mà một mình không chơi được: bập bênh, cưa gỗ hai đầu, khúc vải căng làm lều. Những món này biến "giành nhau" thành "cần nhau".
Khi nào trẻ thật sự biết chia sẻ
Chia sẻ tự nguyện, tức là tự đưa đồ của mình cho bạn mà không ai nhắc, xuất hiện muộn hơn nhiều so với kỳ vọng của người lớn. Nghiên cứu của Ernst Fehr và cộng sự công bố năm 2008 trên tạp chí Nature cho thấy trẻ ba, bốn tuổi trong thí nghiệm chia kẹo phần lớn giữ phần nhiều hơn cho mình, còn từ khoảng bảy, tám tuổi trẻ mới chuộng cách chia đều rõ rệt. Kết quả này phù hợp với những gì cô quan sát thấy ở lớp: chia sẻ là một thành quả của nhiều năm, không phải một luật đặt ra là có ngay.
Trong khi chờ trẻ lớn, có những bước nhỏ đáng ghi nhận. Trẻ ba tuổi biết đổi đồ với bạn khi được gợi ý. Trẻ bốn tuổi biết đưa bạn món mình không dùng tới. Trẻ năm tuổi biết chia phần trong một trò chơi nhóm để trò được tiếp tục. Mỗi bước đó cô có thể gọi tên và khen cụ thể: "Con đưa bạn cái xẻng vì con thấy bạn chưa có, bạn vui lắm."
Lời khen cụ thể quan trọng hơn lời khen chung chung như "con ngoan". Nó cho trẻ biết chính xác điều gì vừa làm bạn vui, và gắn hành vi chia sẻ với cảm xúc của bạn, chứ không với phần thưởng hay lời khen của người lớn. Nhờ vậy chia sẻ dần trở thành việc trẻ muốn làm, không chỉ là việc trẻ bị bảo làm.
Ba mẹ hỏi cô điều gì và làm gì ở nhà
Nếu con hay về kể "bạn lấy đồ của con" hoặc cô báo con hay giành đồ, ba mẹ có thể hỏi cô những câu cụ thể: chuyện thường xảy ra ở góc nào, giờ nào; con thường là người giành hay người bị giành; lớp dùng luật chờ lượt ra sao để ở nhà dùng giống. Câu trả lời giúp ba mẹ thấy đó là chuyện thường của tuổi hay là chuyện cần để ý thêm.
Ở nhà, có ba thói quen nhỏ giúp con. Thứ nhất, khi có khách là trẻ nhỏ tới chơi, cho con cất trước vài món đặc biệt không muốn chia, phần còn lại thì cùng chơi theo lượt. Việc này tôn trọng ý niệm "của con" mà vẫn dạy chia sẻ. Thứ hai, dùng chính câu chờ lượt của lớp khi anh chị em trong nhà giành đồ. Thứ ba, tránh bắt con nhường em hoặc nhường khách chỉ vì con lớn hơn hay vì khách là khách; trẻ thấy bất công thì càng ôm đồ chặt.
Cuối cùng, nếu con là bé hay bị giành đồ và ít khi phản ứng, ba mẹ có thể tập với con vài câu ngắn để giữ đồ của mình: "Tớ đang chơi", "Tớ chơi xong sẽ đưa". Biết nói rõ mong muốn của mình cũng là một kỹ năng xã hội, ngang với biết nhường.
Những tình huống giành đồ khó hơn và cách cô nghĩ về chúng
Giành đồ để được chơi với bạn. Có trẻ giật đồ không vì thích món đồ mà vì muốn bạn chú ý tới mình. Giành là cách mở lời vụng về. Cô nhận ra điều này khi trẻ vừa lấy được đồ đã bỏ đó và đứng nhìn bạn. Lúc đó việc cần dạy là câu xin vào chơi, không phải luật chờ lượt.
Đồ chung ngoài sân như xích đu, cầu trượt. Đồ ít, trẻ nhiều, ai cũng muốn ngay. Nhiều lớp đặt luật rõ từ đầu buổi: xích đu mỗi bạn đếm tới hai mươi rồi đổi, cầu trượt xếp hàng. Luật chung cho cả nhóm đỡ phải phân xử từng vụ.
Trẻ lớn giành đồ của trẻ nhỏ trong lớp ghép. Khi lớp có trẻ chênh tuổi, trẻ lớn dễ dùng sức lấy đồ của em. Cô vừa bảo vệ em nhỏ, vừa giao cho trẻ lớn một vai có trách nhiệm như hướng dẫn em cách chơi, để trẻ lớn thấy được tôn trọng mà không cần giành.
Một nhóm chiếm cả góc chơi. Ở tuổi mẫu giáo lớn, một nhóm có thể giữ hết đồ ở một góc và không cho ai vào. Đây không còn là chuyện một món đồ mà là chuyện nhóm và người ngoài. Cô thường giúp nhóm nghĩ ra vai mới cho bạn muốn vào, thay vì chỉ ra lệnh chia đồ.
Giành đồ lặp đi lặp lại với cùng một bạn. Khi hai bé ngày nào cũng giành nhau một thứ, cô để ý xem chuyện xảy ra lúc nào. Nhiều khi đó là giờ trẻ mệt hoặc đói, như sát giờ ăn trưa hay cuối buổi chiều. Đổi nhịp hoạt động có khi giải quyết được nhiều hơn mọi lời nhắc.
Câu hỏi thường gặp
Con ba tuổi không chịu cho bạn mượn đồ ở nhà, có phải con ích kỷ không?
Không nên gọi đó là ích kỷ. Ở tuổi này trẻ đang học khái niệm sở hữu và chưa giỏi chờ đợi. Thay vì ép, ba mẹ có thể để con chọn vài món riêng và chơi theo lượt với những món còn lại. Chia sẻ tự nguyện thường xuất hiện muộn hơn, khi trẻ lớn hơn.
Có nên dùng đồng hồ cát hay hẹn giờ để chia lượt không?
Với trẻ từ khoảng ba tuổi, đồng hồ cát hay một bài hát ngắn là cách dễ hiểu để đánh dấu thời gian, vì trẻ nhìn hoặc nghe được lúc nào hết lượt. Với trẻ nhỏ hơn, cách hiệu quả hơn là có nhiều món giống nhau để hai bé cùng chơi.
Con hay bị bạn giành đồ mà không phản ứng, cô có giúp không?
Một lớp học tốt quan tâm cả bé hay giành lẫn bé hay bị giành. Cô có thể dạy con câu ngắn để giữ đồ và đứng gần con trong giờ chơi những ngày đầu. Ba mẹ nên nói với cô điều mình quan sát ở nhà để cô để ý thêm.
Bạn giành đồ rồi đánh con, cô xử lý thế nào?
Khi có đánh, việc đầu tiên là tách hai bé và kiểm tra bé bị đánh có đau không. Sau đó cô gọi tên chuyện vừa xảy ra, nói rõ không được đánh, và dạy bé kia cách khác để nói mong muốn. Cô thường báo lại cho phụ huynh của cả hai bé.
Có nên cho con mang đồ chơi riêng tới lớp không?
Tuỳ quy định từng lớp. Nhiều lớp chỉ cho mang một món an ủi như gấu bông hay khăn để dùng lúc ngủ trưa, vì đồ chơi riêng dễ thành nguồn tranh chấp và dễ thất lạc. Ba mẹ nên hỏi cô trước khi cho con mang đồ tới.