Phòng đuối nước ở trường mầm non bắt đầu từ một sự thật dễ quên: trẻ nhỏ có thể đuối nước trong lượng nước chỉ vài xăng-ti-mét, trong vài chục giây, và thường không kêu, không quẫy. Vì vậy trường phải làm hai việc cùng lúc: loại bỏ hoặc rào kín mọi nguồn nước trẻ có thể tự tiếp cận, và khi trẻ ở gần nước có chủ đích, như giờ chơi nước hay giờ bơi, luôn có một người lớn được giao riêng việc canh nước, không làm việc gì khác.
Theo báo cáo toàn cầu về đuối nước của Tổ chức Y tế Thế giới, trẻ từ một đến bốn tuổi là nhóm có tỉ lệ tử vong do đuối nước cao nhất. Ở Việt Nam, đuối nước nhiều năm liền nằm trong nhóm nguyên nhân tử vong hàng đầu ở trẻ em theo các báo cáo của cơ quan nhà nước và UNICEF. Phần lớn ba mẹ nghĩ về đuối nước gắn với sông, biển, hồ bơi; nhưng với trẻ mầm non, nguy cơ còn nằm trong những chiếc xô lau nhà, bể chứa nước sau bếp hay chậu ngâm đồ chơi. Bài này đi qua từng nguồn nước trong một trường, các quy tắc an toàn nếu trường có hồ bơi, và những câu nên hỏi.
Vì sao đuối nước ở trẻ nhỏ lại lặng lẽ như vậy
Trên phim, người đuối nước vùng vẫy và kêu cứu. Thực tế rất khác. Frank Pia, một nhân viên cứu hộ người Mỹ, đã mô tả từ những năm 1970 cái gọi là phản ứng đuối nước theo bản năng: người đang đuối dồn hết sức để đưa miệng lên mặt nước mà thở, nên không còn hơi để kêu, tay ấn xuống mặt nước chứ không vẫy lên, thân thẳng đứng, đầu ngửa ra sau. Từ ngoài nhìn vào, có khi giống như một đứa trẻ đang đứng chơi trong nước.
Với trẻ mầm non, mọi thứ còn nhanh hơn. Đầu của trẻ nặng so với thân, nên khi chúi về phía trước vào một chậu nước, trẻ khó tự nhấc mình lên. Trẻ nhỏ cũng chưa có phản xạ chống tay hay xoay người đủ nhanh. Một bé chập chững cúi xuống nhìn đồ chơi nổi trong xô nước có thể ngã chúi đầu vào và không ra được, trong khi người lớn chỉ cách đó vài bước đang quay lưng làm việc khác.
Điều này dẫn tới hai hệ quả cho cách một trường tổ chức. Thứ nhất, không thể dựa vào tiếng kêu để biết có chuyện, phải dựa vào việc nhìn thấy trẻ liên tục. Thứ hai, những nguồn nước “nhỏ, không đáng gì” trong mắt người lớn đều cần được tính đến như một nguy cơ thật.
Cũng vì đuối nước diễn ra nhanh và lặng, nhiều vụ việc xảy ra khi có người lớn ở rất gần. Người lớn có mặt nhưng đang làm việc khác, đang trò chuyện, đang nhìn điện thoại, hoặc mỗi người đều nghĩ người kia đang trông. Đây là lý do các khuyến cáo an toàn nước nhấn mạnh chữ “liên tục” và chữ “giao riêng”: một người cụ thể, nhìn mặt nước suốt thời gian trẻ ở gần, rồi bàn giao rõ ràng khi cần rời đi.
Những nguồn nước trong trường hay bị bỏ sót
Một vòng đi quanh trường với đôi mắt tìm nước thường phát hiện nhiều hơn ba mẹ nghĩ. Bảng dưới liệt kê những chỗ hay gặp và cách chặn:
| Nguồn nước | Vì sao nguy hiểm | Cách chặn |
|---|---|---|
| Xô, chậu lau sàn, chậu ngâm đồ | Đủ cao để trẻ chập chững cúi vào, đủ nước để ngập mũi miệng | Đổ nước ngay sau khi dùng, úp ngược xô chậu, cất trong phòng khoá |
| Bể chứa, lu, thùng nước dự trữ | Trẻ trèo lên nhìn, trượt chân rơi vào | Nắp đậy chắc chắn, có khoá, đặt ngoài khu trẻ đi lại |
| Bồn cầu, bồn rửa sâu | Trẻ nhà trẻ có thể chúi đầu vào khi tò mò | Thiết bị vệ sinh vừa tầm trẻ, có người lớn đi cùng trẻ nhỏ |
| Hồ cá, chậu cây thuỷ sinh, hồ cảnh quan | Trông như đồ trang trí, ít ai nghĩ tới | Rào kín, phủ lưới chắc hoặc nâng cao khỏi tầm trẻ |
| Khu chơi nước, bể phao | Nước nông tạo cảm giác an toàn giả | Chỉ mở khi có người canh nước, xả hết nước ngay sau giờ chơi |
| Nước đọng sau mưa, hố ga, rãnh | Mùa mưa ở TP.HCM nước có thể đọng nhanh | Kiểm tra sân sau mưa trước khi cho trẻ ra, đậy kín nắp hố ga |
Nguyên tắc chung rất đơn giản: nước không có người lớn canh thì không được ở chỗ trẻ tiếp cận được. Mọi thứ trong bảng đều rẻ để làm, nhưng cần một người được giao trách nhiệm kiểm tra mỗi ngày, vì nước được đổ vào xô, vào chậu nhiều lần trong ngày bởi nhiều người khác nhau.
Nếu trường có hồ bơi hoặc giờ chơi nước
Hồ bơi, bể bơi mini hay giờ chơi nước có giá trị với trẻ: trẻ làm quen với nước, vận động và vui. Nhưng đây là hoạt động cần quy tắc chặt nhất trong cả ngày. Những điều nên có:
- Rào kín bốn phía tách hồ khỏi sân chơi và lớp học, cổng tự đóng, chốt cao ngoài tầm tay trẻ. Hồ không phải là một phần của sân chơi tự do.
- Người canh nước được giao riêng. Trong suốt thời gian trẻ ở trong hoặc cạnh nước, có ít nhất một người lớn chỉ làm đúng một việc là nhìn mặt nước và đếm trẻ, không trò chuyện, không dùng điện thoại, không đi lấy khăn. Người hướng dẫn bơi đang dạy một nhóm không đồng thời là người canh nước của cả hồ.
- Người lớn đứng trong tầm với. Với trẻ chưa biết bơi, người lớn ở trong nước hoặc ngay sát mép, đủ gần để chạm vào trẻ.
- Đếm trẻ trước khi xuống, trong khi chơi và khi lên. Lên bờ đủ số mới cho cả nhóm đi thay đồ.
- Áo phao đúng cỡ, phao tay không phải đồ cứu sinh. Áo phao giúp nổi nhưng không thay được việc giám sát; phao tay, phao bơi hơi dễ tuột hoặc xẹp.
- Có người biết sơ cứu đuối nước và có dụng cụ cứu hộ cơ bản như sào, phao ném ở cạnh hồ.
Ba mẹ nên biết rằng thông tin quảng bá về hồ bơi ở trường, nếu có, không nói lên cách hồ được vận hành. Câu hỏi đúng không phải là “trường có hồ bơi không”, mà là “giờ bơi có mấy người lớn, ai là người canh nước, cổng hồ đóng thế nào ngoài giờ bơi”.
Dạy trẻ mầm non về nước: làm quen trước, kỹ năng bơi sau
Nhiều phụ huynh hỏi có nên cho con học bơi từ mầm non để phòng đuối nước. Tổ chức Y tế Thế giới khuyến nghị dạy kỹ năng bơi cơ bản và an toàn dưới nước cho trẻ em, chủ yếu ở lứa tuổi đi học. Viện Nhi khoa Hoa Kỳ cũng cho rằng các bài học bơi có thể có lợi cho nhiều trẻ từ khoảng một tuổi, nhưng nhấn mạnh rằng học bơi không bao giờ thay thế được giám sát của người lớn, hàng rào quanh hồ và các lớp phòng ngừa khác.
Ở tuổi mầm non, việc hợp lý là làm quen với nước một cách vui và an toàn: thổi bong bóng, úp mặt xuống nước một chút, nổi có người đỡ, bám mép hồ và tự di chuyển dọc mép, trèo lên bờ khi bị trượt. Kỹ năng bám mép và quay về bờ có ích thật, vì nhiều trẻ đuối nước ngay cạnh thành hồ mà không biết cách bám lại.
Song song là những quy tắc bằng lời mà trẻ nhắc được: chỉ xuống nước khi có cô hoặc ba mẹ ở bên; không đẩy bạn ở mép nước; thấy bạn ngã xuống nước thì gọi to người lớn, không tự nhảy xuống kéo. Câu cuối quan trọng, vì có những tai nạn hai trẻ cùng đuối khi một bé cố cứu bạn. Trẻ mầm non cần được dạy rằng việc của con là gọi người lớn thật to, và đó đã là giúp bạn.
Khi phát hiện trẻ đuối nước: những phút đầu
Ba mẹ không cần trở thành người cứu hộ, nhưng biết trình tự cơ bản giúp hiểu nhà trường cần chuẩn bị gì và tự tin hơn khi ở cạnh nước cùng con. Đây là trình tự chung theo các hướng dẫn sơ cứu phổ biến:
- Đưa trẻ ra khỏi nước ngay, an toàn cho cả người cứu. Với trẻ ở xô chậu, chỉ cần nhấc trẻ lên.
- Gọi to người xung quanh hỗ trợ và gọi cấp cứu ngay, đừng chờ xem trẻ có tự tỉnh lại không.
- Kiểm tra trẻ có thở không. Nếu trẻ không thở hoặc thở bất thường, bắt đầu hồi sức tim phổi nếu đã được học, với hướng dẫn qua điện thoại của tổng đài cấp cứu nếu có.
- Không dốc ngược trẻ lên để chạy cho “ra nước”. Cách làm này làm mất thời gian quý giá và không giúp đưa không khí vào phổi.
- Khi trẻ đã thở lại, giữ ấm và cho trẻ nằm nghiêng, tiếp tục đưa đi khám dù trẻ có vẻ tỉnh, vì có những biến chứng xuất hiện sau đó vài giờ.
Điểm số bốn đi ngược lại một thói quen còn khá phổ biến ở Việt Nam. Các khuyến cáo sơ cứu hiện nay, kể cả từ ngành y tế trong nước, đều nhấn mạnh việc ưu tiên thông khí và ép tim thay vì dốc ngược. Ở trường, nhân viên và giáo viên nên được tập huấn sơ cứu đuối nước định kỳ, và ba mẹ hoàn toàn có thể hỏi lần tập gần nhất là khi nào.
Những câu nên hỏi nhà trường về an toàn nước
Trong trường có những chỗ nào chứa nước? Một câu trả lời liệt kê được bể chứa, khu chơi nước, chậu cây thuỷ sinh, nhà vệ sinh của lớp nhà trẻ cho thấy trường đã từng đi rà.
Ai chịu trách nhiệm đổ nước, úp xô chậu sau khi lau dọn? Một chỗ hay hở là xô nước của nhân viên vệ sinh để lại ở hành lang. Trường làm tốt sẽ có quy định riêng cho việc này.
Giờ chơi nước hoặc giờ bơi có người canh nước riêng không? Hỏi cụ thể người canh nước có làm thêm việc gì khác trong lúc đó không.
Cổng khu hồ, nếu có, đóng thế nào ngoài giờ bơi? Nhiều tai nạn xảy ra ngoài giờ bơi, khi trẻ tự đi vào khu hồ lúc không ai để ý.
Mùa mưa trường kiểm tra sân thế nào? Sau những trận mưa lớn, nước có thể đọng ở hố ga bị bật nắp, rãnh thoát nước, chỗ trũng của sân. Hỏi trường ai đi kiểm tra sân sau mưa và trẻ có được ra sân trước khi kiểm tra xong không.
Giáo viên được tập sơ cứu đuối nước khi nào? Không cần chứng chỉ cụ thể, nhưng nên có tập huấn định kỳ và có người đã được tập trực ở mỗi giờ có nước.
Câu hỏi thường gặp
Con đã đi học bơi ở ngoài rồi, ở trường có cần trông chặt như trẻ chưa biết bơi không?
Có. Kỹ năng bơi của trẻ mầm non còn non và dễ mất khi trẻ hoảng, mệt hay bị bạn xô. Viện Nhi khoa Hoa Kỳ và Tổ chức Y tế Thế giới đều nhấn mạnh học bơi không thay thế giám sát. Trẻ biết bơi vẫn cần người lớn canh nước liên tục.
Áo phao có thay được người lớn trông trẻ ở hồ bơi không?
Không. Áo phao đúng cỡ giúp trẻ nổi và cho người lớn thêm thời gian, nhưng trẻ vẫn có thể bị lật úp, sặc nước hay tuột áo nếu áo không vừa. Phao tay và phao bơi hơi còn kém tin cậy hơn. Người canh nước vẫn là lớp chặn chính.
Trường không có hồ bơi thì có cần lo chuyện đuối nước không?
Vẫn cần, vì nguy cơ với trẻ mầm non nằm cả ở xô chậu, bể chứa, nhà vệ sinh, hồ cảnh quan và nước đọng sau mưa. Một vòng rà soát các nguồn nước trong trường nên là một phần của việc kiểm tra an toàn định kỳ, dù trường có hồ hay không.
Con hay chơi nghịch nước ở bồn rửa tay của lớp, có nguy hiểm không?
Bồn rửa nông với vòi nước chảy thường không phải nguy cơ đuối nước lớn, nhưng là chỗ dễ trơn trượt và dễ có trẻ chen nhau. Điều cần để ý là bồn không bị nút kín giữ đầy nước và sàn quanh bồn được giữ khô.
Khi đi dã ngoại gần ao hồ, cô cần làm thêm gì?
Cô cần khảo sát trước địa điểm, biết chỗ nào có nước, chia vùng giám sát và giao một người riêng đứng ở phía có nước. Trẻ được dặn trước ranh giới không được vượt qua. Đếm trẻ thường xuyên hơn so với ở trường.
Ở nhà nên dạy con điều gì để bổ sung cho bài học ở trường?
Ba mẹ có thể nhắc lại đúng những câu cô dùng: chỉ xuống nước khi có người lớn; thấy bạn ngã xuống nước thì gọi to người lớn chứ không tự nhảy xuống. Ở nhà cũng nên úp xô chậu, đậy bể nước, như cách trường làm.