Đồng cảm là khả năng nhận ra và cảm cùng cảm xúc của người khác, rồi muốn làm gì đó cho họ. Ở trẻ mầm non, đồng cảm không xuất hiện một lần mà lớn lên qua nhiều bước: trẻ sơ sinh khóc theo khi nghe trẻ khác khóc; bé một, hai tuổi mang đồ chơi của chính mình đến cho bạn đang buồn; khoảng bốn, năm tuổi trẻ bắt đầu hiểu bạn có thể nghĩ và muốn khác mình. Lớp học nuôi đồng cảm không phải bằng bài giảng "phải thương bạn", mà bằng việc gọi tên cảm xúc của bạn, kể chuyện, và cho trẻ cơ hội thật để giúp nhau mỗi ngày.
Ba mẹ đôi khi lo vì con vô tư cười khi bạn ngã, hay giành đồ của bạn đang khóc. Ở tuổi này đó thường là chuyện bình thường, vì đồng cảm cần những năng lực mà trẻ đang xây dần. Phần dưới đi qua các bước đồng cảm theo tuổi, vì sao "hiểu bạn nghĩ gì" là một mốc quan trọng, những việc lớp học làm mỗi ngày, và những hiểu lầm hay gặp ở người lớn.
Đồng cảm lớn lên qua từng bước
Nhà tâm lý học Martin Hoffman, trong nhiều công trình được tập hợp ở cuốn Empathy and Moral Development năm 2000, mô tả đồng cảm phát triển qua mấy bước nối tiếp. Cách chia của ông đến nay vẫn được dùng nhiều khi bàn về trẻ nhỏ. Các mốc tuổi dưới đây là gần đúng.
- Những tháng đầu đời: trẻ khóc theo khi nghe trẻ khác khóc. Trẻ chưa phân biệt rõ nỗi khó chịu của mình với của người khác; cảm xúc như lan sang.
- Khoảng một tuổi: trẻ bắt đầu biết người kia là một người khác, nhưng khi muốn an ủi, trẻ dùng thứ làm chính mình dịu: đưa bạn món đồ chơi mình yêu, kéo mẹ mình đến cho bạn. Hoffman kể ví dụ một bé dẫn mẹ của mình tới dỗ bạn đang khóc, dù mẹ của bạn ấy cũng đang ở ngay đó.
- Khoảng hai, ba tuổi: trẻ hiểu dần rằng bạn có cảm xúc và nhu cầu riêng, có thể khác mình. Trẻ bắt đầu thử những cách an ủi hợp với bạn hơn: lấy món đồ bạn thích, gọi cô tới.
- Khoảng bốn, năm tuổi: trẻ hiểu rằng người khác có suy nghĩ, có điều họ biết hay không biết, và cảm xúc đến từ đó. Trẻ có thể đoán bạn buồn vì không được mời chơi, dù bạn không khóc.
- Những năm sau mầm non: trẻ dần đồng cảm với hoàn cảnh rộng hơn một lần buồn, như một bạn ốm lâu ngày hay một gia đình gặp khó khăn.
Một nghiên cứu nổi tiếng của Carolyn Zahn-Waxler và cộng sự công bố năm 1992 theo dõi trẻ từ khoảng mười ba đến hai mươi tháng tuổi trong những tình huống người mẹ hay người lạ giả vờ đau. Nhóm nghiên cứu ghi nhận những hành vi quan tâm như vỗ về, đưa đồ, hỏi han tăng rõ trong năm thứ hai của đời trẻ. Mầm đồng cảm có từ rất sớm; việc của người lớn là tưới cho nó.
Hiểu rằng bạn nghĩ khác mình: một mốc quan trọng quanh bốn tuổi
Năm 1983, hai nhà tâm lý học Heinz Wimmer và Josef Perner công bố một thí nghiệm mà về sau được làm lại hàng trăm lần. Trẻ xem một câu chuyện ngắn: một cậu bé cất sô-cô-la vào tủ rồi đi ra ngoài; trong lúc cậu vắng mặt, mẹ chuyển sô-cô-la sang chỗ khác. Câu hỏi là: khi quay lại, cậu bé sẽ tìm sô-cô-la ở đâu? Phần lớn trẻ ba tuổi trả lời theo chỗ sô-cô-la đang nằm thật, tức là chưa tách được điều mình biết với điều cậu bé biết. Từ khoảng bốn, năm tuổi, phần lớn trẻ trả lời đúng rằng cậu bé sẽ tìm ở chỗ cũ.
Năm 1985, Simon Baron-Cohen, Alan Leslie và Uta Frith dùng một phiên bản với hai con búp bê tên Sally và Anne, và thí nghiệm này trở thành một bài kiểm tra quen thuộc về cái giới nghiên cứu gọi là "thuyết tâm trí": khả năng hiểu rằng người khác có niềm tin, ý định, hiểu biết riêng. Các nhà nghiên cứu về sau cũng tranh luận về việc bài kiểm tra này đo được gì và trẻ nhỏ hơn có thể hiểu nhiều hơn những gì bài kiểm tra cho thấy.
Mốc này giải thích nhiều chuyện ở lớp. Bé ba tuổi giành đồ của bạn đang khóc không phải vì lạnh lùng, mà vì chưa nối được "mình muốn" với "bạn đang buồn vì mình lấy". Bé năm tuổi thì đã có thể hiểu "bạn buồn vì tưởng mình không muốn chơi với bạn". Biết điều này, cô dạy đồng cảm khác nhau theo tuổi: với trẻ nhỏ, chỉ cho trẻ thấy nét mặt của bạn; với trẻ lớn, hỏi trẻ đoán vì sao bạn buồn.
Những việc lớp học làm mỗi ngày để nuôi đồng cảm
Đồng cảm không học được qua một tiết học. Nó lớn lên qua những khoảnh khắc nhỏ lặp lại trong ngày. Dưới đây là những việc nhiều lớp mầm non làm, sắp theo nhịp một ngày.
- Vòng tròn buổi sáng: hỏi han khi một bạn vắng mặt, "hôm nay bạn Hà ốm, mình có muốn vẽ cho bạn một bức tranh không".
- Khi một bạn khóc: cô chỉ cho các bạn đứng gần thấy nét mặt bạn: "Nhìn này, bạn đang buồn. Mình làm gì để bạn đỡ buồn nhỉ?" Cô để trẻ đề nghị cách giúp, như mang khăn, ngồi cạnh, đưa gấu bông.
- Giờ kể chuyện: dừng lại ở những đoạn nhân vật buồn, sợ, cô đơn, hỏi trẻ nhân vật thấy thế nào và mình sẽ làm gì nếu là bạn của nhân vật.
- Giờ chơi đóng vai: trò bác sĩ chăm bệnh nhân, trò bố mẹ chăm em bé, trò cửa hàng giúp khách tìm đồ đều là những dịp tập để ý nhu cầu của người khác.
- Giờ ăn và tự phục vụ: giao việc chăm nhau như chia thìa cho bạn cùng bàn, giúp bạn nhỏ hơn đeo yếm; trẻ được làm người chăm sóc chứ không chỉ được chăm sóc.
- Chăm cây, chăm con vật nhỏ: tưới cây, cho cá ăn mỗi ngày dạy trẻ rằng có những sinh vật cần mình và phản ứng với việc mình làm.
- Cuối ngày: cô kể lại một khoảnh khắc trẻ đã giúp bạn, nói rõ việc làm và cảm xúc của bạn được giúp.
Điểm chung của mọi việc trên là trẻ được làm, không chỉ được nghe. Câu "phải biết thương bạn" nói một trăm lần không bằng một lần trẻ tự mang khăn cho bạn và thấy bạn nín khóc.
Những hiểu lầm hay gặp và điều thực tế
Người lớn mong con biết quan tâm, nên dễ đọc sai những hành vi bình thường của tuổi nhỏ. Bảng dưới đặt một số suy nghĩ phổ biến cạnh những gì người làm mầm non thường thấy.
| Người lớn hay nghĩ | Điều thực tế thường thấy |
|---|---|
| Con cười khi bạn ngã là con vô cảm | Trẻ nhỏ cười khi bất ngờ hoặc lúng túng; nhiều bé cười rồi lại đến hỏi bạn có đau không |
| Bắt con xin lỗi là dạy con đồng cảm | Câu xin lỗi bị ép ra ngay lúc giận ít có ý nghĩa; hỏi con làm gì để bạn đỡ buồn thường dạy được nhiều hơn |
| Trẻ đồng cảm là trẻ luôn nhường | Đồng cảm khác với nhường hết; trẻ vẫn cần biết giữ ý mình và nói mong muốn của mình |
| Đồng cảm là tính bẩm sinh, dạy cũng không được | Tính khí có phần, nhưng môi trường người lớn tạo ra có ảnh hưởng rõ tới việc trẻ biết quan tâm |
| Con khóc theo khi bạn khóc là con yếu đuối | Khóc theo là một hình thức đồng cảm sớm; trẻ cần được giúp dịu lại trước, rồi mới giúp được bạn |
Chuyện xin lỗi đáng nói thêm. Nhiều lớp không bỏ lời xin lỗi, nhưng đặt nó sau. Khi cả hai bé đã dịu, cô hỏi bé gây đau: "Bạn đang đau. Con muốn làm gì cho bạn?" Trẻ có thể chọn nói xin lỗi, xoa chỗ đau, mang đá chườm, hay trả lại món đồ. Việc sửa sai do trẻ chọn thường thật lòng hơn một câu xin lỗi đọc theo lệnh.
Đồng cảm có giới hạn: khi trẻ cảm quá nhiều
Có những trẻ rất nhạy cảm với cảm xúc của người khác: thấy bạn khóc là mình khóc theo, nghe cô nói to với một bạn là mình sợ, xem phim có nhân vật buồn là cả buổi không vui. Đó cũng là đồng cảm, nhưng là đồng cảm chưa có cách tự giữ mình. Nếu không được giúp, trẻ dễ bị cuốn theo cảm xúc của cả lớp và mệt mỏi.
Các nhà nghiên cứu về đồng cảm phân biệt hai phản ứng: một là lo lắng cho người kia và muốn giúp, hai là chính mình bị khó chịu đến mức muốn tránh đi. Trẻ nhỏ thường lẫn hai phản ứng này. Cô giúp trẻ nhạy cảm bằng cách gọi tên cả hai: "Con thấy bạn khóc nên con cũng buồn. Mình hít thở cùng cô một chút, rồi mình xem có giúp bạn được không." Trẻ học rằng mình có thể quan tâm mà không cần chìm trong cảm xúc của bạn.
Lớp học cũng cần để ý không biến một bé hay dỗ bạn thành người "dỗ hộ" của cả lớp. Trẻ có lòng tốt cần được khen, nhưng cũng cần được chơi, được buồn và được dỗ như mọi bạn khác. Đồng cảm lành mạnh là quan tâm tới người khác trong khi vẫn biết chăm cho mình.
Ba mẹ nối tiếp ở nhà
Trẻ học đồng cảm trước hết từ cách người lớn đối xử với chính mình. Khi con buồn, con được nghe "mẹ thấy con buồn" thay vì "có gì đâu mà buồn", con học được rằng cảm xúc của người khác đáng được để ý. Đây là nền tảng của mọi bài học đồng cảm khác, và nó diễn ra ở nhà nhiều hơn ở trường.
Ba mẹ có thể dùng những tình huống hằng ngày: hỏi con "ông đang mệt, mình làm gì cho ông nhỉ", cho con cùng chuẩn bị quà khi đi thăm người ốm, kể với con về một lần ba mẹ được người khác giúp và thấy thế nào. Khi đọc truyện trước giờ ngủ, dừng lại hỏi con về cảm xúc của nhân vật, như cô vẫn làm ở lớp. Những câu hỏi đơn giản ấy dần thành thói quen nghĩ về người khác.
Tránh so sánh con với anh chị em hay bạn bè theo kiểu "sao không biết thương em như bạn A". Câu so sánh làm trẻ thấy bị chê chứ không làm trẻ thương hơn. Thay vào đó, khi con có một hành động quan tâm dù nhỏ, gọi tên nó cụ thể: "Con mang nước cho bà, bà vui lắm." Trẻ lặp lại những gì được nhìn thấy và được trân trọng.
Câu hỏi thường gặp
Con ba tuổi không để ý khi bạn khóc, có đáng lo không?
Thường là không. Ở tuổi này nhiều trẻ chưa nối được nét mặt bạn với việc mình nên làm gì, nhất là khi đang mải chơi. Người lớn có thể chỉ cho con thấy bạn đang buồn và gợi ý một việc nhỏ. Nếu con hầu như không phản ứng với cảm xúc của bất kỳ ai, kể cả ba mẹ, nên trao đổi với cô.
Có nên bắt con xin lỗi ngay khi con làm bạn đau không?
Ngay lúc đang giận, câu xin lỗi bị ép thường không thật lòng. Nhiều lớp chờ khi cả hai đã dịu rồi hỏi bé gây đau muốn làm gì cho bạn: xin lỗi, xoa chỗ đau, trả đồ. Việc sửa sai do trẻ tự chọn dạy được nhiều hơn một câu nói theo lệnh.
Đồng cảm và tử tế khác nhau thế nào?
Đồng cảm là cảm và hiểu được cảm xúc của người khác. Tử tế là hành động tốt với người khác. Hai thứ thường đi cùng nhau nhưng không phải lúc nào cũng vậy. Lớp học tốt nuôi cả hai: giúp trẻ nhận ra cảm xúc của bạn và cho trẻ dịp làm điều tốt.
Con hay khóc theo khi xem phim buồn, có phải con quá nhạy cảm không?
Khóc theo là một dạng đồng cảm, cho thấy con cảm nhận cảm xúc rõ. Ba mẹ có thể ngồi cạnh, gọi tên cảm xúc cùng con, và nói về việc nhân vật đã được giúp ra sao. Nếu con sợ hãi kéo dài sau khi xem, nên chọn nội dung nhẹ nhàng hơn cho tuổi của con.
Trẻ học ở lớp song ngữ có học đồng cảm chậm hơn không?
Không có lý do để nghĩ vậy. Đồng cảm học qua nét mặt, cử chỉ và hành động nhiều hơn qua chữ. Trẻ ở lớp có bạn đến từ nhiều nơi còn có thêm dịp học rằng người khác có thể nghĩ và nói khác mình mà vẫn có những cảm xúc giống mình.
Làm sao biết lớp của con có quan tâm tới đồng cảm không?
Ba mẹ có thể hỏi cô: khi một bạn khóc thì các bạn khác thường được hướng dẫn làm gì, lớp có giờ nào nói về cảm xúc không, cô xử lý thế nào khi một trẻ làm bạn đau. Ba mẹ cũng để ý xem con có kể về chuyện giúp bạn hay được bạn giúp không.