Một lời báo tốt của cô sau khi con va chạm với bạn có bốn phần: chuyện gì đã xảy ra, kể bằng sự việc; con phản ứng và cảm thấy thế nào; cô đã xử lý ra sao; và lớp sẽ làm gì tiếp theo. Lời báo đó thường không có tên đứa trẻ kia, không có những chữ như "hư", "hung dữ", "nhõng nhẽo", và không so con với bạn. Giữ kín tên trẻ khác là cách bảo vệ mọi đứa trẻ trong lớp, kể cả con mình vào một ngày khác, khi chính con là người lỡ tay.
Ba mẹ đón con chiều và nghe cô nói "hôm nay con bị bạn đẩy ngã" hay "con hơi buồn lúc ngủ trưa" là chuyện xảy ra thường xuyên ở trường mầm non. Bài này giải thích những gì nên có trong lời báo về cảm xúc và bạn bè của con, vì sao có những điều cô không nói, cách xử lý khi lời con kể khác lời cô, và những câu hỏi giúp ba mẹ có thông tin đủ để giúp con mà không làm chuyện nhỏ thành lớn.
Bốn phần của một lời báo tốt và ví dụ
Lấy một tình huống thường gặp: trong giờ chơi ngoài sân, con bị một bạn đẩy khi tranh lượt cầu trượt, con ngã và trầy đầu gối. Dưới đây là cách một lời báo đầy đủ có thể trông như thế nào, so với một lời báo thiếu.
| Phần | Lời báo đầy đủ | Lời báo thiếu hay gặp |
|---|---|---|
| Sự việc | Khoảng mười giờ, lúc chơi cầu trượt, hai bạn tranh lượt, một bạn đẩy, con ngã ra sau | "Con bị ngã" |
| Con thế nào | Con trầy nhẹ đầu gối trái, khóc vài phút, cô đã rửa và dán băng; sau đó con chơi tiếp được | "Con không sao đâu" |
| Cô đã làm gì | Cô dỗ con, nhắc bạn kia không được đẩy và tập nói "đến lượt tớ chưa"; cả hai đã cùng chơi lại | "Cô đã nhắc rồi" |
| Tiếp theo | Mấy ngày tới giờ chơi cầu trượt sẽ có một cô đứng ở chân thang để xếp lượt | Không có |
Lời báo thiếu không hẳn là cô giấu. Nhiều khi giờ đón trẻ rất đông, cô vội. Nhưng ba mẹ có quyền hỏi thêm cho đủ bốn phần, và một lớp học tốt sẽ có cách ghi chép để trả lời được. Lời báo đầy đủ không cần dài; bốn câu ngắn đã đủ để ba mẹ hiểu và tin.
Vì sao cô thường không nói tên bạn kia
Câu hỏi đầu tiên của nhiều ba mẹ khi nghe con bị đánh là "bạn nào". Đây là phản ứng tự nhiên của người thương con. Nhưng nhiều trường mầm non giữ một quy tắc chung: khi báo về va chạm giữa trẻ, không nêu tên đứa trẻ còn lại. Quy tắc này có ba lý do.
Lý do thứ nhất là quyền riêng tư của trẻ. Luật Trẻ em năm 2016 của Việt Nam ghi nhận quyền của trẻ được bảo vệ bí mật đời sống riêng tư, và chuyện hành vi của một em bé ở lớp là thông tin thuộc về em bé đó và gia đình em. Lý do thứ hai là ở tuổi mầm non, hầu như trẻ nào cũng có lúc đẩy, giành, cắn hoặc bị đẩy, bị giành, bị cắn. Hôm nay con mình là bé bị đẩy, tuần sau có thể là bé đẩy. Một lớp học nói tên trẻ trong mọi va chạm sẽ biến những đứa trẻ hai, ba tuổi thành nhân vật trong câu chuyện của người lớn.
Lý do thứ ba là để tránh nhãn dán. Khi ba mẹ biết tên, câu chuyện dễ lan sang các phụ huynh khác, rồi một em bé bị coi là "đứa hay đánh bạn" từ trước khi em kịp lớn lên. Trẻ nghe người lớn nói về mình như vậy thường sống theo cái nhãn đó. Giữ kín tên không có nghĩa là bỏ qua: cô vẫn làm việc với bé kia và với gia đình bé kia. Ba mẹ có quyền hỏi điều đó, và có quyền đòi một kế hoạch rõ ràng nếu chuyện lặp lại với con mình.
Báo cả những ngày không có chuyện gì: lời báo về cảm xúc
Báo khoảnh khắc khó và cách con vượt qua. Ví dụ: "Lúc mẹ đi, con khóc khoảng năm phút, cô ngồi cùng con đọc truyện, sau đó con vào chơi góc xây dựng." Lời báo này giúp ba mẹ biết con buồn thật, nhưng cũng biết con đã tìm được cách dịu lại.
Báo khoảnh khắc con dùng được chữ cảm xúc. "Hôm nay bạn lấy bút của con, con nói: tớ đang bực, trả tớ." Ba mẹ nghe được câu này thì về nhà có thể khen đúng chỗ, và con thấy việc mình làm ở lớp được nhìn thấy ở nhà.
Báo khoảnh khắc con quan tâm tới bạn. "Con mang khăn cho một bạn đang khóc." Những điều nhỏ như vậy ít khi được kể, vì không phải "chuyện". Nhưng đó lại là điều ba mẹ cần biết để thấy con đang lớn lên về mặt tình cảm.
Báo thay đổi kéo dài. Nếu nhiều ngày liền con trầm hơn, ít chơi, dễ khóc, cô nên nói với ba mẹ dù chưa rõ lý do. Có khi nguyên nhân ở nhà, như sắp có em, chuyển nhà, ông bà ốm; có khi ở lớp. Hai bên cùng biết mới tìm ra.
Báo đúng mức, không tô vẽ. Một lời báo thẳng thắn có cả ngày tốt lẫn ngày khó. Lời báo lúc nào cũng "con ngoan lắm" thì ba mẹ khó biết khi nào cần để ý thật.
Dùng chữ mô tả, không dùng nhãn dán
Cách cô chọn chữ khi báo về cảm xúc và hành vi của con quyết định ba mẹ nghe thấy một sự việc hay nghe thấy một bản án. Chữ mô tả kể lại điều đã xảy ra, ở đâu, khi nào; nhãn dán gói cả đứa trẻ vào một tính từ. Bảng dưới đặt hai cách nói cạnh nhau.
| Nhãn dán nên tránh | Cách nói mô tả thay thế | Vì sao cách sau giúp được hơn |
|---|---|---|
| "Con hư lắm" | "Con đẩy bạn hai lần lúc xếp hàng rửa tay" | Ba mẹ biết chính xác chuyện gì, lúc nào, để nói với con |
| "Con nhõng nhẽo" | "Con khóc khoảng mười phút lúc chuyển từ giờ chơi sang giờ ăn" | Chỉ ra thời điểm khó, gợi ý cách chuẩn bị cho con |
| "Con không hoà đồng" | "Trong giờ chơi tự do con hay ở góc đọc sách một mình" | Không phán xét, mở ra câu hỏi con có vui ở đó không |
| "Con hay đánh bạn" | "Tuần này có ba lần con đánh khi bị lấy đồ, cô đang dạy con nói: của tớ" | Có số lần, có hoàn cảnh, có việc đang làm |
| "Con ngoan lắm" | "Hôm nay con tự cất giày và giúp bạn tìm mũ" | Lời khen cụ thể ba mẹ dùng lại được ở nhà |
Ba mẹ cũng dùng được bảng này theo chiều ngược lại. Khi kể với cô về con ở nhà, nói "dạo này buổi tối con hay khóc khi tắt đèn" giúp cô hiểu hơn nhiều so với "dạo này con khó tính". Hai bên cùng dùng chữ mô tả thì cuộc trao đổi về con trở thành chuyện cùng quan sát, không phải chuyện ai đúng ai sai.
Khi lời con kể khác lời cô
Con về nhà kể "bạn đánh con, cô không làm gì", trong khi cô báo "hai bạn giành đồ, cô đã tách ra và nói chuyện với cả hai". Tình huống này rất thường gặp, và không nhất thiết có ai nói sai. Trẻ mầm non nhớ và kể chuyện theo cảm xúc: con nhớ rõ cái đau, nhớ mình buồn, nhưng có thể không để ý cô đã đến, hoặc nhớ lẫn chuyện hôm nay với chuyện hôm qua. Trẻ cũng hay kể theo câu hỏi của người lớn; câu "có phải bạn đánh con không" dễ nhận được cái gật đầu.
Cách xử lý tốt là giữ cả hai lời kể. Với con, nghe hết, công nhận cảm xúc: "Con bị đau, con buồn lắm." Không cần cãi với con về chi tiết. Với cô, kể lại đúng điều con nói, kèm câu "con kể như vậy, mẹ muốn hiểu thêm", rồi hỏi cô đã thấy gì. Nhiều khi ghép hai lời kể lại sẽ ra một bức tranh rõ hơn cả hai.
Nếu lời kể của con lặp lại nhiều lần về cùng một chuyện, cùng một bạn, cùng một chỗ, dù cô nói không thấy gì, ba mẹ nên đề nghị cô để ý kỹ hơn trong những lúc đó, vì có những va chạm xảy ra ngoài tầm mắt cô, như lúc xếp hàng đi vệ sinh hay lúc chuyển hoạt động. Một giáo viên tốt sẽ không phản ứng bằng "con chị bịa chuyện", mà bằng "để cô để ý thêm và báo lại chị".
Những câu nên hỏi cô sau một lần con va chạm với bạn
Câu hỏi tốt giúp cô kể lại bằng sự việc, và giúp ba mẹ có thông tin để làm tiếp ở nhà. Danh sách dưới không cần hỏi hết; chọn vài câu hợp với tình huống.
- Chuyện xảy ra lúc nào, ở đâu, ngay trước đó con đang làm gì?
- Con phản ứng thế nào ngay lúc đó, và bao lâu sau thì con chơi lại bình thường?
- Cô đã nói gì với con và với bạn? Cô có dạy con câu nào để dùng lần sau không?
- Đây là lần đầu hay đã có những lần tương tự? Nếu có, các lần có giống nhau không?
- Lớp sẽ làm gì để giảm khả năng chuyện lặp lại?
- Ở nhà, ba mẹ nên nói gì với con để giống cách cô nói ở lớp?
- Khi nào cô sẽ báo lại cho ba mẹ về chuyện này?
Những câu cần tránh là câu xin cô phán xét: "Bạn đó có hư không?", "Con mình có bị bắt nạt không?", "Sao cô không trông?". Câu hỏi kiểu này đẩy cô vào thế phòng thủ, và cuộc nói chuyện biến thành tranh luận thay vì cùng tìm cách. Nếu ba mẹ thật sự không hài lòng với cách lớp xử lý, việc đúng là xin gặp người phụ trách chuyên môn của trường, nói rõ điều mình lo và điều mình mong.
Giờ đón trẻ không phải lúc nói chuyện khó
Phần lớn trao đổi giữa ba mẹ và cô diễn ra ở cửa lớp lúc đón trẻ: vài phút, đông người, con đứng ngay bên cạnh. Đó là lúc tốt để báo những chuyện nhỏ và những chuyện vui, nhưng không phải lúc để bàn chuyện khó. Khi chuyện liên quan tới cảm xúc của con, va chạm lặp lại hay lo lắng kéo dài, trẻ đứng cạnh nghe người lớn nói về mình với giọng lo âu có thể hiểu rằng mình có vấn đề.
Cách tốt hơn là hẹn một lúc khác: vài phút sau khi con đã được người khác trông, một cuộc gọi buổi tối, hoặc một buổi gặp ngắn. Nhiều lớp có ứng dụng liên lạc hay sổ ghi hằng ngày; đó là chỗ phù hợp để cô ghi sự việc và ba mẹ đặt câu hỏi, có thời gian suy nghĩ trước khi trả lời. Lời nhắn bằng chữ cũng giúp hai bên có ghi chép để xem lại sau này.
Khi nói chuyện trước mặt con, người lớn có thể dùng giọng bình thường và kết thúc bằng điều tích cực: "Hôm nay con bị ngã, cô đã dán băng cho con, con giỏi lắm vì nói được với cô." Con nghe thấy người lớn bình tĩnh, nghe thấy mình được khen vì đã dùng lời, và học được rằng chuyện khó có thể được nói ra mà không đáng sợ.
Câu hỏi thường gặp
Ba mẹ có quyền biết tên bạn đã đánh con mình không?
Ba mẹ có quyền biết đầy đủ chuyện đã xảy ra với con mình, cách lớp xử lý và kế hoạch tiếp theo. Tên của trẻ khác là thông tin riêng của trẻ đó, nên nhiều trường chọn không nêu. Nếu chuyện lặp lại nghiêm trọng, ba mẹ có thể xin gặp người phụ trách để bàn cách giải quyết.
Con bị trầy xước ở lớp mà cô không báo, có nên hỏi lại không?
Nên hỏi, bằng giọng bình thường: "Chiều nay mẹ thấy con có vết trầy ở tay, cô có biết chuyện gì không?" Có khi vết trầy nhỏ đến mức cô không thấy, có khi cô quên báo. Câu hỏi giúp cô chú ý hơn, và giúp lớp xem lại cách ghi chép.
Cô báo con hay đánh bạn, ba mẹ nên phản ứng thế nào?
Hỏi cô cụ thể: trong tình huống nào, với ai, cô đã dạy con câu gì. Tránh về nhà mắng con nặng nề vì trẻ nhỏ khó nối lời mắng buổi tối với chuyện buổi sáng. Dùng cùng câu cô dùng ở lớp và hẹn cô báo lại sau một hai tuần.
Nên trao đổi với cô qua ứng dụng nhắn tin hay gặp trực tiếp?
Ứng dụng nhắn tin hợp với chuyện ghi lại sự việc và hỏi thêm chi tiết, vì hai bên có thời gian và có ghi chép. Chuyện nhạy cảm, chuyện kéo dài hoặc khi hai bên hiểu khác nhau thì nên gặp trực tiếp hoặc gọi điện, để tránh hiểu lầm qua chữ.
Có nên tự liên lạc với phụ huynh bé kia không?
Tốt hơn là để nhà trường làm cầu nối, nhất là khi chuyện mới xảy ra và cảm xúc còn nóng. Hai gia đình nói chuyện trực tiếp dễ biến chuyện của hai em bé thành chuyện của người lớn. Nếu hai nhà đã quen nhau, có thể trò chuyện nhẹ nhàng sau khi đã hỏi cô.