Giám sát trẻ trong giờ chơi ở trường mầm non là một việc có kỹ thuật: mỗi cô được giao một vùng, đứng ở chỗ nhìn được toàn bộ vùng đó, quét mắt liên tục, đếm trẻ ở mỗi lần chuyển chỗ, lắng nghe âm thanh bất thường và can thiệp trước khi trò chơi thành va chạm. Cô không đứng gom lại một chỗ trò chuyện, không ngồi quay lưng với sân, không rời vùng mà không bàn giao.
Nhiều phụ huynh nghĩ giờ chơi là giờ cô “được nghỉ”. Thực tế giờ chơi tự do, nhất là ngoài sân, lại là lúc cô phải tập trung nhất, vì trẻ phân tán ra nhiều nơi, vận động mạnh và làm những việc khó đoán. Bài này mô tả cách giám sát chủ động vận hành ở một lớp mầm non, vì sao từng thói quen nhỏ của cô lại có lý do, và ba mẹ có thể nhận ra một sân chơi đang được trông tốt hay không chỉ trong vài phút đứng ngoài hàng rào.
Giám sát chủ động khác với “có người trông”
Có người lớn ở trong sân không đồng nghĩa với việc trẻ đang được giám sát. Một cô ngồi ghế đá xem điện thoại, hai cô đứng cạnh nhau nói chuyện ở góc sân, một cô cúi xuống buộc dây giày cho bé này mà không ai nhìn sang khu cầu trượt: ở cả ba cảnh đó, trên giấy tờ vẫn có đủ người, nhưng trên thực tế không ai thấy được toàn bộ trẻ.
Chương trình giáo dục sớm Head Start của Hoa Kỳ đã hệ thống hoá cách làm ngược lại thành một bộ chiến lược gọi là giám sát chủ động, gồm sáu việc: sắp xếp môi trường để nhìn được trẻ, bố trí vị trí người lớn, quét mắt và đếm, lắng nghe, đoán trước hành vi của trẻ, và tham gia rồi chuyển hướng khi cần. Cách nghĩ này không mới, nhiều cô mầm non giỏi ở Việt Nam đã làm như vậy theo kinh nghiệm. Giá trị của việc gọi tên nó là để biến thói quen của người giỏi thành quy trình chung cho mọi cô, kể cả cô mới vào nghề.
Điểm cốt lõi của giám sát chủ động là cô biết vào bất kỳ lúc nào, trẻ nào đang ở đâu và đang làm gì. Không phải vì cô nhìn chằm chằm từng bé, mà vì cô đã sắp xếp không gian, vị trí và nhịp quét mắt sao cho không có bé nào nằm ngoài tầm nhìn quá vài giây.
Sáu thói quen của một cô giám sát tốt
Đứng sát mép, mặt hướng vào trong. Cô đứng ở rìa vùng mình phụ trách, lưng dựa vào tường hay hàng rào, để cả vùng nằm trước mặt. Đứng giữa sân thì luôn có một nửa sân sau lưng.
Mỗi cô một vùng, không chồng lên nhau. Khi có hai hay ba người lớn, họ chia sân thành các vùng và đứng xa nhau. Hai cô đứng cạnh nhau là hai đôi mắt nhìn cùng một chỗ.
Quét mắt liên tục, đếm theo nhịp. Cô đưa mắt qua toàn bộ vùng theo một vòng quen thuộc và đếm số trẻ trong vùng sau mỗi vài phút. Khi số không khớp, cô tìm ngay chứ không đợi cuối giờ.
Nghe cũng là giám sát. Tiếng khóc thét khác tiếng khóc giận, tiếng im bặt bất thường ở góc khuất, tiếng va đập của thiết bị. Cô nghe được những âm thanh đó vì không mải trò chuyện.
Đứng gần chỗ nguy cơ cao hơn. Khu leo trèo, cầu trượt, chỗ có nước, chỗ đông trẻ cần người đứng gần hơn khu chơi cát hay góc vẽ phấn.
Can thiệp sớm bằng lời nhẹ. Thấy hai bé bắt đầu giành nhau chiếc xe đạp, cô bước lại gần và gợi ý luân phiên trước khi có người bị đẩy ngã. Đoán trước rẻ hơn rất nhiều so với xử lý sau.
Chia vùng ngoài sân: một ví dụ giả định
Để dễ hình dung, giả sử một lớp mẫu giáo ra sân cùng hai người lớn, sân có khu thiết bị leo trèo, khu cát và một khoảng trống chạy nhảy. Đây là ví dụ giả định, mỗi trường sẽ có sơ đồ riêng theo mặt bằng của mình:
| Vùng | Ai phụ trách | Đứng ở đâu | Chú ý điều gì |
|---|---|---|---|
| Khu thiết bị leo trèo và cầu trượt | Cô thứ nhất | Góc chéo của khu thiết bị, nhìn được cả bậc thang lẫn chân cầu trượt | Trẻ chen hàng ở bậc thang, trẻ trượt ngược chiều, trẻ đứng ở chân cầu trượt |
| Khu cát và khoảng trống | Cô thứ hai | Rìa ngoài khu cát, mặt hướng về khoảng trống | Ném cát, chạy đuổi va vào nhau, trẻ đi lạc ra cổng hay về phía lớp |
| Lối vào nhà vệ sinh | Cô thứ hai, kèm việc đếm | Nhìn được cửa ra vào từ vị trí đứng | Trẻ đi vệ sinh một mình quá lâu, trẻ không quay lại sân |
| Khi một cô phải rời vùng | Cô còn lại tạm nhận cả hai vùng | Lùi ra chỗ thấy được cả sân, gọi trẻ về gần | Thu hẹp khu chơi cho đến khi cô kia quay lại |
Dòng cuối cùng của bảng là dòng hay bị bỏ qua nhất. Khi một cô phải đưa bé đi vệ sinh, đi lấy khăn hay xử lý một vết trầy, vùng của cô không thể bỏ trống. Một câu bàn giao ngắn như “cô trông giúp khu cầu trượt nhé” và một cái gật đầu xác nhận là đủ. Không có câu đó, mỗi cô đều nghĩ cô kia đang trông.
Đếm trẻ ở những lần chuyển chỗ
Đếm số trẻ là thao tác nhàm chán nhất và cũng là thao tác cứu nhiều trẻ nhất. Cô đếm khi lớp rời phòng ra sân, khi từ sân vào, khi sang phòng ăn, khi lên phòng ngủ, khi lên xuống xe, khi đi tham quan và quay về. Nhiều trường còn đếm thêm vào giữa giờ chơi dài. Lý do là trẻ mầm non rất dễ ở lại phía sau: một bé mải chơi trong góc nhà chơi, một bé còn ngồi trong nhà vệ sinh, một bé đi theo lớp khác vì thấy bạn quen.
Đếm đúng không chỉ là đếm đủ số mà là đối chiếu đúng tên. Lớp hai mươi bé, cô đếm đủ hai mươi, nhưng nếu một bé lớp bên đi lẫn vào và một bé lớp mình ở lại thì con số vẫn khớp. Vì vậy nhiều cô dùng cách gọi tên hoặc cho trẻ xếp theo cặp bạn quen, để thiếu ai là bạn đi cùng nhận ra ngay.
Ở lứa nhà trẻ, đếm còn khó hơn vì trẻ chưa đứng yên theo hàng. Cô thường cho trẻ ngồi thành vòng trước khi chuyển chỗ, đếm khi trẻ ngồi, rồi đi cùng cả nhóm. Việc này làm mỗi lần chuyển hoạt động chậm hơn vài phút, và đó là vài phút đáng bỏ ra. Ba mẹ có thể để ý điều này khi đến đón con vào giờ lớp đang từ sân trở vào: cô có dừng lại đếm không, hay cả lớp chỉ ùa vào theo nhau.
Môi trường giúp cô giám sát dễ hơn
Giám sát tốt bắt đầu từ trước khi trẻ ra sân, ở chỗ sân được sắp xếp thế nào. Một sân có nhiều góc khuất sau bức tường, sau bụi cây rậm, sau nhà kho, là sân buộc cô phải chạy theo trẻ. Một sân mở, thiết bị không che tầm nhìn của nhau, cây được tỉa thấp ở tầm mắt người lớn, là sân mà một cô đứng ở rìa có thể thấy gần hết các bé của mình.
Trong phòng lớp cũng vậy. Kệ đồ chơi chia góc thường thấp ngang ngực người lớn, để cô đứng bất kỳ đâu trong phòng vẫn thấy qua được các góc. Kệ cao và tủ đứng nên đặt sát tường, không dùng làm vách ngăn giữa phòng. Góc yên tĩnh cho trẻ đọc sách hay ngồi một mình nên kín đáo với trẻ nhưng vẫn mở với tầm nhìn của cô.
Một chi tiết hay bị bỏ qua là ánh nắng. Buổi chiều ở TP.HCM nắng xiên gắt, cô đứng nhìn ngược nắng sẽ không thấy rõ khu bên kia sân. Trường làm tốt sẽ đổi vị trí đứng của cô theo giờ, hoặc đưa trẻ ra sân vào những khung giờ dịu hơn. Những điều chỉnh nhỏ như vậy không xuất hiện trong văn bản nào, chỉ đến từ việc người lớn chịu quan sát chính sân của mình.
Khi có sự cố giữa giờ chơi: một cô xử lý, một cô giữ cả lớp
Giám sát tốt không có nghĩa là không bao giờ có bé ngã. Điều phân biệt một sân được trông tốt là những gì diễn ra trong vài phút sau đó:
- Cô ở gần nhất đến với bé bị ngã, giữ bé nằm hoặc ngồi yên, quan sát trước khi đỡ dậy, nhất là khi bé ngã từ cao hoặc đập đầu.
- Cô ấy gọi to một câu ngắn cho đồng nghiệp biết, ví dụ “cô lo bé ở cầu trượt”, để cô còn lại biết mình phải nhận cả sân.
- Cô còn lại gọi các bé khác về gần mình, thu hẹp khu chơi hoặc cho cả lớp ngồi thành vòng, tránh để trẻ xúm quanh bạn bị đau.
- Nếu cần thêm người, ví dụ để đưa bé vào phòng y tế, cô gọi nhân viên khác ra sân thay chứ không để sân chỉ còn một người với quá nhiều trẻ.
- Sau khi ổn, cô ghi sự cố vào sổ: giờ, chỗ, chuyện gì xảy ra, đã xử lý ra sao; rồi báo ba mẹ của bé trong ngày.
Thứ tự này nghe như hiển nhiên, nhưng trong lúc hoảng, người lớn rất dễ cùng chạy về phía đứa trẻ đang khóc và bỏ trống phần còn lại của sân. Chính những phút ấy là lúc dễ có sự cố thứ hai. Vì vậy nhiều trường cho cô tập trước tình huống này, như tập diễn tập, để phản xạ đúng thành thói quen.
Ba mẹ nhìn từ ngoài hàng rào: dấu hiệu một sân chơi đang được trông tốt
Ba mẹ có thể nhận ra chất lượng giám sát trong vài phút khi đến sớm giờ đón hay đi ngang sân trường:
- Các cô đứng tản ra ở rìa sân, không tụm lại một chỗ, mặt hướng vào trẻ.
- Không có người lớn nào cầm điện thoại riêng trong lúc đứng trông.
- Khi một cô cúi xuống giúp một bé, cô vẫn ngẩng lên nhìn quanh sau vài giây.
- Khu leo trèo luôn có một người lớn ở gần, không bị bỏ trống.
- Khi lớp chuyển chỗ, cô dừng lại gọi trẻ tập hợp và đếm trước khi đi.
- Cô can thiệp bằng giọng bình thường trước khi trò chơi thành xô đẩy, chứ không chỉ quát khi đã có bé khóc.
Không có dấu hiệu nào ở trên đòi hỏi trường phải có cơ sở vật chất đắt tiền. Chúng phụ thuộc vào thói quen và sự phân công của người lớn. Vì vậy một trường bình thường mà giám sát tốt thường an toàn hơn một trường đẹp mà giám sát lỏng. Nếu ba mẹ thấy điều gì đáng lo, hãy nói cụ thể với cô chủ nhiệm hay ban giám hiệu: lúc nào, ở khu nào, thấy gì, để trường có cái để sửa.
Câu hỏi thường gặp
Một cô trông được bao nhiêu trẻ trong giờ chơi ngoài sân?
Không có một con số đúng cho mọi sân. Nó phụ thuộc vào độ tuổi của trẻ, độ rộng và độ khuất của sân, loại thiết bị và số trẻ ra sân cùng lúc. Trẻ càng nhỏ và sân càng nhiều góc khuất thì càng cần nhiều người lớn. Ba mẹ nên hỏi trường cách chia vùng thực tế hơn là hỏi một tỉ lệ chung.
Cô có nên chơi cùng trẻ trong giờ chơi tự do không?
Có, nhưng theo cách vẫn giữ được tầm nhìn. Cô có thể tham gia trò chơi ở rìa vùng mình phụ trách, đặt câu hỏi, gợi ý luật chơi, miễn là cô không quay lưng lại phần còn lại của vùng và không chui vào một góc khuất cùng vài bé.
Sân trường có camera thì có cần cô đứng trông nữa không?
Camera, nếu có, chỉ ghi lại chuyện đã xảy ra để xem lại sau. Nó không thể chạy tới đỡ một bé sắp ngã hay tách hai bé đang giành đồ. Giám sát bằng người lớn có mặt và chú ý vẫn là lớp chặn chính, mọi thiết bị khác chỉ hỗ trợ.
Vì sao cô không cho trẻ trèo lên cao dù con rất thích?
Thiết bị sân chơi được thiết kế với chiều cao và bề mặt đỡ ngã phù hợp từng lứa tuổi. Khi trẻ trèo lên phần nóc mái, trèo ra ngoài lan can hay trèo cao hơn mức thiết bị cho phép, độ cao rơi vượt quá khả năng đỡ của mặt sân. Cô vẫn khuyến khích trẻ leo trèo, nhưng trong giới hạn thiết bị đã tính.
Con hay chơi một mình ở góc sân, cô có để ý không?
Với giám sát chủ động, cô biết bé đang ở đâu kể cả khi bé chơi một mình. Chơi một mình không phải là vấn đề an toàn nếu góc đó nằm trong tầm nhìn. Nếu ba mẹ lo về chuyện con ít chơi với bạn, đó là câu chuyện về cảm xúc và bạn bè, nên hỏi cô riêng.
Giờ chơi trong lớp có cần giám sát chặt như ngoài sân không?
Cần, tuy cách làm khác. Trong lớp ít nguy cơ ngã từ cao hơn, nhưng lại có vật nhỏ, kéo, bút, đồ chơi xếp hình và góc khuất sau kệ. Cô vẫn đứng ở chỗ nhìn được các góc, vẫn đi một vòng quanh lớp theo nhịp và vẫn đếm khi trẻ chuyển sang hoạt động khác.