Nhiều trẻ có người bạn thân đầu tiên vào khoảng bốn, năm tuổi: một bạn con hay tìm đến mỗi sáng, hay nhắc tên ở nhà, buồn khi bạn nghỉ học. Tình bạn ấy là nơi trẻ tập những kỹ năng mà nhóm lớn khó dạy: giữ lời, nhường nhịn, giận rồi làm lành, nhớ một người khi họ vắng mặt. Con chỉ chơi với một bạn ở tuổi này thường là điều tốt chứ không đáng lo. Điều người lớn cần giúp là khi tình bạn trở nên giữ khư khư, khi hai đứa giận nhau, và khi một bạn chuyển đi.
Bạn thân đầu đời ít khi kéo dài tới lúc trưởng thành, nhưng dấu ấn của nó ở lại lâu. Phần dưới kể về cách tình bạn này hình thành ở lớp, những lúc khó thường gặp và cách cô giúp, và những gì ba mẹ có thể làm để tình bạn của con có chỗ lớn lên cả ngoài giờ học.
Tình bạn thân hình thành thế nào ở lớp
Trẻ nhỏ chọn bạn theo những lý do rất đơn giản: ngồi gần nhau, thích cùng một góc chơi, cùng mê một con vật, cùng có một chiếc áo màu xanh. Ở tuổi nhà trẻ, "bạn" đổi theo ngày. Từ khoảng bốn tuổi, trẻ bắt đầu có sở thích bền hơn và nhớ được những lần vui với một người, nên lựa chọn cũng ổn định hơn. Một bạn thân lúc này thường là người mà con thấy dễ chơi cùng: hiểu luật trò chơi của con, ít giành đồ, cười cùng một chuyện.
Lặp lại là điều kiện quan trọng. Hai bé chơi chung một trò ở góc nấu ăn mỗi sáng trong vài tuần sẽ có một "lịch sử" chung: những món ăn tưởng tượng đã nấu, những câu đùa chỉ hai đứa hiểu. Lịch sử chung ấy là thứ tách bạn thân khỏi bạn cùng lớp. Vì vậy những lớp có nhịp sinh hoạt ổn định, có những khoảng chơi tự do lặp lại mỗi ngày, thường là nơi tình bạn thân dễ mọc.
Tình bạn tuổi này cũng dạy trẻ những điều khó học ở nơi khác. Trẻ tập nghĩ tới mong muốn của một người không phải mình, tập nhường để giữ người bạn quý, tập nói "tớ xin lỗi" vì không muốn mất bạn. Đây là những bài học mà người lớn có giảng bao nhiêu cũng không bằng một lần trẻ tự thấy: nếu mình giành hết đồ, bạn thân sẽ đi chơi với người khác.
Những gì nghiên cứu nói về tình bạn sớm
Nhà tâm lý học Willard Hartup, người dành nhiều năm nghiên cứu tình bạn ở trẻ, đã tổng kết trong một bài tổng quan nổi tiếng năm 1996 rằng có bạn thôi chưa đủ để nói lên điều gì; điều quan trọng là người bạn đó là ai và tình bạn đó có chất lượng ra sao. Một tình bạn ấm áp, ít căng thẳng, có nhiều hợp tác thường đi kèm sự thích nghi tốt hơn, còn một tình bạn đầy giành giật và chèn ép thì không mang lại lợi ích ấy.
Các nghiên cứu quan sát ở lớp mẫu giáo cũng ghi nhận một điều thú vị: cặp bạn thân không cãi nhau ít hơn cặp không thân, nhưng cách chúng giải quyết thường khác. Bạn thân hay tìm cách thương lượng, nhượng bộ hơn, và sau khi cãi nhau thì quay lại chơi tiếp, trong khi trẻ không thân hay bỏ đi. Nói cách khác, tình bạn thân là nơi trẻ có lý do để học làm lành, vì có thứ đáng giữ.
Những phát hiện này gợi ý cho người lớn một điều thực tế. Việc cần để ý không phải là con có bao nhiêu bạn, mà là trong những lần chơi với bạn thân, con có vui không, có được đối xử công bằng không, có học được cách nhường và cách giữ ý mình không. Khi một tình bạn làm con thường xuyên buồn hoặc sợ, nó cần người lớn giúp, dù đó là bạn thân nhất của con.
Những lúc khó thường gặp và cách cô giúp
"Cậu chỉ được chơi với tớ thôi." Khi đã có bạn thân, nhiều trẻ muốn giữ bạn cho riêng mình, không cho bạn chơi với ai khác, hoặc doạ "không chơi với cậu nữa" khi bạn chơi với người khác. Cô không cấm hai bé thân nhau, nhưng giúp trẻ hiểu rằng bạn mình chơi với người khác không có nghĩa là bạn bớt thương mình. Cô có thể rủ cả hai cùng mời thêm một bạn thứ ba vào trò chơi, để trẻ thấy có thêm người mà mình không mất gì.
Hai bé không thể tách nhau. Có cặp bạn thân dính nhau đến mức không chịu tham gia hoạt động nào nếu không ngồi cạnh nhau. Cô tôn trọng tình bạn ấy trong giờ chơi tự do, nhưng trong những hoạt động có chủ đích, đôi khi cô xếp hai bé ở hai nhóm khác nhau, báo trước và hứa thời gian gặp lại. Trẻ học được rằng có thể xa bạn một lúc mà tình bạn vẫn còn.
Giận nhau. Bạn thân là người làm mình giận nhiều nhất, vì mình mong ở họ nhiều nhất. Khi hai bé giận nhau, cô không vội bắt làm lành. Cô giúp mỗi bé gọi tên điều làm mình buồn, rồi hỏi: "Con có muốn chơi lại với bạn không? Con muốn nói gì với bạn?" Phần lớn cặp bạn thân tuổi này làm lành rất nhanh, nhiều khi chỉ sau một giấc ngủ trưa.
Một bé muốn thân, bé kia thì không. Có khi con coi một bạn là bạn thân nhất, còn bạn ấy chơi với nhiều người như nhau. Con có thể buồn khi thấy không được đáp lại như mình mong. Cô giúp con mở rộng vòng bạn bằng những hoạt động chung, và nói với con một sự thật dịu dàng: mỗi người có cách làm bạn khác nhau.
Bạn thân khác tiếng nói trong lớp song ngữ
Trong một lớp song ngữ, có khi con thân với một bạn chủ yếu nói tiếng Anh, hoặc một bạn mới từ nơi khác đến chưa quen tiếng Việt. Ba mẹ thường thắc mắc hai đứa chơi với nhau bằng cách nào. Câu trả lời là trẻ nhỏ chơi được với nhau trước khi nói được với nhau: chạy đuổi, xây tháp, đóng vai bán hàng bằng cử chỉ, cười cùng một trò. Ngôn ngữ của trò chơi là hành động, và trẻ đọc nhau qua nét mặt rất giỏi.
Tình bạn khác tiếng nói có cái hay riêng. Trẻ học từ của bạn một cách tự nhiên vì muốn được hiểu, muốn rủ bạn chơi; nhiều chữ đầu tiên của ngôn ngữ thứ hai được học từ bạn chơi chứ không từ giờ học. Trẻ cũng sớm hiểu rằng có những người nghĩ và nói khác mình mà vẫn là bạn tốt. Cô có thể giúp bằng cách dạy cả hai vài chữ chung cho trò chơi của chúng, như "đến lượt", "cho tớ", "chạy đi", bằng cả hai thứ tiếng.
Có lúc hai đứa giận nhau vì hiểu lầm: một bé tưởng bạn từ chối, bé kia chỉ chưa hiểu câu rủ. Khi đó cô đứng giữa làm người phiên dịch cảm xúc, nói lại mong muốn của từng bé bằng ngôn ngữ bé hiểu. Những lần như vậy dạy trẻ một kỹ năng quý: khi bạn phản ứng lạ, có khi bạn không hiểu mình, chứ không phải bạn không thích mình.
Khi bạn thân chuyển lớp hoặc chuyển trường
Chia tay bạn thân là một trong những mất mát đầu tiên trẻ trải qua. Người lớn hay coi nhẹ chuyện này vì "trẻ con rồi sẽ quen". Trẻ quen thật, nhưng cách người lớn đồng hành quyết định trẻ học được gì từ lần chia tay đó.
| Thời điểm | Ở lớp, cô có thể làm | Ở nhà, ba mẹ có thể làm |
|---|---|---|
| Trước khi bạn đi | Báo cho trẻ biết trước vài ngày, cho hai bé cùng làm một món quà nhỏ cho nhau | Nói thật với con, không giấu đến hôm cuối; hỏi con muốn tặng bạn gì |
| Ngày cuối | Có một khoảnh khắc chào tạm biệt trong vòng tròn, để cả lớp cùng chào | Chụp một tấm ảnh hai đứa nếu gia đình bạn đồng ý |
| Tuần đầu sau đó | Để ý con, cho con nói về bạn, gợi ý con chơi cùng một bạn khác trong trò quen | Cho con kể, cho con buồn, không nói "có gì đâu" |
| Về lâu dài | Giúp con xây thêm tình bạn mới trong lớp | Nếu hai nhà quen nhau, giữ liên lạc, hẹn chơi vài lần |
Có trẻ phản ứng mạnh: khóc khi đến lớp, không chịu vào góc chơi quen, nói "con không thích lớp nữa". Phản ứng này thường giảm sau vài tuần. Nếu kéo dài, ba mẹ và cô cùng nhìn lại xem con có còn chỗ dựa nào trong lớp không, và giúp con tìm một người bạn mới qua những việc nhỏ làm chung.
Khi con chưa có bạn thân, hoặc có một người bạn tưởng tượng
Không phải trẻ nào cũng có bạn thân ở tuổi mẫu giáo. Có trẻ thích chơi với nhiều bạn như nhau, có trẻ chưa tìm được người hợp, có trẻ thích chơi một mình nhiều hơn. Điều đáng nhìn là con có vui khi ở lớp không, có chơi được với bạn khi muốn không. Nếu có, chưa có bạn thân cũng không sao. Nếu con thường buồn, nói "không ai chơi với con", thì đó là lúc hỏi cô về giờ chơi của con và nhờ cô giúp con kết nối với một bạn.
Một số trẻ có bạn tưởng tượng: một người bạn chỉ con nhìn thấy, có tên, có tính cách, được con kể chuyện, mời ăn, trách móc. Ba mẹ đôi khi lo lắng, nhưng các nghiên cứu về trẻ em cho thấy bạn tưởng tượng khá phổ biến ở tuổi mẫu giáo và thường là dấu hiệu của trí tưởng tượng phong phú, không phải dấu hiệu cô đơn hay bất thường. Trẻ có bạn tưởng tượng thường vẫn chơi được với bạn thật.
Ở lớp, cô có thể đón nhận bạn tưởng tượng một cách nhẹ nhàng, không chế giễu, không cổ vũ quá mức. Ba mẹ cũng vậy. Thường thì người bạn này tự biến mất khi con lớn, đôi khi để lại một kỷ niệm buồn cười mà cả nhà nhắc mãi.
Ba mẹ giúp tình bạn của con có chỗ lớn lên
Ở trường, tình bạn của con bị giới hạn bởi lịch sinh hoạt và số lượng trẻ. Ngoài giờ học, ba mẹ có thể cho tình bạn ấy thêm chỗ. Cách đơn giản nhất là hỏi con hay nhắc tên bạn nào, rồi nhờ cô giới thiệu hai gia đình nếu hai bên muốn. Một buổi chiều ở công viên, một sáng cuối tuần ở nhà nhau, với trẻ bốn, năm tuổi là đủ để tình bạn đi thêm một bước.
Khi hai đứa chơi ở nhà, người lớn nên ở gần nhưng lùi lại. Không cần tổ chức trò chơi, chỉ cần chuẩn bị vài món đồ chơi mở như khối gỗ, đất nặn, vải, và để hai đứa tự nghĩ ra trò. Nếu có tranh chấp, đợi một chút xem hai đứa có tự giải quyết được không trước khi can thiệp. Những lần tự làm lành ở nhà bạn là những bài học quý.
Ba mẹ cũng nên trân trọng tình bạn của con bằng lời. Nhắc tên bạn với sự quý mến, hỏi han khi bạn nghỉ ốm, giúp con làm một tấm thiệp nhỏ khi bạn sinh nhật. Trẻ học từ cách người lớn đối xử với bạn bè của chính mình: giữ lời hẹn, hỏi thăm khi bạn buồn, vui khi bạn vui. Những điều đó con sẽ mang theo vào những tình bạn sau này.
Câu hỏi thường gặp
Con chỉ chơi với đúng một bạn ở lớp, có nên lo không?
Ở tuổi bốn, năm, có một bạn thân là điều tốt. Chỉ nên để ý nếu con hoàn toàn không tham gia được hoạt động nào khi bạn vắng, hoặc rất buồn kéo dài mỗi lần bạn nghỉ. Khi đó ba mẹ có thể nhờ cô giúp con quen thêm một hai bạn qua các việc làm chung.
Con hay doạ "không chơi với bạn nữa" khi giận, có nên ngăn không?
Câu này là cách trẻ nói "con đang rất giận". Thay vì cấm, ba mẹ nhắc lại cảm xúc ấy: "Con giận bạn lắm." Rồi khi con dịu, hỏi con có muốn chơi lại với bạn không. Dạy con rằng giận là bình thường, nhưng doạ bỏ bạn làm bạn buồn.
Bạn thân của con hay bắt nạt con, có nên tách hai đứa ra không?
Nếu "bạn thân" thường xuyên ra lệnh, giành đồ, làm con buồn mà con vẫn bám theo, ba mẹ nên kể với cô để cô quan sát. Cô có thể giúp cả hai học cách chơi công bằng, đồng thời giúp con có thêm bạn khác để con không phụ thuộc vào một người.
Con có bạn tưởng tượng, ba mẹ nên làm gì?
Đa số trường hợp không cần làm gì đặc biệt. Ba mẹ có thể nghe con kể về người bạn đó với sự tò mò nhẹ nhàng, không chế giễu, không phủ nhận. Nếu con dùng bạn tưởng tượng để đổ lỗi cho những việc mình làm, vẫn nhắc con chịu trách nhiệm một cách nhẹ nhàng.
Có nên xin cô xếp con học cùng lớp với bạn thân khi lên lớp mới không?
Ba mẹ cứ nêu mong muốn với trường, kèm lý do. Trường thường cân nhắc nhiều yếu tố khi chia lớp nên không phải lúc nào cũng xếp được. Nếu hai bạn phải tách lớp, có thể hẹn hai đứa gặp nhau ở giờ chơi chung hoặc ngoài giờ học.
Con buồn vì bạn thân chơi với bạn khác, ba mẹ nói gì với con?
Công nhận cảm xúc của con trước: "Con buồn vì bạn chơi với người khác." Rồi giúp con hiểu rằng bạn có thể thương nhiều người cùng lúc, và con cũng vậy. Gợi ý con rủ cả hai cùng chơi một trò thay vì giành bạn về phía mình.