Cắn bạn là hành vi hay gặp ở lớp nhà trẻ, nhất là ở trẻ từ khoảng một đến ba tuổi, khi trẻ có cảm xúc mạnh mà chưa đủ chữ để nói, đang mọc răng, hoặc đang thử phản ứng của người khác. Phần lớn trẻ thôi cắn khi vốn từ tăng lên. Khi một vết cắn xảy ra, cô lo cho bé bị cắn trước, nói ngắn và rõ với bé cắn rằng không được cắn, rồi theo dõi để tìm quy luật: giờ nào, góc nào, với ai. Cả hai gia đình đều được báo, nhưng cách báo khác nhau và không đem trẻ ra so sánh.
Đón con về thấy dấu răng trên tay là cảm giác rất khó chịu với ba mẹ. Nhận tin con mình cắn bạn cũng khó chịu không kém. Phần dưới giải thích vì sao tuổi nhà trẻ hay có chuyện cắn, những gì một lớp học làm khi chuyện xảy ra và để giảm số lần xảy ra, cũng như những câu ba mẹ nên hỏi cô ở mỗi vai.
Năm lý do thường gặp khiến trẻ nhỏ cắn bạn
Cảm xúc mạnh mà chưa có chữ. Bé hai tuổi giận vì bị lấy đồ nhưng chỉ nói được vài chữ. Cái cắn là cách nhanh nhất để nói "con không chịu". Đây là lý do phổ biến nhất và cũng là lý do thường giảm dần khi trẻ nói được nhiều hơn.
Mọc răng và nhu cầu nhai cắn. Khi lợi ngứa, trẻ cắn mọi thứ trong tầm miệng, đôi khi là vai hay tay bạn đang đứng gần. Cái cắn này thường không đi kèm cơn giận, trẻ cắn xong có khi còn ngạc nhiên vì bạn khóc.
Thử xem chuyện gì xảy ra. Trẻ nhỏ học bằng cách thử: đẩy cốc xem cốc rơi, cắn bạn xem bạn phản ứng ra sao. Phản ứng mạnh của bạn và người lớn có thể vô tình làm trò thử nghiệm đó thú vị hơn.
Quá tải. Lớp ồn, đông, trẻ mệt hoặc đói, nhất là sát giờ ăn trưa hay cuối buổi chiều. Khi quá tải, trẻ nhỏ khó kìm lại, cái cắn bật ra như một cách xả.
Muốn được chú ý hoặc muốn chơi. Có bé cắn vì thấy đó là cách chắc chắn nhất để người lớn chạy tới. Có bé cắn bạn đang chơi vì muốn chơi cùng mà không biết mở lời. Trường hợp này cần dạy cách mở lời, không chỉ cấm cắn.
Chuỗi việc của cô ngay sau một vết cắn
Khi nghe tiếng khóc và thấy dấu răng, cô làm theo một thứ tự rõ ràng. Thứ tự này ở nhiều lớp mầm non khá giống nhau, vì nó đặt an toàn của trẻ bị cắn lên đầu.
- Tách hai bé, ở cạnh bé bị cắn trước. Cô dỗ bé bị cắn, nói ngắn: "Bạn cắn con, con đau lắm. Cô ở đây rồi." Bé cắn được giữ ở gần nhưng không được chú ý nhiều ngay lúc này.
- Xem và sơ cứu vết cắn. Rửa vết cắn bằng nước sạch và xà phòng, chườm lạnh nếu sưng. Nếu da bị rách, chảy máu hoặc vết cắn ở mặt, cô báo người phụ trách y tế của trường và gia đình để quyết định có cần đưa trẻ tới cơ sở y tế không.
- Nói với bé cắn bằng câu ngắn, giọng nghiêm nhưng không quát. "Không được cắn. Cắn làm bạn đau." Không giảng dài, không bắt xin lỗi ngay khi bé chưa hiểu, không cắn lại bé "cho biết".
- Dạy cách khác. Khi bé cắn đã bình tĩnh, cô gọi tên cảm xúc và chỉ một việc thay thế: "Con giận vì bạn lấy xe. Lần sau con nói: không, của tớ. Hoặc con gọi cô."
- Ghi lại. Cô ghi giờ, địa điểm, hai bé đang làm gì, chuyện gì xảy ra ngay trước đó. Ghi chép này là chìa khoá để tìm quy luật.
- Báo cho cả hai gia đình trong ngày. Gia đình bé bị cắn được biết vết cắn và cách sơ cứu. Gia đình bé cắn được biết chuyện xảy ra và kế hoạch của lớp.
Việc cô không làm cũng quan trọng như việc cô làm. Cắn lại để trẻ "biết đau" là hình thức xử phạt thân thể, đi ngược quy định về giáo dục trẻ ở trường mầm non và dạy trẻ rằng người lớn cũng giải quyết bằng cách làm đau. Bắt trẻ ngồi riêng thật lâu cũng ít tác dụng với trẻ hai tuổi, vì trẻ không nối được việc ngồi riêng với cái cắn đã xảy ra.
Tìm quy luật: vì sao ghi chép lại quan trọng
Một vết cắn là một sự việc. Năm vết cắn trong hai tuần là một quy luật cần hiểu. Khi một bé cắn nhiều lần, cô xem lại những ghi chép và hỏi: chuyện thường xảy ra lúc nào, ở góc nào, với những bạn nào, ngay trước đó bé đang làm gì. Câu trả lời thường bất ngờ. Có lớp thấy gần hết các vết cắn xảy ra trong mười lăm phút trước bữa trưa, khi trẻ đói và mệt. Có lớp thấy bé chỉ cắn ở góc xây dựng, nơi đồ chơi ít và trẻ ngồi sát nhau.
Khi đã thấy quy luật, cách giải quyết thường đơn giản hơn mọi lời răn. Nếu cắn xảy ra sát giờ ăn, lớp có thể cho trẻ ăn nhẹ sớm hơn hoặc chuyển sang hoạt động yên hơn trong khoảng thời gian đó. Nếu cắn xảy ra ở một góc chật, cô bày thêm đồ, giới hạn số trẻ ở góc. Nếu bé cắn khi muốn chơi cùng, cô ở gần bé trong giờ chơi và dạy câu mở lời ngay tại chỗ.
Trong giai đoạn bé đang hay cắn, nhiều lớp phân một cô theo sát bé hơn trong những khung giờ dễ xảy ra chuyện, để kịp chặn trước khi răng chạm vào bạn và nói thay cho bé lúc đó. Đây là công việc tốn sức, nhưng là cách giúp bé thôi cắn nhanh nhất. Hiệp hội Quốc gia về Giáo dục Trẻ nhỏ Hoa Kỳ (NAEYC) cũng có tài liệu riêng cho giáo viên về chuyện cắn ở lớp nhà trẻ, với cùng tinh thần: quan sát, tìm nguyên nhân, dạy thay thế, phối hợp với gia đình.
Báo cho hai gia đình: giống và khác nhau ở đâu
Báo phụ huynh sau một vết cắn là việc khó với cô, vì hai gia đình đều lo theo hai cách khác nhau. Bảng dưới tóm cách nhiều trường mầm non làm.
| Nội dung | Gia đình bé bị cắn | Gia đình bé cắn |
|---|---|---|
| Báo khi nào | Trong ngày, trước hoặc lúc đón trẻ | Trong ngày, nên nói riêng |
| Báo gì | Vết cắn ở đâu, đã sơ cứu thế nào, bé phản ứng ra sao | Chuyện xảy ra thế nào, cô đã xử lý ra sao, lớp sẽ làm gì tiếp |
| Có nói tên bé kia không | Thường không, để bảo vệ cả hai trẻ | Thường không |
| Câu nên tránh | "Bé kia hư lắm" | "Con chị hay cắn bạn lắm" |
| Việc nhờ gia đình | Theo dõi vết cắn ở nhà, báo nếu sưng đỏ hơn | Dùng cùng câu nói ở nhà, báo cô nếu con cắn ở nhà |
Ba mẹ bé bị cắn thường muốn biết "ai cắn con tôi". Mong muốn đó dễ hiểu, nhưng nhiều trường chọn không nói tên vì ở tuổi này hầu như trẻ nào cũng có lúc cắn hoặc bị cắn, và nói tên dễ khiến người lớn dán nhãn cho một đứa trẻ hai tuổi. Điều ba mẹ cần biết hơn là lớp đang làm gì để chuyện không lặp lại, và ba mẹ có quyền hỏi rõ điều đó.
Khi con mình là bé cắn bạn
Nhận tin con cắn bạn, nhiều ba mẹ thấy xấu hổ, có người về nhà mắng con rất nặng. Phản ứng đó dễ hiểu nhưng ít giúp được gì, vì chuyện đã xảy ra từ sáng, và trẻ hai tuổi khó nối lời mắng buổi tối với cái cắn buổi sáng. Việc có ích hơn là hỏi cô: con cắn trong tình huống nào, lớp thấy quy luật gì, cô đang dùng câu gì để dạy con. Sau đó dùng đúng câu đó ở nhà.
Ở nhà, ba mẹ có thể để ý những lúc con dễ cắn: khi mệt, khi bị lấy đồ, khi được chơi giỡn quá mạnh. Nếu con đang mọc răng, đưa con món đồ an toàn để nhai. Chơi đùa kiểu cắn yêu, giả vờ cắn tay con cũng nên dừng trong giai đoạn này vì trẻ khó phân biệt cắn đùa và cắn thật. Khi con dùng lời thay vì răng, dù chỉ một chữ "không", hãy khen ngay và cụ thể.
Nếu con vẫn cắn nhiều sau vài tháng dù cả nhà và trường đã làm đều tay, hoặc con cắn cả chính mình khi bực, ba mẹ và cô nên trao đổi kỹ hơn và cân nhắc đưa con đi khám để có ý kiến chuyên môn. Đây không phải là kết luận con có vấn đề, mà là để có thêm người hiểu con.
Khi con mình là bé bị cắn
Ba mẹ bé bị cắn có quyền buồn và có quyền hỏi. Câu hỏi hữu ích là: vết cắn đã được sơ cứu thế nào, có cần theo dõi gì ở nhà không, lớp có biết vì sao chuyện xảy ra không, lớp sẽ làm gì để giảm khả năng lặp lại. Nếu con bị cắn nhiều lần, hỏi thêm: các lần có cùng một hoàn cảnh không, cô có thể ở gần con hơn trong những lúc đó không.
Ở nhà, theo dõi vết cắn trong vài ngày. Đa số vết cắn của trẻ nhỏ chỉ để lại vết bầm hoặc dấu răng mờ dần. Nếu vết cắn rách da, sưng đỏ tăng, nóng, chảy dịch hoặc con sốt, cần đưa con tới cơ sở y tế. Với con, nói chuyện nhẹ nhàng về điều đã xảy ra và dạy con một câu để nói khi có bạn đến quá gần, như "không, tránh ra" kèm giơ tay chặn, hoặc chạy lại gọi cô.
Một điều khó nhưng đáng làm là giúp con không sợ bạn. Ở tuổi này, bé cắn hôm nay có thể là bạn chơi thân của con tháng sau. Nếu ba mẹ nói về bé kia như một đứa trẻ xấu, con có thể mang nỗi sợ đó tới lớp. Nói đơn giản "bạn chưa biết nói nên cắn, cô đang dạy bạn" giúp con hiểu mà không ghét.
Những hiểu lầm hay gặp về chuyện trẻ cắn bạn
Chuyện cắn dễ làm người lớn lo xa. Một số suy nghĩ dưới đây rất phổ biến trong các cuộc nói chuyện giữa phụ huynh, nhưng không khớp với những gì người làm nhà trẻ thường thấy.
- "Trẻ cắn là trẻ hư, trẻ hung dữ." Ở tuổi một, hai, cắn chủ yếu là cách diễn đạt khi chưa có chữ, hoặc là phản xạ khi mọc răng. Gọi trẻ là hư không giúp trẻ có thêm chữ, chỉ thêm một cái nhãn.
- "Lớp có trẻ cắn là cô không trông." Một vết cắn xảy ra trong vài giây, ngay cả khi cô đứng cách hai bước. Điều nên đánh giá là lớp có ghi chép, có tìm nguyên nhân và có kế hoạch hay không, chứ không phải một vết cắn đơn lẻ.
- "Trẻ cắn lúc nhỏ sẽ thành trẻ bạo lực khi lớn." Phần lớn trẻ thôi cắn khi biết nói và không mang hành vi đó theo. Chuyện cắn ở tuổi nhà trẻ không phải lời tiên đoán về tính cách sau này.
- "Bé bị cắn phải học cắn lại để tự vệ." Dạy cắn lại biến một vết cắn thành hai, và dạy cả hai bé rằng răng là cách giải quyết. Bé bị cắn cần học cách chặn, tránh và gọi người lớn.
- "Chuyển bé cắn sang lớp khác là xong." Chuyển lớp chuyển luôn chuyện cắn sang lớp mới nếu nguyên nhân chưa được hiểu. Với bé đang khó khăn, phải làm quen lại cô và bạn mới có khi còn làm bé căng thẳng hơn.
- "Trẻ cắn vì thiếu chất." Không có cơ sở để nối chuyện cắn bạn với một loại vi chất cụ thể. Nếu ba mẹ lo về dinh dưỡng của con, đó là chuyện nên hỏi bác sĩ nhi, tách khỏi chuyện hành vi ở lớp.
Gỡ những hiểu lầm này giúp ba mẹ ở cả hai phía bình tĩnh hơn khi nói chuyện với cô, và giúp mọi người dồn sức vào câu hỏi có ích nhất: vì sao bé cắn, và mình làm gì để bé có cách khác.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tuổi thì thôi cắn bạn?
Phần lớn trẻ thôi cắn khi nói được nhiều hơn, thường quanh ba tuổi, dù mỗi trẻ một nhịp. Trẻ trên ba tuổi vẫn cắn thường xuyên thì cô và gia đình nên cùng nhìn kỹ hơn về hoàn cảnh xảy ra, và cân nhắc xin ý kiến chuyên môn nếu kéo dài.
Có nên cắn lại con để con biết đau không?
Không nên. Cắn lại là làm đau trẻ, dạy trẻ rằng người lớn cũng dùng răng để giải quyết, và không giúp trẻ học được cách nào khác khi giận. Cách có ích là nói ngắn "không được cắn" và dạy một việc thay thế.
Vì sao cô không cho biết bạn nào cắn con?
Nhiều trường giữ quy tắc không nêu tên trẻ khác trong các va chạm để bảo vệ quyền riêng tư của mọi trẻ và tránh để người lớn dán nhãn một em bé. Ba mẹ vẫn có quyền biết đầy đủ chuyện xảy ra với con mình và kế hoạch của lớp.
Con bị cắn nhiều lần, có nên xin chuyển lớp không?
Trước khi chuyển, ba mẹ nên gặp cô hoặc người phụ trách chuyên môn để hỏi lớp đã tìm ra quy luật chưa và đang làm gì. Chuyển lớp có thể cần thiết nếu chuyện kéo dài mà không có kế hoạch rõ, nhưng con cũng phải làm quen lại từ đầu.
Vết cắn thế nào thì phải đưa đi khám?
Khi vết cắn làm rách da, chảy máu, ở gần mắt hoặc trên mặt, hoặc sau đó sưng đỏ tăng, nóng, có mủ hay trẻ sốt, nên đưa trẻ tới cơ sở y tế. Vết bầm và dấu răng không rách da thường chỉ cần rửa sạch và chườm lạnh.
Con cắn ở nhà nhưng ở lớp thì không, vì sao?
Trẻ có thể kìm mình ở lớp nhưng buông ở nhà, nơi trẻ thấy an toàn. Cũng có thể ở nhà có những tình huống riêng như chơi giỡn mạnh hoặc giành đồ với anh chị em. Ba mẹ nên ghi lại hoàn cảnh xảy ra và kể với cô để cùng dùng một cách nói.