Một trường mầm non an toàn là nơi đã tính trước những cách trẻ có thể bị thương, rồi chặn từng cách bằng ba lớp: môi trường được sắp xếp để khó xảy ra tai nạn, người lớn được phân công để luôn nhìn thấy trẻ, và quy trình rõ ràng cho lúc sự cố vẫn xảy ra. Ở Việt Nam, khung cho việc này là Thông tư 45/2021/TT-BGDĐT của Bộ Giáo dục và Đào tạo về xây dựng trường học an toàn, phòng, chống tai nạn, thương tích trong cơ sở giáo dục mầm non.
Ba mẹ thường đánh giá sự an toàn bằng thứ nhìn thấy ngay: cổng có khoá không, sân có sạch không. Những thứ đó cần, nhưng chưa đủ. Phần lớn chấn thương ở lớp mầm non đến từ những khoảnh khắc rất bình thường: giờ chuyển hoạt động, lúc cô quay lưng lấy khăn, một chiếc ghế đặt cạnh cửa sổ, một hạt nhựa rơi dưới gầm kệ. Bài này giải thích cách một trường nghĩ về an toàn, khung pháp lý nói gì, nguy cơ nào hay gặp nhất ở từng độ tuổi và một danh sách ngắn để ba mẹ tự quan sát khi đến lớp.
An toàn ở trường mầm non được nghĩ theo ba lớp
Cách nghĩ phổ biến trong phòng ngừa thương tích là không trông vào một biện pháp duy nhất, mà xếp nhiều lớp chồng lên nhau, để lớp này hở thì lớp kia đỡ. Ở trường mầm non, ba lớp đó là môi trường, con người và quy trình. Lớp môi trường gồm mọi thứ vật chất: chiều cao lan can, khe cửa, ổ cắm, mặt sân, đồ chơi, bình nước nóng, cửa ra hồ nước. Lớp con người gồm số cô trên mỗi nhóm trẻ, cô đứng ở đâu, ai chịu trách nhiệm vùng nào trong giờ chơi. Lớp quy trình gồm những việc làm giống nhau mỗi ngày: đếm trẻ khi chuyển phòng, kiểm tra sân buổi sáng, ghi sổ khi trẻ bị ngã, gọi ba mẹ khi trẻ sốt.
Điểm mạnh của cách nghĩ này là nó không đòi hỏi cô phải hoàn hảo. Cô nào cũng có lúc mệt, có lúc phải quay đi dỗ một bé đang khóc. Nếu môi trường đã được dọn sạch vật sắc và vật nhỏ, khoảnh khắc cô quay đi ấy ít khi thành tai nạn. Ngược lại, một lớp đẹp, đồ chơi đắt tiền mà không ai được giao canh góc leo trèo thì vẫn có rủi ro cao.
Lớp thứ tư, ít được nói tới, là chính đứa trẻ. Trẻ mầm non chưa tự giữ an toàn được, nhưng trẻ học dần qua những lời dặn ngắn, lặp lại, gắn với hành động: đi chậm trong lớp, ngồi khi ăn, cầm kéo mũi hướng xuống, gọi cô khi bạn ngã. Những thói quen nhỏ đó làm cho ba lớp kia đỡ vất vả hơn rất nhiều.
Thông tư 45/2021 và các văn bản liên quan nói gì
Có ba văn bản ba mẹ nên biết tên, vì khi cần trao đổi với nhà trường, dẫn đúng văn bản giúp câu chuyện rõ ràng hơn:
- Thông tư 45/2021/TT-BGDĐT quy định việc xây dựng trường học an toàn, phòng, chống tai nạn, thương tích trong cơ sở giáo dục mầm non, thay cho văn bản cũ cùng chủ đề. Đại ý, thông tư đặt ra các yêu cầu về cơ sở vật chất (khuôn viên, cổng, phòng nhóm, bếp, nhà vệ sinh, đồ dùng và đồ chơi), về an toàn thực phẩm, về phòng chống bạo lực và xâm hại, về phòng chống cháy nổ, đuối nước, thiên tai và dịch bệnh, kèm việc nhà trường tự rà soát định kỳ theo một bộ tiêu chí.
- Điều lệ Trường mầm non, ban hành kèm Thông tư 52/2020/TT-BGDĐT, quy định nhiệm vụ của nhà trường và giáo viên, trong đó có trách nhiệm bảo đảm an toàn về thể chất và tinh thần cho trẻ trong thời gian trẻ ở trường.
- Luật Trẻ em năm 2016 khẳng định quyền của trẻ được bảo vệ khỏi tai nạn, thương tích, bạo lực và xâm hại, và trách nhiệm của cơ sở giáo dục trong việc đó.
Ba mẹ không cần thuộc từng điều. Điều nên nhớ là an toàn ở trường không phải một lời hứa tuỳ tâm của từng nơi, mà là nghĩa vụ có văn bản, có tiêu chí và có người chịu trách nhiệm. Muốn đọc nguyên văn, hãy tra trên cổng văn bản của Bộ Giáo dục và Đào tạo hoặc hệ thống văn bản pháp luật của Chính phủ, vì văn bản có thể được sửa đổi theo thời gian. Khi hỏi nhà trường, một câu nhẹ nhàng như “trường tự rà soát an toàn theo Thông tư 45 vào lúc nào trong năm, ai phụ trách” thường cho ba mẹ biết nhiều hơn mười câu hỏi chung chung.
Nguy cơ hay gặp theo từng độ tuổi
Mỗi lứa tuổi có kiểu tai nạn đặc trưng, vì nó đi theo những gì trẻ vừa mới làm được. Bảng dưới tổng hợp theo hiểu biết chung về phát triển vận động và các khuyến cáo phòng ngừa thương tích ở trẻ nhỏ:
| Lứa tuổi | Trẻ đang làm được gì | Nguy cơ nổi bật | Lớp chặn chính |
|---|---|---|---|
| Khoảng 12–24 tháng | Đi chưa vững, cho mọi thứ vào miệng, bám vịn đứng lên | Hóc vật nhỏ, ngã đập đầu vào cạnh bàn, kẹp tay cửa, ngã vào xô chậu nước | Dọn vật nhỏ, bịt cạnh sắc, chặn cửa, không để nước đọng trong lớp |
| Khoảng 2–3 tuổi | Leo trèo, chạy nhanh hơn khả năng dừng, tò mò ổ cắm và ngăn kéo | Ngã từ ghế, kệ; va chạm khi chạy; cắn, giành đồ với bạn | Kệ cố định vào tường, nắp ổ điện, cô đứng gần khu leo |
| Khoảng 3–4 tuổi | Chơi thiết bị sân, dùng kéo, xúc ăn, tự đi vệ sinh | Ngã từ cầu trượt, trượt chân nhà vệ sinh ướt, bỏng nước canh nóng | Bề mặt đỡ ngã dưới thiết bị, sàn khô, thức ăn để nguội vừa |
| Khoảng 4–6 tuổi | Thích thử thách, chơi theo nhóm, chạy đuổi, đi ra ngoài trường | Va đập khi chơi đông, ngã khi trèo cao, đi lạc khi tham quan | Quy tắc chơi rõ, chia khu, điểm danh mỗi lần di chuyển |
Độ tuổi trong bảng là khoảng tương đối, trẻ nhanh chậm khác nhau. Nhưng bảng cho thấy một điều: không có một bộ biện pháp chung cho cả trường. Lớp nhà trẻ cần dọn sàn kỹ hơn, lớp lớn cần quy tắc chơi và điểm danh chặt hơn. Một trường làm tốt sẽ có cách sắp xếp khác nhau giữa các phòng, và cô có thể giải thích vì sao.
Những nguy cơ không nằm ở chỗ dễ thấy
Khi bước vào một lớp, mắt người lớn nhìn ngang tầm người lớn. Trong khi đó, phần lớn nguy cơ nằm ở tầm của trẻ: ngay sát sàn, dưới gầm bàn, ở mép kệ thấp. Một cách quan sát đơn giản mà nhiều người làm công tác an toàn dùng là ngồi thụp xuống cho mắt mình ngang tầm mắt một bé ba tuổi, rồi nhìn quanh. Từ góc đó, ta thấy ngay sợi dây rèm thòng xuống, chiếc ổ cắm không có nắp, cạnh bàn sắc ngang trán, viên pin cúc áo rơi dưới chân tủ.
Nguy cơ thứ hai nằm ở thời gian chứ không ở không gian. Nhiều sự cố ở trường mầm non xảy ra vào những phút chuyển tiếp: đầu giờ đón trẻ khi phụ huynh ra vào đông, lúc cả lớp xếp hàng đi rửa tay, lúc dọn bàn ăn, lúc trẻ thức dậy sau giấc trưa, lúc cô bàn giao lớp cho ca chiều. Những phút ấy cô bận tay nhiều việc, trẻ di chuyển lộn xộn, và trách nhiệm trông trẻ dễ rơi vào khoảng trống giữa hai người lớn.
Nguy cơ thứ ba là thứ “luôn có ở đó” nên không ai để ý: xô nước lau sàn để ở góc nhà vệ sinh, bình đun nước nóng ở phòng chia ăn, chai nước tẩy rửa trên bậc thềm, cửa thoát hiểm bị chặn bằng chồng ghế. Trường làm tốt có một vòng kiểm tra buổi sáng trước khi trẻ đến, và có quy định ai cất những thứ này ở đâu.
Ba mẹ quan sát gì khi đến lớp
Cổng và lối vào. Có người trực ở cổng giờ đón trả không, người lạ vào có bị hỏi không, trẻ có thể tự đi ra cổng lúc đông người không. Cổng khoá mà không có người trực vẫn là một lỗ hổng, vì cổng phải mở nhiều lần mỗi giờ.
Tầm mắt trẻ trong lớp. Ổ cắm có nắp hoặc đặt cao, kệ và tủ cao có được cố định vào tường, cạnh bàn có bo tròn, rèm có dây thòng xuống tầm tay trẻ không. Những thứ này rẻ, nên khi thiếu là dấu hiệu chưa ai rà soát.
Nhà vệ sinh và chỗ có nước. Sàn có khô, có chống trơn, xô chậu có được úp hoặc cất sau khi dùng, trẻ nhỏ có tự vào được khu có bồn nước sâu không.
Sân và thiết bị chơi. Dưới cầu trượt, xích đu có lớp đỡ ngã mềm hay chỉ là gạch, xi măng; có ốc vít lòi, gỗ mục, sắt gỉ không; giờ chơi có cô đứng ở khu thiết bị không.
Cách cô nói về sự cố. Hỏi cô “khi một bé ngã ở lớp, cô làm gì và báo ba mẹ thế nào”. Một câu trả lời có trình tự, có sổ ghi, có người báo, đáng tin hơn câu “ở đây bé không bao giờ bị ngã”. Trẻ chơi thì có lúc ngã; điều cần là trường xử lý ra sao.
Một ngày giữ an toàn diễn ra thế nào trong lớp
Ở một lớp làm bài bản, an toàn không phải một tiết học mà là nếp của cả ngày. Trước giờ đón, cô hoặc nhân viên đi một vòng phòng và sân: nhặt vật lạ, kiểm tra cửa sổ, cất hoá chất vệ sinh, xem thiết bị chơi có gì lỏng sau một đêm mưa. Khi đón trẻ, cô nhìn nhanh từng bé, hỏi ba mẹ tình trạng đêm qua, xem túi đồ có vật nguy hiểm như kẹo cứng, đồ chơi nhỏ, thuốc để lẫn không.
Trong giờ hoạt động, cô đếm trẻ mỗi lần chuyển chỗ: từ lớp ra sân, từ sân vào phòng ăn, từ phòng ăn sang nơi ngủ. Việc đếm nghe đơn giản đến mức buồn cười, nhưng nhiều vụ trẻ đi lạc, bị bỏ quên ở phòng vệ sinh hay ở sân bắt đầu từ một lần không đếm. Giờ ăn, thức ăn được chia ở nhiệt độ vừa, trẻ ngồi khi ăn, cô không cho trẻ vừa chạy vừa ngậm thức ăn. Giờ ngủ, có người lớn thức trông phòng và đi kiểm tra từng chỗ nằm.
Cuối ngày, khi trả trẻ, cô giao tận tay người đón đã đăng ký, báo những gì đáng báo trong ngày, kể cả một vết trầy nhỏ. Nếu có sự cố, cô ghi vào sổ theo dõi: giờ, nơi, chuyện gì xảy ra, đã xử lý thế nào, đã báo ai. Cuốn sổ ấy không để đổ lỗi, mà để nhìn lại sau vài tuần xem chỗ nào trong lớp hay xảy ra chuyện, rồi sửa môi trường hoặc cách phân công. Đó là cách một trường học dần an toàn hơn theo năm tháng.
Câu hỏi thường gặp
Thông tư 45/2021 có áp dụng cho trường mầm non tư thục không?
Thông tư quy định cho cơ sở giáo dục mầm non nói chung, nên các loại hình trường, lớp mầm non đều thuộc phạm vi, gồm cả công lập và ngoài công lập. Ba mẹ nên hỏi nhà trường đang tự rà soát theo bộ tiêu chí này vào thời điểm nào và kết quả lần gần nhất ra sao.
Trường không có trẻ nào bị ngã có phải là trường an toàn nhất?
Không hẳn. Trẻ mầm non học vận động bằng cách thử, nên trầy xước nhẹ là chuyện có thể xảy ra ở bất kỳ lớp nào. Một trường báo không bao giờ có sự cố có khi là trường không ghi chép. Điều đáng tin hơn là trường biết rõ sự cố nào hay xảy ra và đã sửa gì để giảm nó.
Ba mẹ có được xem sổ theo dõi sự cố của lớp không?
Sổ thường ghi thông tin của nhiều trẻ nên trường có lý do để không đưa cả cuốn cho phụ huynh xem. Nhưng ba mẹ có quyền được biết đầy đủ về những sự cố liên quan đến con mình: lúc nào, ở đâu, xử lý ra sao. Hỏi xin bản ghi phần của con là hợp lý.
Nên hỏi gì khi đi thăm một trường mầm non về chuyện an toàn?
Ba câu hữu ích: giờ chơi ngoài sân có mấy cô và mỗi cô đứng ở khu nào; khi trẻ bị thương hoặc sốt ở lớp thì trình tự xử lý và báo ba mẹ thế nào; trường diễn tập phòng cháy và sơ cứu cho cô bao lâu một lần. Câu trả lời cụ thể quan trọng hơn câu trả lời hay.
Thấy một điểm chưa an toàn ở lớp thì góp ý thế nào cho hiệu quả?
Hãy nói cụ thể điều mình thấy, ở đâu, lúc nào, và nói với người có quyền sửa, thường là cô chủ nhiệm hoặc ban giám hiệu. Ví dụ ổ cắm cạnh góc sách chưa có nắp. Góp ý bằng một tình huống cụ thể dễ được sửa ngay hơn là nhận xét chung rằng lớp không an toàn.
Con lớn rồi, có cần dặn con về an toàn ở trường nữa không?
Có, nhưng theo cách nhẹ và lặp lại. Trẻ 4–6 tuổi nhớ tốt những quy tắc ngắn gắn với hành động như đi chậm trong lớp, xếp hàng ở cầu trượt, báo cô khi thấy bạn bị đau. Ba mẹ nhắc lại đúng những câu cô dùng ở lớp sẽ giúp con thành nếp nhanh hơn.