Hoạt động chính của ngày bán trú thường chiếm khoảng hai tiếng buổi sáng, từ 9 đến 11 giờ, lúc trẻ tỉnh táo nhất. Ở nhiều lớp, đó không phải một chuỗi bài học rời mà là một dự án nhỏ kéo dài cả tuần: trẻ quan sát, làm, hỏi, rồi làm tiếp, xen với giờ chơi ở các góc và một quãng ra sân. Một dự án như vậy đi chậm có chủ ý, vì trẻ hiểu sâu một điều khi được quay lại với nó nhiều lần.
Thay vì liệt kê lý thuyết, bài này theo chân một dự án quen thuộc ở lớp mẫu giáo: gieo hạt đậu và theo dõi nó nảy mầm. Đây là một dự án được kể lại theo cách nó thường diễn ra, ghép từ nhiều tuần khác nhau, không phải biên bản của một lớp cụ thể. Qua năm buổi sáng, ba mẹ sẽ thấy trẻ làm gì, cô làm gì, và vì sao bức tranh con mang về nhà nhiều khi trông lem nhem mà vẫn đáng quý.
Năm buổi sáng của một dự án hạt đậu
Mỗi buổi dưới đây là phần dự án trong giờ hoạt động chính, không phải cả hai tiếng. Phần còn lại của buổi sáng trẻ vẫn chơi ở các góc và ra sân.
- Thứ hai, câu hỏi mở đầu. Cô mang vào lớp một rổ hạt đậu xanh, đậu đen, đậu đỏ. Trẻ sờ, đếm, phân loại theo màu, cắn thử rồi nhăn mặt. Cô hỏi: "Nếu mình bỏ hạt đậu vào đất thì chuyện gì xảy ra?" Câu trả lời đủ kiểu: thành cây, thành đậu nhiều hơn, chẳng thành gì. Cô ghi lại hết, không sửa câu nào.
- Thứ ba, gieo hạt. Mỗi bé được một cốc giấy, một nắm đất, hai hạt đậu. Bé tự xúc đất, tự ấn hạt xuống, tự tưới bằng bình nhỏ. Đất vương khắp bàn, có bé tưới đến ngập cốc. Cô để vậy: tưới nhiều quá thì ngày mai sẽ thấy điều gì đó đáng để nói.
- Thứ tư, chờ. Chưa có gì. Trẻ thất vọng. Có bé bới đất lên xem. Cô hỏi vì sao chưa lên, và lớp tranh luận: thiếu nắng, thiếu nước, hạt đang ngủ. Một nhóm đặt cốc ra bậu cửa sổ, một nhóm để trong góc tối, để xem bên nào lên trước.
- Thứ năm, mầm đầu tiên. Vài cốc đã nứt đất, nhú lên một mầm cong. Cả lớp xúm lại. Bé có cốc chưa lên thì buồn; cô cho bé so cốc mình với cốc bạn. Trẻ vẽ cái mầm, mỗi bé một kiểu, có bé vẽ to hơn cả cái cốc.
- Thứ sáu, nhìn lại. Cả lớp xếp các cốc thành hàng, xem cốc nào cao, cốc nào chưa lên, cốc ở góc tối trông thế nào. Cô hỏi lại câu thứ hai và nghe trẻ giải thích bằng lời của mình. Cốc ngập nước từ hôm thứ ba vẫn chưa nảy mầm, và một bé tự nói ra lý do.
Không có buổi nào trong năm buổi trên là một tiết dạy kiểu đứng trên bục. Nhưng cuối tuần, hầu hết trẻ đều nói được hạt cần đất, cần nước vừa phải, cần ánh sáng để lớn, và quan trọng hơn, các bé tự thấy điều đó bằng mắt mình.
Vì sao không làm xong trong một buổi
Một hoạt động gieo hạt có thể gói gọn trong ba mươi phút: cô giải thích, trẻ gieo, cô nói hạt sẽ nảy mầm, hết giờ. Cách đó nhanh, gọn, và để lại rất ít. Trẻ nhỏ không học bằng việc nghe một lời giải thích; trẻ học bằng việc chờ, thất vọng, ngạc nhiên, rồi tự nối các mảnh lại. Cái mầm nhú lên vào sáng thứ năm có giá trị chính vì hôm thứ tư nó chưa lên.
Cách tổ chức học quanh một đề tài kéo dài nhiều ngày được nhiều nhà giáo dục mầm non mô tả, trong đó có Lilian Katz và Sylvia Chard trong cuốn sách về cách tiếp cận theo dự án xuất bản lần đầu năm 1989. Ý chung là để trẻ đào sâu một điều có thật trong đời sống của mình, đặt câu hỏi và tìm câu trả lời bằng quan sát, thay vì đi qua thật nhiều chủ đề mỗi chủ đề một lần.
Đi chậm còn có lợi cho những bé cần nhiều thời gian hơn. Bé chưa hiểu ở buổi đầu có thêm bốn lần để quay lại. Bé hôm thứ ba bị ốm nghỉ học vẫn bắt kịp vào thứ năm, khi cả lớp xúm quanh cái mầm. Một dự án cả tuần không bỏ ai lại phía sau chỉ vì một buổi lỡ nhịp.
Hai tiếng buổi sáng được chia thế nào
Dự án chỉ là một phần của giờ hoạt động chính. Bảng dưới cho thấy một cách chia hay gặp ở lớp mẫu giáo nhỡ; mỗi lớp mỗi ngày sẽ khác một chút.
| Phần | Khoảng thời gian | Hình thức | Cô làm gì |
|---|---|---|---|
| Nhóm lớn mở đầu | Vài phút ngay sau vòng tròn | Cả lớp cùng xem, cùng nghe một điều mới | Đặt câu hỏi, gợi tò mò |
| Nhóm nhỏ làm dự án | Hai mươi đến ba mươi phút | Bốn đến sáu bé một bàn, luân phiên | Ngồi cùng một nhóm, hỏi và ghi chép |
| Chơi ở các góc | Khoảng bốn mươi lăm phút, đan xen với nhóm nhỏ | Trẻ tự chọn góc xây dựng, đóng vai, sách, tạo hình | Quan sát, chơi cùng khi được mời |
| Ra sân | Ba mươi đến bốn mươi lăm phút | Chạy nhảy, leo trèo, chơi cát nước | Giám sát, tổ chức trò chơi khi cần |
| Thu dọn, rửa tay | Mười đến mười lăm phút | Trẻ tự cất đồ, chuẩn bị ăn trưa | Nhắc, giúp bé nhỏ |
Điểm đáng chú ý là dự án được làm theo nhóm nhỏ luân phiên, không phải cả hai mươi bé cùng lúc. Trong khi một nhóm gieo hạt với cô, các bạn khác chơi ở góc. Cách này cho mỗi bé được ngồi gần cô, được hỏi và được trả lời, điều không thể có khi cô đứng trước cả lớp.
Cô làm gì trong lúc trẻ làm
Hỏi câu mở. Thay vì "đây là cái gì", cô hỏi "con thấy gì", "sao con nghĩ vậy", "nếu mình làm khác thì sao". Câu hỏi không có một đáp án đúng khiến trẻ phải nghĩ và nói bằng lời của mình.
Ghi lại lời trẻ nói. Một tờ giấy nhỏ, vài câu nguyên văn của trẻ, một tấm ảnh chụp cái cốc đất. Những ghi chép này giúp cô biết từng bé đang hiểu tới đâu, và là chất liệu cho buổi sáng hôm sau.
Chuẩn bị học liệu, rồi lùi lại. Cốc giấy, đất, bình tưới nhỏ vừa tay trẻ, khăn lau: phần lớn công sức của cô nằm ở khâu chuẩn bị. Khi trẻ đã bắt tay vào làm, cô cố ý ít nói, để trẻ tự gặp vấn đề, như đất tràn ra ngoài, nước quá nhiều, rồi tự xoay xở.
Để cho sai. Bé tưới ngập cốc, cô không giành lấy bình nước. Cái sai ấy sẽ cho ra một kết quả mà cả lớp cùng nhìn thấy vào cuối tuần, và trở thành bài học rõ hơn bất kỳ lời nhắc nào.
Nối với ngày hôm sau. Cuối buổi, cô nói một câu treo: "Mai mình xem hạt đậu có gì khác không nhé". Câu treo ấy giữ dự án sống qua đêm trong đầu trẻ, và nhiều bé về nhà kể với ba mẹ chính câu đó.
Bé không muốn tham gia dự án
Trong mỗi tuần dự án, thường có vài bé không mặn mà. Có bé không thích đất bẩn tay, có bé đang mê góc xây dựng và không muốn rời, có bé đơn giản là không quan tâm tới hạt đậu. Cô không bắt. Bé được làm dự án theo lượt nhóm nhỏ, nên nếu hôm nay chưa muốn, bé chơi ở góc và vào nhóm ở lượt sau, hoặc ngày mai.
Nhiều khi bé từ chối hôm thứ ba lại là bé chạy tới đầu tiên khi mầm nhú lên hôm thứ năm. Sự tò mò của trẻ nhỏ không bật lên theo lịch của người lớn. Có bé cần đứng ngoài nhìn bạn làm vài lần mới dám thò tay vào. Đứng nhìn cũng là một cách học, và cô ghi nhận nó.
Với bé sợ bẩn tay, cô có thể đưa một chiếc thìa xúc đất, hay để bé lo phần tưới nước. Với bé mê xây dựng, cô có thể gợi ý bé xây một "nhà kính" bằng khối gỗ cho cốc đậu. Mục tiêu là tìm một lối vào hợp với bé, không phải bắt mọi bé đi cùng một cửa. Nếu một bé gần như không gắn với hoạt động nào trong lớp suốt nhiều tuần, đó là điều cô sẽ nói với ba mẹ để cùng tìm hiểu.
Bức tranh lem nhem con mang về nói lên điều gì
Cuối tuần, nhiều bé mang về một tờ giấy vẽ một cái cốc nâu với một vệt xanh nghuệch ngoạc. Ba mẹ có thể thất vọng: học cả tuần mà vẽ có thế. Nhưng tờ giấy ấy không phải là sản phẩm chính của tuần. Sản phẩm chính nằm trong đầu bé: bé biết hạt cần nước, biết tưới nhiều quá thì hỏng, biết chờ đợi một thứ không lớn nhanh như mình muốn.
Ở lứa tuổi mẫu giáo, bức vẽ là cách trẻ ghi lại điều mình thấy, không phải bài thi mỹ thuật. Một bé vẽ cái mầm to hơn cả cái cốc có thể đang kể rằng với bé, cái mầm là thứ quan trọng nhất. Một bé vẽ thêm ông mặt trời có thể đang nhớ rằng cốc ở bậu cửa sổ lên nhanh hơn. Hỏi con "con vẽ gì đây" thường mở ra nhiều chuyện hơn là khen "đẹp quá" hay chê "sao vẽ xấu thế".
Lớp không gửi về nhà những tờ tranh tô màu sẵn đẹp đẽ, giống hệt nhau giữa các bé. Những tờ như vậy cho thấy trẻ biết tô trong đường viền, nhưng ít nói được bé đã nghĩ gì. Một bức tranh lem nhem nhưng là của riêng bé thường đáng giữ hơn.
Hỏi con về buổi sáng ở lớp
Những câu hỏi dưới đây giúp ba mẹ nối được chuyện ở lớp với chuyện ở nhà, và cho con cơ hội kể lại điều mình đã làm.
- "Tuần này lớp con đang làm gì? Con làm phần nào?"
- "Có chuyện gì làm con ngạc nhiên không?"
- "Có cái gì hỏng hay không như con nghĩ không? Sau đó thế nào?"
- "Con vẽ gì trong tranh này? Kể mẹ nghe cái này là cái gì."
- "Mai con muốn xem gì ở lớp?"
Nếu dự án ở lớp gợi được sự tò mò, ở nhà ba mẹ có thể nối dài nó rất nhẹ: gieo vài hạt đậu vào cốc sữa chua cũ đặt ở ban công, hay đi chợ cùng con và chỉ cho con đậu xanh, đậu đen. Không cần biến nó thành bài tập về nhà; chỉ cần cho con thấy điều con học ở lớp cũng có mặt ở ngoài đời.
Câu hỏi thường gặp
Lớp có dạy chữ và số trong giờ hoạt động chính không?
Chữ và số thường được lồng vào việc thật: đếm số hạt đậu, so cốc nào cao hơn, nhìn tên mình dán trên cốc. Các nội dung theo chương trình được nhà trường sắp xếp riêng; ở đây chỉ nói rằng trong một dự án, trẻ gặp chữ và số như một phần của việc đang làm, không phải một tiết riêng.
Một tuần chỉ làm một dự án có ít quá không?
Dự án chỉ chiếm hai mươi đến ba mươi phút mỗi buổi; phần còn lại của buổi sáng trẻ chơi ở nhiều góc khác nhau và ra sân. Đi sâu vào một đề tài giúp trẻ có thời gian hỏi, thử và tự hiểu, điều khó có được khi mỗi ngày đổi một chủ đề.
Ai chọn đề tài cho dự án?
Cô thường chọn dựa trên những gì trẻ đang tò mò, mùa trong năm và các sự kiện của lớp. Có khi một câu hỏi của trẻ, như vì sao trời mưa, trở thành dự án của cả tuần. Đề tài tốt là thứ gần với đời sống thật của trẻ.
Con về nhà nói hôm nay chỉ chơi thì có phải không học gì?
Với trẻ nhỏ, chơi và học gần như không tách rời. Bé gieo hạt, xếp khối, đóng vai bán hàng đều thấy đó là chơi. Ba mẹ có thể hỏi cụ thể hơn, như hôm nay con chơi gì với hạt đậu, để nghe được phần học nằm trong trò chơi ấy.
Có thể xem ghi chép của cô về con không?
Nhiều trường chia sẻ ảnh, lời nhận xét hoặc ghi chép về hoạt động của trẻ qua ứng dụng hoặc buổi trao đổi định kỳ. Ba mẹ nên hỏi nhà trường cách lớp mình làm; việc nhà trường báo cáo với gia đình được kể kỹ ở danh mục Gia đình và nhà trường.