Trẻ mẫu giáo học tự giải quyết mâu thuẫn bằng cách được người lớn dẫn qua cùng một chuỗi bước nhiều lần cho tới khi thuộc: dừng hành động làm đau, gọi tên cảm xúc, nghe mỗi bên kể, nói lại vấn đề cho rõ, để hai bé tự nghĩ cách và chọn một cách, rồi theo dõi xem cách đó có chạy không. Ban đầu cô làm gần hết; dần dần cô lùi lại, chỉ đặt câu hỏi. Mục tiêu không phải là cô phân xử ai đúng ai sai, mà là để hai đứa trẻ, vào năm sáu tuổi, tự nói được "mình chơi lượt nhé" mà không cần ai đứng giữa.
Một lớp mẫu giáo có hàng chục va chạm nhỏ mỗi ngày: giành chỗ, giành vai, tranh nhau ai đứng đầu hàng. Mỗi lần như vậy là một bài học thương lượng có sẵn, nếu người lớn biết dùng. Phần dưới trình bày sáu bước nhiều lớp mầm non sử dụng, vai của cô thay đổi theo tuổi, những lúc cô cố ý không can thiệp, và cách ba mẹ dùng lại ở nhà.
Sáu bước giải quyết mâu thuẫn
Chuỗi sáu bước dưới đây được mô tả trong tài liệu của HighScope, một tổ chức giáo dục mầm non ở Mỹ có chương trình được dùng ở nhiều nước. Nhiều lớp mầm non dùng chuỗi này hoặc một bản biến thể. Ví dụ đi kèm: hai bé năm tuổi cùng muốn làm "người lái" trong trò xe buýt.
- Bình tĩnh tiến lại, chặn hành động làm đau. Cô đến gần, hạ người, đặt tay lên chiếc vô lăng đồ chơi đang bị giằng co: "Cô giữ cái này trong lúc mình nói chuyện."
- Gọi tên cảm xúc. "Hai con đều đang bực. Cả hai đều rất muốn làm người lái."
- Hỏi thông tin. "Chuyện gì đã xảy ra?" Cô nghe từng bé kể, không ngắt lời, không phán xét.
- Nói lại vấn đề. "Vậy là có một cái vô lăng, và hai bạn đều muốn lái." Câu này biến chuyện ai đúng ai sai thành một vấn đề chung cần giải.
- Hỏi ý tưởng và cùng chọn. "Mình làm gì bây giờ?" Hai bé đề nghị: thay nhau lái, một bạn lái một bạn bán vé, làm thêm một cái vô lăng bằng đĩa giấy. Cô giúp hai bé chọn một cách cả hai đồng ý.
- Ở lại hỗ trợ. Cô ở gần vài phút, xem cách đã chọn có chạy không, nhắc lại thoả thuận nếu cần, và khen hai bé đã tự nghĩ ra.
Bước thứ năm là bước quan trọng nhất và cũng là bước người lớn hay bỏ qua, vì nghĩ ra giải pháp hộ trẻ thì nhanh hơn. Nhưng khi giải pháp đến từ chính hai bé, trẻ giữ thoả thuận tốt hơn nhiều, và mỗi lần như vậy trẻ có thêm một cách trong túi cho lần sau. Người lớn ngạc nhiên vì trẻ năm tuổi nghĩ ra những cách rất công bằng khi được hỏi.
Vai của cô thay đổi theo tuổi
Không thể đòi một bé hai tuổi tự nghĩ ra giải pháp. Sáu bước vẫn giữ nguyên, nhưng mức cô làm hộ thay đổi dần theo tuổi.
| Độ tuổi | Trẻ làm được | Cô làm | Ví dụ câu cô nói |
|---|---|---|---|
| 2 – 3 tuổi | Dừng lại khi được giúp, chỉ vào thứ mình muốn | Gần như mọi bước, đưa ra một hai lựa chọn có sẵn | "Con chơi xe đỏ hay xe xanh?" |
| 3 – 4 tuổi | Nói được mình muốn gì, nghe được bạn muốn gì | Gọi tên cảm xúc, nói lại vấn đề, gợi ý vài cách | "Thay nhau chơi hay chơi chung, con thích cách nào?" |
| 4 – 5 tuổi | Đề nghị một cách, đồng ý hoặc không đồng ý | Đặt câu hỏi, để trẻ nghĩ, giúp hai bên cùng chọn | "Còn cách nào khác nữa không?" |
| 5 – 6 tuổi | Tự đi qua phần lớn các bước, đôi khi cần nhắc | Đứng gần, chỉ vào cuộc khi bế tắc | "Hai con nhớ mình làm gì khi cùng muốn một thứ không?" |
Đọc bảng theo chiều dọc ở cột "cô làm" sẽ thấy cô lùi dần. Đến cuối tuổi mẫu giáo, nhiều trẻ đã thuộc chuỗi bước đến mức tự nói với bạn "mình nói chuyện đi" hay đi tìm cô chỉ để báo "tụi con thoả thuận rồi". Đó là dấu hiệu kỹ năng đã thuộc về trẻ.
Những câu nói giúp trẻ tự nghĩ, và những câu nên tránh
Nên: "Mình làm gì bây giờ?" Câu hỏi mở trao trách nhiệm cho trẻ. Trẻ có thể chưa trả lời được ngay, nhưng được hỏi nhiều lần sẽ tập nghĩ.
Nên: "Bạn có đồng ý không?" Sau khi một bé đề nghị, cô quay sang bé kia. Trẻ học rằng một giải pháp chỉ là giải pháp khi cả hai cùng chịu.
Nên: "Lần trước hai con làm thế nào?" Nhắc lại lần thành công giúp trẻ nối kinh nghiệm cũ với chuyện mới, và tự tin hơn.
Tránh: "Ai làm trước?" Câu hỏi này biến cuộc nói chuyện thành tìm thủ phạm. Hai bé sẽ tranh nhau kể tội bạn thay vì nghĩ cách.
Tránh: "Hai đứa không chơi nữa, cất đi." Cất đồ đi chấm dứt mâu thuẫn nhanh, nhưng trẻ không học được gì về cách giải quyết, và lần sau sẽ lại giành.
Tránh: "Con lớn phải nhường em." Câu này đặt luật theo tuổi, không theo sự công bằng. Trẻ lớn thấy bất công, còn trẻ nhỏ học rằng mình luôn được ưu tiên.
Ba kiểu mâu thuẫn hay gặp ở lớp mẫu giáo và chỗ khác nhau khi xử lý
Sáu bước giữ nguyên, nhưng mỗi kiểu mâu thuẫn có điểm nghẽn riêng. Biết điểm nghẽn giúp cô hỏi đúng câu ở bước năm, khi hai bé phải tự nghĩ cách.
- Tranh một món đồ hay một chỗ. Ví dụ hai bé cùng muốn đứng đầu hàng khi ra sân. Đây là kiểu dễ nhất vì giải pháp nhìn thấy được: thay nhau theo ngày, đứng đầu ở chiều đi và chiều về, hoặc cả hai cùng nắm tay đứng đầu. Điểm nghẽn thường là bé nào cũng muốn được trước; cô giúp bằng cách hỏi "làm sao để cả hai đều có lượt".
- Tranh một vai trong trò chơi. Ví dụ ba bé cùng muốn làm công chúa, không ai chịu làm người hầu hay con rồng. Điểm nghẽn là vai được coi là "oai" hơn. Cô có thể giúp nhóm nghĩ ra thêm vai cũng hấp dẫn, hoặc gợi ý rằng trong một câu chuyện có thể có nhiều công chúa, hoặc đổi vai sau mỗi lượt chơi.
- Cãi nhau về luật chơi. Ví dụ trong trò đuổi bắt, một bé nói chạm vào cây là an toàn, bé kia nói không. Kiểu này khó hơn vì trẻ đang tranh về cái gì là đúng, không chỉ ai được gì. Cô giúp hai bé hiểu rằng luật là thứ cả nhóm cùng đặt ra, và nhóm có thể thống nhất luật trước khi chơi tiếp, thậm chí thử luật của bé này một lượt rồi luật của bé kia một lượt.
Ở tuổi năm, sáu, kiểu thứ ba xuất hiện nhiều hơn, và đó là dấu hiệu tốt: trẻ đang học rằng một nhóm cần luật chung, và luật có thể bàn bạc. Đây là nền tảng cho những trò chơi có luật phức tạp hơn mà trẻ sẽ gặp ở các năm học sau. Cô không cần giải mọi cuộc cãi về luật; nhiều khi chỉ cần hỏi "cả nhóm đồng ý luật nào" rồi đứng lùi lại.
Khi nào cô cố ý không can thiệp ngay
Không phải mâu thuẫn nào cô cũng phải chạy tới. Với trẻ bốn, năm tuổi đã quen chuỗi bước, có lúc cô đứng cách vài bước, quan sát, để hai bé tự xử lý. Nếu không ai làm đau ai, không có bé nào bị lấn át rõ ràng, và hai bé vẫn đang nói với nhau, khoảng lặng của người lớn là cơ hội để trẻ thử sức. Nhiều khi chỉ sau một phút, hai bé đã tự thoả thuận và chơi tiếp.
Cô vào cuộc ngay khi có dấu hiệu làm đau: đánh, đẩy, cắn, giật mạnh. Cô cũng vào cuộc khi một bên rõ ràng lấn át bên kia, như một bé lớn hơn hoặc cả nhóm áp đảo một bạn, vì khi đó "tự giải quyết" thực chất là bên mạnh thắng. Và cô vào cuộc khi hai bé đã thử mà bế tắc, bắt đầu khóc hoặc la hét.
Lựa chọn giữa vào cuộc và đứng chờ là một phần tay nghề của giáo viên mầm non. Vào quá sớm, trẻ không có dịp tập. Vào quá muộn, một bé có thể bị đau hoặc thấy không được bảo vệ. Cô giỏi thường đứng ở vị trí nhìn được cả nhóm, đủ gần để vào kịp, đủ xa để trẻ không dựa vào cô cho mọi chuyện.
Một mâu thuẫn được giải quyết dạy trẻ những gì
Mỗi lần hai bé đi qua sáu bước là một lần trẻ tập nhiều kỹ năng cùng lúc. Trẻ tập dừng lại khi đang muốn giật, một bước đầu của khả năng tự kiềm chế. Trẻ tập nói ra mình muốn gì bằng lời thay vì bằng tay. Trẻ tập nghe một người khác kể cùng một chuyện theo cách khác mình, và hiểu rằng bạn cũng có lý do. Trẻ tập nghĩ ra nhiều hơn một cách, và tập chọn cách mà cả hai cùng chịu được.
Những kỹ năng này không chỉ dùng trong giờ chơi. Khung năng lực cảm xúc xã hội của tổ chức CASEL ở Mỹ, được nhiều chương trình giáo dục tham khảo, nêu năm nhóm năng lực: tự nhận thức, tự quản lý, nhận thức xã hội, kỹ năng quan hệ và ra quyết định có trách nhiệm. Một lần giải quyết chuyện giành vô lăng xe buýt chạm tới cả năm nhóm ấy ở mức của một đứa trẻ năm tuổi.
Quan trọng hơn, trẻ học được một niềm tin: mâu thuẫn không phải là tai hoạ, không có nghĩa là hết làm bạn, và có cách để đi qua nó. Trẻ mang niềm tin đó vào những năm học sau, nơi những mâu thuẫn sẽ phức tạp hơn và người lớn không còn đứng gần mọi lúc.
Ba mẹ dùng sáu bước ở nhà với anh chị em
Anh chị em trong nhà cãi nhau thường xuyên hơn bạn cùng lớp, vì ở cạnh nhau nhiều hơn và đôi khi tranh cả sự chú ý của ba mẹ. Đây cũng là nơi lý tưởng để dùng lại chuỗi bước mà con đã quen ở lớp. Ba mẹ có thể hỏi cô câu cô hay dùng và dùng y như vậy: "Có một cái máy tính bảng và hai con đều muốn dùng. Mình làm gì bây giờ?"
Thử thách lớn nhất với ba mẹ là bỏ thói quen phân xử. Ba mẹ thường biết ai bắt đầu, hoặc nghĩ mình biết, và muốn kết thúc nhanh. Nhưng mỗi lần ba mẹ phân xử, hai con học rằng cách thắng là kể tội nhanh nhất hoặc khóc to nhất. Khi ba mẹ đặt vấn đề như một bài toán chung, cả hai con được đứng cùng một phía, phía tìm cách.
Có những tình huống ba mẹ vẫn phải quyết định, như khi chuyện liên quan đến an toàn hoặc khi hai con quá nhỏ. Trong những lúc đó, nói rõ lý do: "Lần này mẹ quyết vì sắp tới giờ ngủ." Phần còn lại, cứ để hai con tập. Sau vài tháng, nhiều ba mẹ kể rằng mình nghe thấy hai con tự nói với nhau "thôi mình thay nhau nhé", và đó là lúc thấy công sức bỏ ra đáng giá.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tuổi thì có thể tự giải quyết mâu thuẫn với bạn?
Trẻ từ khoảng bốn, năm tuổi đã có thể tự đi qua nhiều bước nếu được dẫn dắt thường xuyên từ trước. Trẻ nhỏ hơn vẫn cần người lớn làm phần lớn việc. Không có mốc cố định, vì kỹ năng này phụ thuộc nhiều vào số lần trẻ được tập.
Nếu hai bé không nghĩ ra được cách nào thì sao?
Cô có thể gợi ý hai ba lựa chọn rồi để hai bé chọn, như thay nhau, chơi chung hay tìm thêm một món. Được chọn trong những gợi ý vẫn là một bước tập ra quyết định. Lần sau cô hỏi lại, nhiều khi trẻ tự nhớ ra cách đã dùng.
Hai bé thoả thuận xong nhưng lát sau lại cãi, cô làm gì?
Đó là lý do có bước thứ sáu: ở lại hỗ trợ. Cô nhắc lại thoả thuận, hỏi hai bé có muốn đổi cách không. Trẻ nhỏ hay quên thoả thuận khi trò chơi thay đổi; nhắc nhẹ nhàng giúp trẻ học giữ lời mà không thấy bị phạt.
Có nên để con tự giải quyết khi bị bạn lớn hơn bắt nạt không?
Không. Tự giải quyết chỉ phù hợp khi hai bên ngang sức. Khi một bên lớn hơn, đông hơn hoặc dùng sức, người lớn phải vào cuộc để bảo vệ bé yếu hơn. Ba mẹ nên báo cô nếu con kể bị một bạn lớn hơn ép buộc lặp lại.
Sáu bước có tốn quá nhiều thời gian trong một lớp đông trẻ không?
Những lần đầu tốn thời gian thật. Nhưng khi trẻ đã quen, chuỗi bước diễn ra rất nhanh, và nhiều mâu thuẫn trẻ tự xử lý được mà không cần cô. Về lâu dài, cô tốn ít thời gian hơn so với việc phân xử từng vụ mỗi ngày.
Con hay nhờ ba mẹ phân xử với anh chị, ba mẹ nên nói gì?
Ba mẹ có thể đáp: "Mẹ nghe rồi. Hai con thử nghĩ cách trước, nếu không được thì gọi mẹ." Rồi đứng gần để bảo đảm an toàn. Nếu hai con vẫn bế tắc, ba mẹ dẫn qua các bước, nhưng vẫn để hai con chọn cách cuối cùng.