Để không có trẻ nào bị bỏ quên trên xe đưa đón, quy trình phải có ba chốt độc lập với nhau: điểm danh khi trẻ lên và khi trẻ xuống xe, đối chiếu danh sách giữa xe với lớp, và một người lớn đi kiểm tra từ đầu đến cuối xe, cúi nhìn cả gầm ghế, sau mỗi chuyến. Buổi đi tham quan cũng theo cùng một nguyên tắc: chia nhóm nhỏ có người phụ trách, đếm mỗi lần di chuyển, và có kế hoạch sẵn cho trường hợp một bé bị lạc.
Ở Việt Nam đã có những vụ trẻ bị bỏ quên trên xe đưa đón của trường và tử vong vì nóng, để lại nỗi đau rất lớn cho các gia đình và khiến ngành giáo dục nhiều lần yêu cầu các trường siết lại quy trình. Điều đáng nói là những tai nạn này hầu như không do một lỗi lớn, mà do nhiều lỗi nhỏ cùng lúc: điểm danh qua loa, lớp không báo khi thiếu trẻ, tài xế không đi một vòng cuối xe. Bài này giải thích vì sao từng bước lại cần thiết, những điều luật giao thông mới quy định với xe chở trẻ, và cách một buổi tham quan được tổ chức an toàn.
Vì sao trẻ có thể bị quên trên xe, dù ai cũng thương trẻ
Người ta thường nghĩ chỉ người cẩu thả mới quên một đứa trẻ. Thực tế, các nghiên cứu về những vụ trẻ bị bỏ quên trong xe ở nhiều nước cho thấy chuyện này xảy ra với cả những người lớn chu đáo, khi họ mệt, bị cắt ngang công việc, hay thay đổi thói quen. Trí nhớ làm việc theo thói quen của con người rất mạnh: một chuyến xe đã chạy hàng trăm lần theo cùng một cách thì người đi cùng dễ làm các bước theo quán tính mà không thật sự kiểm tra.
Trẻ mầm non lại là những hành khách đặc biệt dễ bị quên. Trẻ có thể ngủ thiếp đi trên xe, nằm lọt xuống ghế hay khe giữa hai hàng ghế, không kêu khi xe dừng. Trẻ nhỏ không tự mở được cửa xe, không biết bấm còi, không hiểu được nguy hiểm khi xe đóng kín dưới nắng.
Còn nóng trong xe là thứ không đợi ai. Các đo đạc được công bố trên tạp chí Pediatrics cho thấy nhiệt độ trong một chiếc xe đóng kín đỗ ngoài trời tăng nhanh ngay cả trong những ngày không quá nóng, và phần lớn mức tăng diễn ra trong khoảng nửa giờ đầu. Với cái nắng ở TP.HCM, thời gian đó còn ngắn hơn. Cơ thể trẻ nhỏ nóng lên nhanh hơn người lớn và kém tự làm mát. Vì vậy quy trình chống bỏ quên không được dựa vào trí nhớ của một người, mà phải dựa vào những bước kiểm tra chồng lên nhau.
Quy trình một chuyến xe đưa đón an toàn
Mỗi trường có cách sắp xếp riêng. Đây là những bước cốt lõi mà một quy trình tốt thường có:
- Luôn có người phụ trách trẻ đi cùng xe, ngoài tài xế. Tài xế lo lái, người phụ trách lo trẻ; một người không làm được cả hai việc.
- Điểm danh khi trẻ lên xe theo danh sách có tên từng trẻ, đánh dấu ngay tại chỗ, không nhớ để đánh dấu sau.
- Trẻ ngồi đúng chỗ, thắt dây an toàn hoặc dùng thiết bị phù hợp với tuổi và vóc người, không ngồi hàng ghế trước.
- Điểm danh khi trẻ xuống xe ở trường, đếm khớp số lên, rồi bàn giao danh sách cho lớp hoặc người trực.
- Đi một vòng hết xe sau khi trẻ xuống: từ đầu đến hàng ghế cuối, cúi nhìn dưới gầm ghế, khe giữa các hàng ghế, rồi mới khoá xe. Nhiều nơi yêu cầu người kiểm tra ký xác nhận đã làm bước này.
- Lớp đối chiếu với xe: bé có tên trên xe sáng nay mà không có mặt ở lớp thì lớp báo ngay, không đợi đến giờ điểm danh chung.
- Báo phụ huynh khi trẻ không lên xe như mọi ngày, để biết chắc bé nghỉ ở nhà chứ không phải bị sót ở điểm đón.
Bước số sáu là bước quan trọng nhất về mặt hệ thống, vì nó độc lập với những người trên xe. Nếu người phụ trách xe quên điểm danh và tài xế quên đi vòng cuối xe, thì cô ở lớp vẫn có cơ hội phát hiện bé không có mặt. Một quy trình mà mọi chốt đều nằm trong tay cùng một người là quy trình mong manh.
Luật giao thông mới nói gì về xe chở trẻ
Luật Trật tự, an toàn giao thông đường bộ năm 2024 có những quy định trực tiếp liên quan đến việc chở trẻ em. Một quy định được nhắc nhiều là trẻ dưới mười tuổi và có chiều cao dưới một mét ba mươi lăm khi đi ô tô không được ngồi hàng ghế phía trước cùng hàng với người lái, trừ loại xe chỉ có một hàng ghế, và người lái xe phải sử dụng, hướng dẫn sử dụng thiết bị an toàn phù hợp cho trẻ.
Luật cũng có những yêu cầu riêng với xe ô tô chở trẻ em mầm non và học sinh, liên quan đến người quản lý đi cùng xe, thiết bị ghi nhận hình ảnh và thiết bị cảnh báo chống bỏ quên trẻ, cùng một số điều kiện về xe và người lái. Chi tiết thi hành, lộ trình áp dụng và việc xe của từng trường đã đáp ứng tới đâu là những điều ba mẹ nên tra văn bản hiện hành và hỏi thẳng nhà trường, thay vì suy đoán từ lời quảng cáo.
Cần nói rõ một điều: thiết bị chỉ là lớp hỗ trợ. Một thiết bị cảnh báo có thể hỏng, có thể bị tắt, có thể bị người lớn quen tai bỏ qua. Lớp chặn chính vẫn là các bước điểm danh, đối chiếu và kiểm tra cuối xe do con người làm mỗi ngày, có ghi chép, có người chịu trách nhiệm. Trường nào nói “xe có thiết bị rồi nên yên tâm” mà không nói được quy trình của người lớn, ba mẹ có quyền hỏi thêm.
Dạy trẻ biết làm gì nếu bị kẹt lại trên xe
Dù quy trình có chặt, nhiều trường và nhiều gia đình vẫn dạy thêm cho trẻ một kỹ năng dự phòng: nếu tỉnh dậy thấy xe vắng người và cửa đóng, con làm gì. Với trẻ mẫu giáo lớn, những việc trẻ có thể làm được gồm: bấm còi xe thật lâu, đập tay vào cửa kính và gọi to, bật đèn nếu biết cách, không chui xuống gầm ghế trốn.
Bấm còi là kỹ năng có thể tập được. Trẻ ngồi vào ghế lái của một chiếc xe đang tắt máy, đỗ an toàn, có người lớn bên cạnh, dùng hai tay hoặc ngồi lên vô lăng ấn mạnh vào vị trí còi. Nhiều trẻ năm, sáu tuổi chưa đủ sức ấn bằng một tay, nhưng ấn được bằng cả hai bàn tay hoặc bằng mông khi ngồi lên vô lăng. Buổi tập nên được làm như một trò chơi vui, không kể chuyện đáng sợ, để trẻ nhớ thao tác mà không ám ảnh.
Cũng cần hiểu đúng giới hạn: dạy trẻ tự cứu không bao giờ thay được trách nhiệm của người lớn. Trẻ nhà trẻ chưa làm được việc này, trẻ đang ngủ say hay đã bị nóng mệt cũng khó làm. Kỹ năng của trẻ chỉ là chốt cuối cùng, sau tất cả các chốt của người lớn.
Một kỹ năng dự phòng khác, áp dụng được cho cả trẻ nhỏ hơn, là thói quen nói với cô khi mình đã xuống xe. Ở nhiều lớp, khi bước vào lớp buổi sáng, trẻ chào cô bằng tên và cô đáp lại bằng tên trẻ. Nghi thức chào nhỏ ấy vừa ấm áp vừa là một lần điểm danh tự nhiên: bé nào chưa được chào tức là bé đó chưa vào lớp, và cô có lý do để hỏi ngay người phụ trách xe.
Buổi đi tham quan: trước, trong và sau
Khảo sát địa điểm trước. Người phụ trách đi trước một lần để biết lối vào ra, chỗ có nước, có đường xe chạy, có cầu thang cao, có nhà vệ sinh, có bóng mát. Chọn sẵn một điểm hẹn dễ nhận ra nếu có bé bị lạc nhóm.
Thêm người lớn hơn ngày thường. Ra khỏi trường, môi trường lạ và đông người, nên cần nhiều người lớn hơn ở lớp. Trẻ được chia nhóm nhỏ, mỗi nhóm có một người lớn cố định biết tên từng bé.
Dễ nhận ra và dễ liên lạc. Trẻ mặc áo cùng màu dễ thấy, đeo vòng tay hoặc thẻ có thông tin liên lạc của trường, không ghi tên trẻ ở mặt ngoài để người lạ đọc được rồi gọi tên.
Đếm ở mọi điểm chuyển. Lên xe, xuống xe, vào khu tham quan, ra khỏi nhà vệ sinh, trước khi về. Đếm theo nhóm, mỗi người lớn báo đủ số nhóm mình cho người phụ trách chung.
Mang theo những thứ cần. Danh sách trẻ và số liên lạc của phụ huynh, hộp sơ cứu, thuốc riêng của những bé cần, nước uống, đồ thay. Đã có phiếu đồng ý của ba mẹ cho từng bé đi.
Sau chuyến đi, nhìn lại. Có lúc nào nhóm bị tách, có bé nào suýt lạc, có chỗ nào nguy hiểm không lường trước. Ghi lại để chuyến sau làm tốt hơn.
Câu ba mẹ nên hỏi khi con đi xe của trường hoặc đi tham quan
Ba mẹ không cần tra hỏi từng chi tiết, nhưng vài câu cụ thể giúp biết quy trình có thật hay không:
- Trên xe có người phụ trách trẻ đi cùng ngoài tài xế không?
- Ai đi kiểm tra hết xe sau mỗi chuyến, việc đó có được ghi lại không?
- Nếu con có tên trên xe mà không đến lớp, lớp biết và báo cho ai trong bao lâu?
- Con ngồi ở đâu, dùng dây an toàn hay thiết bị gì?
- Buổi tham quan có bao nhiêu người lớn đi cùng, chia nhóm thế nào, nếu con lạc nhóm thì làm gì?
- Ba mẹ có thể đi cùng làm người hỗ trợ trong buổi tham quan không?
Những câu hỏi này không nhằm làm khó nhà trường. Một trường có quy trình tốt sẽ trả lời được ngay và cụ thể, có khi còn chủ động gửi cho phụ huynh. Câu trả lời mơ hồ như “cô cẩn thận lắm” là dấu hiệu nên hỏi thêm. Ba mẹ cũng giúp được bằng việc nhỏ: báo sớm khi con nghỉ không đi xe, để danh sách trên xe luôn khớp với thực tế.
Nếu gia đình tự đưa đón bằng ô tô, những nguyên tắc ấy cũng áp dụng ở nhà: mỗi lần đỗ xe, mở cửa sau nhìn lại một lượt trước khi khoá, nhất là những ngày thay đổi thói quen như người khác đưa con đi học hay con ngủ quên trên đường. Một số gia đình đặt túi xách hay điện thoại của người lái ở hàng ghế sau để buộc mình phải mở cửa sau khi xuống xe.
Câu hỏi thường gặp
Con hay ngủ trên xe, có nguy cơ bị quên hơn không?
Trẻ ngủ trên xe dễ bị sót hơn vì không tự đứng dậy khi xe dừng, có khi nằm lọt xuống ghế. Ba mẹ nên báo người phụ trách xe con hay ngủ. Nhưng việc chống bỏ quên không được phụ thuộc vào việc trẻ thức hay ngủ, mà vào bước điểm danh và kiểm tra cuối xe mỗi chuyến.
Xe của trường có thiết bị cảnh báo chống bỏ quên là đủ yên tâm chưa?
Thiết bị là một lớp hỗ trợ có ích, nhưng có thể hỏng, bị tắt hoặc bị bỏ qua. Lớp chặn chính vẫn là điểm danh lên xuống, đối chiếu với lớp và kiểm tra cuối xe do người lớn làm. Ba mẹ nên hỏi về cả thiết bị lẫn quy trình của người lớn.
Nên dạy con bấm còi xe từ mấy tuổi?
Trẻ mẫu giáo lớn, khoảng năm đến sáu tuổi, thường đủ hiểu và đủ sức để tập bấm còi bằng hai tay hoặc ngồi lên vô lăng. Tập khi xe tắt máy, đỗ an toàn, có người lớn bên cạnh, làm như một trò chơi. Trẻ nhỏ hơn thì việc của người lớn là không để trẻ ở lại xe.
Con chưa từng đi tham quan, có nên cho con đi buổi đầu tiên không?
Phần lớn trẻ mẫu giáo thích những chuyến đi và học được nhiều từ đó. Ba mẹ có thể hỏi trường kế hoạch chi tiết, kể trước cho con nghe sẽ đi đâu, làm gì, và dặn con quy tắc ở cạnh cô và nhóm. Nếu con quá lo, có thể hỏi xem ba mẹ có được đi cùng không.
Nếu con bị lạc nhóm trong buổi tham quan thì trường làm gì?
Trường có kế hoạch trước: người phụ trách nhóm báo ngay khi thiếu trẻ, những người khác giữ các nhóm còn lại, một người đến điểm hẹn đã chọn, một người tìm quanh khu vực gần nhất, đồng thời báo ban quản lý địa điểm. Ba mẹ được báo sớm, không đợi tìm được hay chưa.
Có nên gắn thiết bị định vị cho con khi đi tham quan không?
Một số gia đình dùng, và đó là lựa chọn riêng. Nhưng thiết bị định vị không thay được giám sát, không giúp trẻ khỏi đi ra đường hay đến gần nước. Trước khi dùng, nên hỏi trường có quy định gì về thiết bị điện tử của trẻ không.