Giữ tiếng Việt cho trẻ ở trường mầm non song ngữ: phần tiếng Việt trong lớp ra sao

Ở trường mầm non song ngữ, tiếng Việt không tự giữ được mà phải được giữ chủ động: có thời lượng riêng trong ngày, có cô giáo Việt nói chuẩn và không trộn tiếng, có những hoạt động chỉ làm bằng tiếng Việt như kể truyện cổ, đọc đồng dao, trò chuyện lúc ăn ngủ, và có nguyên tắc tách bạch hai thứ tiếng để trẻ không phải đoán lúc nào nghe tiếng nào.

Phụ huynh chọn trường song ngữ thường hỏi nhiều về tiếng Anh: giáo viên nào dạy, mỗi ngày bao nhiêu giờ, con nói được gì sau một năm. Câu hỏi về tiếng Việt ít được đặt ra, vì ai cũng nghĩ trẻ người Việt thì đương nhiên nói tiếng Việt. Thực tế ở thành phố lại khác: không ít trẻ ba, bốn tuổi bắt đầu trả lời ba mẹ bằng tiếng Anh, quên từ tiếng Việt cho những đồ vật quen. Bài này nói về phần tiếng Việt trong một lớp song ngữ được tổ chức cẩn thận, những dấu hiệu tiếng Việt của con đang bị lép, và những câu nên hỏi nhà trường.

Vì sao trường song ngữ phải chủ động giữ tiếng Việt

Hai thứ tiếng trong một lớp song ngữ không đứng ngang nhau. Tiếng Anh được người lớn nhắc tới nhiều, được khen nhiều, xuất hiện trong phim hoạt hình, ứng dụng, bài hát trẻ nghe ở nhà. Tiếng Việt thì được coi là có sẵn. Khi một thứ tiếng được chú ý và khen ngợi hơn, trẻ rất nhạy và dần nghiêng về phía đó. Nếu nhà trường không chủ động giữ, tiếng Việt trong lớp sẽ co lại thành tiếng của những lúc nhắc nhở, giục giã.

Có một lý do giáo dục nữa. Nhà nghiên cứu ngôn ngữ người Canada Jim Cummins, từ cuối những năm 1970, đưa ra giả thuyết phụ thuộc lẫn nhau giữa hai ngôn ngữ: những năng lực ngôn ngữ sâu như hiểu câu chuyện, giải thích, suy luận được xây trên tiếng mẹ đẻ có thể chuyển sang ngôn ngữ thứ hai. Giả thuyết này được nhiều nghiên cứu về giáo dục song ngữ ủng hộ, dù mức độ chuyển giao còn được bàn tiếp. Hệ quả thực tế: tiếng Việt vững không cản trở tiếng Anh, mà là nền để trẻ học tiếng Anh sâu hơn.

Và trên hết, tiếng Việt là tiếng của ông bà, của họ hàng ở quê, của truyện cổ và ca dao. Một trẻ nói tiếng Anh tốt mà không nói chuyện được với bà nội là một mất mát mà gia đình nào cũng không muốn.

Trong một ngày, phần tiếng Việt nằm ở đâu

Mỗi trường chia thời lượng một khác. Ở một lớp song ngữ làm kỹ, tiếng Việt thường có mặt ở những chỗ sau:

• Vòng tròn đầu ngày: có phần tiếng Việt riêng, cô Việt hỏi han trẻ, điểm danh, nói về thời tiết, về việc của ngày.
• Giờ kể chuyện và làm quen văn học tiếng Việt: truyện cổ tích, thơ, đồng dao, ca dao được kể và đọc trọn bằng tiếng Việt.
• Giờ ăn và giờ ngủ: phần lớn trường dùng tiếng Việt, vì đây là lúc trẻ cần được hiểu nhanh và được dỗ dành. Trẻ mệt, đói, buồn ngủ thì nghe tiếng mẹ đẻ là dịu nhất.
• Khi trẻ có cảm xúc mạnh: trẻ khóc, giận, bị đau, cô Việt thường là người đến trước, nói bằng tiếng Việt để trẻ gọi tên được cảm xúc của mình.
• Các hoạt động văn hoá: trò chơi dân gian, chuẩn bị cho các dịp lễ trong năm, làm bánh, nặn tò he, những việc mang chữ và nghĩa Việt.
• Giờ trả trẻ: cô Việt trao đổi với phụ huynh, kể lại ngày của trẻ, và trẻ nghe người lớn nói chuyện về mình bằng tiếng Việt.

Điểm chung của các mốc trên là tiếng Việt không chỉ là ngôn ngữ của "giờ học tiếng Việt", mà là ngôn ngữ của chăm sóc, của tình cảm, của văn hoá. Trẻ cần thấy tiếng Việt dùng được cho những điều quan trọng nhất của mình.

Nguyên tắc tách bạch: một người, một thứ tiếng

Một người một ngôn ngữ. Nguyên tắc này được mô tả từ đầu thế kỷ hai mươi, khi nhà ngôn ngữ học Jules Ronjat ghi chép việc nuôi con nói hai thứ tiếng trong gia đình mình. Ở lớp song ngữ, nó thường được áp như sau: cô Việt nói tiếng Việt, cô tiếng Anh nói tiếng Anh, kể cả khi cả hai cùng hiểu cả hai thứ tiếng.

Một bối cảnh một ngôn ngữ. Ngoài người, có thể tách theo hoạt động hoặc thời gian: giờ kể chuyện cổ tích luôn bằng tiếng Việt, một số hoạt động luôn bằng tiếng Anh. Trẻ biết trước mình sẽ nghe gì nên không phải đoán.

Không dịch song song từng câu. Cô nói một câu tiếng Anh rồi lập tức dịch sang tiếng Việt thì trẻ học cách chờ câu tiếng Việt và bỏ qua câu tiếng Anh, hoặc ngược lại. Mỗi thứ tiếng cần được nghe trọn trong bối cảnh của nó.

Không trộn từ trong câu. "Con cất cái toy vào box nhé" là câu người lớn ở thành phố hay nói, nhưng nó lấy đi của trẻ hai từ tiếng Việt. Cô Việt trong lớp song ngữ được nhắc giữ câu tiếng Việt trọn vẹn.

Linh hoạt khi trẻ cần. Tách bạch không có nghĩa là cứng nhắc. Khi trẻ bị đau hay hoảng sợ, người lớn dùng thứ tiếng trẻ hiểu nhanh nhất. Nguyên tắc phục vụ trẻ, không phải ngược lại.

Cô giáo Việt trong lớp song ngữ: không chỉ là người phụ

Ở nhiều lớp song ngữ, phụ huynh nhìn cô Việt như người phụ việc cho giáo viên tiếng Anh: chăm ăn, chăm ngủ, dỗ trẻ. Cách nhìn đó làm thiệt cho trẻ. Cô Việt là người mang tiếng mẹ đẻ và văn hoá Việt vào lớp; nếu cô chỉ nói những câu nhắc nhở ngắn, trẻ sẽ chỉ nghe được tiếng Việt ở dạng nghèo nhất.

Một cô Việt làm tốt phần việc này nói câu đầy đủ, đúng ngữ pháp, rõ dấu thanh; kể chuyện hay; thuộc đồng dao, ca dao, trò chơi dân gian; và chủ động trò chuyện với trẻ, hỏi trẻ những câu mở thay vì chỉ ra lệnh. Cô cũng là người quan sát được rõ nhất trẻ nào đang nói tiếng Việt ít đi, và báo lại cho phụ huynh.

Khi tìm hiểu một trường, ba mẹ có thể để ý cách cô Việt nói với trẻ trong giờ tham quan: cô nói câu dài hay chỉ "ngồi xuống", "ăn đi"; cô có kể chuyện, có hỏi trẻ không; cô có trộn tiếng Anh vào câu tiếng Việt không. Những chi tiết nhỏ đó nói về phần tiếng Việt của lớp nhiều hơn bất kỳ bản giới thiệu nào.

Dấu hiệu tiếng Việt của con đang bị lép

Không phải trẻ nào học song ngữ cũng gặp chuyện này, nhưng ba mẹ nên biết những dấu hiệu sau để kịp điều chỉnh cùng nhà trường:

• Con thường trả lời ba mẹ bằng tiếng Anh dù ba mẹ hỏi bằng tiếng Việt, và việc này tăng dần qua vài tháng.
• Con không nhớ từ tiếng Việt cho những đồ vật quen trong nhà, phải nói bằng tiếng Anh rồi chờ ba mẹ dịch.
• Con ngại nói chuyện với ông bà, hoặc ông bà nói con "nói tiếng Việt như người nước ngoài".
• Con kể chuyện bằng tiếng Việt rất cụt, trong khi kể bằng tiếng Anh dài hơn.
• Con nói với ba mẹ rằng tiếng Việt "khó" hay "không hay".

Gặp những dấu hiệu này, việc đầu tiên là nói với cô Việt của lớp để cùng quan sát, xem con ở lớp có nói tiếng Việt với bạn, với cô không. Ở nhà, ba mẹ có thể tăng thời gian đọc truyện tiếng Việt, giảm nội dung tiếng Anh trên màn hình, và giữ tiếng Việt là tiếng của bữa cơm gia đình. Những dấu hiệu trên là chuyện cân bằng ngôn ngữ, không phải dấu hiệu bệnh lý; nếu con chậm nói ở cả hai thứ tiếng thì đó là chuyện khác, cần hỏi chuyên gia.

Câu nên hỏi nhà trường về phần tiếng Việt

Khi tìm hiểu một trường song ngữ, ba mẹ có thể mang theo những câu hỏi sau. Không có câu trả lời nào là duy nhất đúng, nhưng cách trường trả lời cho thấy họ có nghĩ kỹ về tiếng Việt hay không.

Ba mẹ cũng có thể xin dự một buổi kể chuyện tiếng Việt hoặc xem một ngày của lớp. Một giờ ngồi nghe cô Việt kể chuyện cho trẻ nói nhiều hơn mọi câu trả lời.

Nhà và trường cùng giữ nhịp

Phần tiếng Việt ở trường chỉ đứng vững khi ở nhà cũng có. Điều nhà trường mong ở gia đình không phải là những bài học thêm, mà là tiếng Việt được dùng tự nhiên và ấm áp: bữa cơm nói chuyện bằng tiếng Việt, truyện buổi tối bằng tiếng Việt, ông bà được gọi điện thường xuyên. Khi con kể ở nhà về bài đồng dao ở lớp, ba mẹ đọc cùng con; khi cô báo tuần này lớp kể truyện Cây khế, ba mẹ kể lại vào buổi tối.

Nhiều gia đình ở thành phố có thói quen nói tiếng Anh với con ở nhà để "luyện thêm". Đây là lựa chọn của từng nhà, nhưng ba mẹ nên tự hỏi: nếu cả ở trường lẫn ở nhà con đều nghe nhiều tiếng Anh, thì tiếng Việt của con sẽ đến từ đâu? Cách tổ chức ngôn ngữ trong gia đình là chuyện riêng của mỗi nhà; điều quan trọng là ba mẹ và cô cùng nhìn thấy một bức tranh, và cùng nhau giữ cho tiếng Việt của con không bị lép.

Câu hỏi thường gặp

Học song ngữ từ nhỏ có làm con nói tiếng Việt kém đi không?

Không nhất thiết. Trẻ nhỏ có khả năng học hai thứ tiếng cùng lúc. Tiếng Việt chỉ bị lép khi nó ít được dùng, ít được coi trọng so với tiếng Anh, ở trường lẫn ở nhà. Trường có nguyên tắc ngôn ngữ rõ và gia đình dùng tiếng Việt đều đặn thì trẻ giữ được cả hai.

Con hay trộn tiếng Anh vào câu tiếng Việt, có cần lo không?

Ở trẻ học hai thứ tiếng, trộn từ là hiện tượng phổ biến và thường giảm khi vốn từ ở cả hai tiếng tăng lên. Người lớn nên nhắc lại câu của con bằng tiếng Việt trọn vẹn thay vì sửa gay gắt. Nếu người lớn quanh con cũng trộn nhiều, đó là chỗ nên điều chỉnh trước.

Có nên yêu cầu cô Việt nói tiếng Anh với con để con luyện thêm?

Không nên. Cô Việt có vai trò giữ tiếng Việt cho trẻ; nếu cô cũng nói tiếng Anh, trẻ mất đi người mẫu tiếng Việt chính ở trường. Tiếng Anh đã có giáo viên tiếng Anh phụ trách. Mỗi người giữ đúng thứ tiếng của mình thì trẻ học tốt cả hai.

Con nói tiếng Việt giọng lơ lớ, như người nước ngoài, phải làm sao?

Điều này xảy ra khi trẻ nghe tiếng Việt ít hơn tiếng Anh trong một thời gian dài. Cách chữa là tăng lượng tiếng Việt chất lượng: đọc truyện, đọc thơ, nói chuyện dài với con, để con nghe dấu thanh rõ ràng. Không nên chê giọng của con, vì con sẽ ngại nói tiếng Việt hơn.

Gia đình nói tiếng Việt giọng miền Bắc, cô ở lớp nói giọng miền Nam, con có bị rối không?

Không. Trẻ nhỏ quen với nhiều giọng của cùng một ngôn ngữ rất nhanh, và nghe nhiều giọng còn giúp con hiểu tiếng Việt rộng hơn. Con nói giọng nhà ở nhà và dần dùng vài từ của giọng lớp, đó là chuyện bình thường.

Trường song ngữ có dạy chữ tiếng Việt trước hay chữ tiếng Anh trước?

Ở tuổi mầm non, cả hai đều chỉ ở mức làm quen, không dạy đọc viết. Phần làm quen chữ cái tiếng Việt thường do cô Việt phụ trách, đọc theo âm tiếng Việt. Ba mẹ nên hỏi trường cách sắp xếp cụ thể, và để ý xem hai phần có được tách bạch rõ không.