Trong một ngày bán trú, trẻ mầm non thường được ra sân hai lần: một quãng buổi sáng, trước khoảng 10 giờ, và một quãng buổi chiều, sau khoảng 15 giờ 30, khi nắng đã dịu. Cách xếp này đi theo hai thứ: nhu cầu vận động nhiều lần trong ngày của trẻ nhỏ, và nắng mưa của TP.HCM, nơi tia cực tím buổi trưa thường rất mạnh còn mùa mưa hay đổ mưa chiều. Ngày mưa hay nắng gắt, giờ vận động không bị bỏ mà được chuyển vào hành lang, phòng vận động hoặc trong lớp.
Bài này nói về chỗ đứng của giờ chơi ngoài trời trong nhịp ngày: trẻ cần vận động bao nhiêu, vì sao giờ sân nằm ở những khung đó, lớp làm gì khi trời không chiều lòng người, và ba mẹ chuẩn bị gì cho con. Chuyện sân chơi được thiết kế ra sao và cô giám sát giờ chơi thế nào thuộc về hai danh mục khác của trang.
Trẻ cần vận động bao nhiêu mỗi ngày
Năm 2019, Tổ chức Y tế Thế giới đưa ra hướng dẫn về vận động, thời gian ngồi yên và giấc ngủ cho trẻ dưới năm tuổi. Bảng dưới tóm tắt phần vận động; đây là tổng cả ngày, gồm cả ở trường và ở nhà.
| Tuổi | Vận động mỗi ngày theo hướng dẫn | Về ngồi yên một chỗ |
|---|---|---|
| 1–2 tuổi | Ít nhất 180 phút vận động các mức độ, rải trong ngày | Không bị giữ một chỗ, như ngồi xe đẩy hay ghế ăn, quá một giờ mỗi lần |
| 3–4 tuổi | Ít nhất 180 phút, trong đó ít nhất 60 phút vận động từ vừa đến mạnh | Như trên; thời gian ngồi xem màn hình không quá một giờ mỗi ngày, càng ít càng tốt |
| 5–6 tuổi | Các khuyến nghị cho trẻ từ 5 tuổi trở lên đặt mục tiêu trung bình 60 phút vận động vừa đến mạnh mỗi ngày | Hạn chế ngồi lâu, nhất là ngồi trước màn hình |
Ba giờ nghe có vẻ nhiều, nhưng với trẻ nhỏ nó gồm mọi kiểu cử động: đi, leo, bò, nhảy, chạy, nhặt lá, đạp xe ba bánh. Một ngày bán trú có giờ sân sáng, giờ sân chiều, cộng các hoạt động có vận động trong lớp, là đã gánh được phần lớn con số này. Điều mà hướng dẫn nhấn mạnh không kém là đừng để trẻ ngồi yên quá lâu một lần.
Vì sao giờ sân nằm ở đầu sáng và cuối chiều
TP.HCM nằm gần xích đạo, nắng gần như quanh năm, và chỉ số tia cực tím giữa trưa thường ở mức rất cao. Các khuyến cáo về chống nắng của Tổ chức Y tế Thế giới đều nhắc khoảng từ 10 giờ sáng đến 4 giờ chiều là lúc tia cực tím mạnh nhất trong ngày, và khuyên hạn chế ở ngoài nắng trong khung giờ đó, nhất là với trẻ nhỏ. Da trẻ mỏng, dễ cháy nắng hơn người lớn.
Vì vậy giờ sân buổi sáng thường được đặt sớm, xen trong giờ hoạt động chính, khi sân còn bóng mát và nền còn chưa nóng. Đến khoảng mười giờ rưỡi, lớp đã vào trong để thu dọn, rửa tay và chuẩn bị ăn trưa. Buổi chiều, sau giấc trưa và bữa xế, sân mở lại khi nắng đã nghiêng, thường từ khoảng ba giờ rưỡi, bốn giờ.
Cách xếp này còn hợp với nhịp của trẻ. Ra sân buổi sáng giúp trẻ xả năng lượng giữa hai lượt việc cần tập trung. Ra sân buổi chiều đánh thức cơ thể sau giấc ngủ và lấp quãng thời gian trước khi ba mẹ đến đón. Những sân có nhiều tán cây lớn hoặc có mái che thì linh hoạt hơn, nhưng ngay cả dưới bóng cây, cô vẫn để ý nền sân, cầu trượt kim loại hay mặt nhựa có bị nóng lên không trước khi cho trẻ chơi.
Một buổi sân sáng, kể từ lúc xếp hàng tới lúc vào lớp
Tám giờ bốn mươi. Cô nói "mình ra sân nhé", và cả lớp đi lấy mũ ở móc treo. Có bé đội ngược, có bé đội mũ của bạn. Cô kiểm lại một lượt, mời mỗi bé uống vài ngụm nước rồi mới mở cửa. Ra tới sân, cô đứng ở chỗ nhìn được cả cầu trượt lẫn hố cát, cô phụ đứng gần khu xe đạp.
Mười phút đầu là chạy. Gần như không bé nào chơi cái gì cụ thể; các bé chỉ chạy, hét, đuổi nhau vòng quanh gốc cây. Đó là năng lượng dồn nén cả buổi sáng được xả ra. Sau đó các nhóm nhỏ mới hình thành: ba bé đào cát tìm "kho báu", hai bé thay phiên đẩy xe cho nhau, một bé ngồi xổm ngắm hàng kiến trên bậc thềm suốt mười phút liền.
Hai mươi lăm phút sau, cô vỗ tay theo một nhịp quen. Đó là tín hiệu còn ít phút nữa. Lần vỗ thứ hai thì cả lớp về chỗ xếp mũ, phủi cát, rửa tay. Không có tiếng quát nào cả; trẻ đã quen nhịp, biết sau giờ sân là trở vào làm tiếp việc của buổi sáng.
Mùa mưa: cơn mưa chiều và cái sân sau mưa
Mùa mưa ở TP.HCM thường kéo dài từ khoảng tháng năm đến tháng mười một, và mưa hay đến vào buổi chiều, có khi rất đột ngột. Đó là lý do trong mùa này nhiều lớp dồn giờ sân chính sang buổi sáng, khi trời còn khô, và coi giờ sân chiều là phần thưởng nếu trời cho.
Sau cơn mưa, sân là một thế giới khác. Vũng nước, lá rụng, ốc sên bò ra thềm, mùi đất ẩm. Trẻ mê những thứ đó. Nhiều cô chủ động cho trẻ ra chơi sau mưa khi sân đã an toàn: không còn sấm chớp, không có chỗ trơn trượt nguy hiểm, không có vũng nước sâu. Lội vũng nước nông, ngắm giọt nước trên lá, xem kiến tha mồi sau mưa là những giờ học tự nhiên mà trong lớp không có được.
Để làm được như vậy, trẻ cần có đồ thay. Một bộ quần áo dự phòng, một đôi dép lội nước được ở lại lớp sẽ giúp cô dám cho trẻ chơi hơn. Lớp không có đồ thay cho con thì cô buộc phải giữ trẻ khô ráo, tức là giữ trẻ ở trong.
Ngày không ra sân được thì lớp vận động thế nào
Mưa to, nắng gắt kéo dài, những ngày không khí mù bụi: có những hôm giờ sân phải bỏ. Nhưng nhu cầu vận động của trẻ không biến mất theo thời tiết. Vài cách lớp hay dùng:
- Hành lang hoặc phòng vận động: bò qua đường hầm vải, đi trên vạch dán sàn, ném túi cát vào rổ, nhảy lò cò qua các ô.
- Trò vận động trong lớp: dồn bàn ghế sang một bên, chơi trò bắt chước con vật, trò đứng im khi nhạc tắt, nhảy theo nhịp vỗ tay.
- Trò chơi dân gian ít chỗ: chi chi chành chành, nu na nu nống, kéo cưa lừa xẻ, thả đỉa ba ba trong vòng tròn nhỏ.
- Việc tay chân: xếp lại góc đồ chơi, khiêng thảm, lau bàn: trẻ nhỏ rất thích được giao việc nặng nặng một chút.
- Chia giờ ngắn hơn: thay vì một quãng dài, chia thành vài lần vận động năm, mười phút xen giữa các việc khác.
Ngày mưa liên tiếp cả tuần, ba mẹ có thể để ý thấy con về nhà nhiều năng lượng hơn thường lệ. Đó là chuyện bình thường. Một buổi chiều cho con chạy nhảy ở công viên gần nhà khi trời tạnh sẽ giúp con dễ ngủ hơn tối hôm đó.
Nắng nóng: những điều cô làm trong giờ sân
Nước uống trong tầm tay. Trẻ nhỏ mải chơi thường quên khát. Cô mời uống nước trước khi ra sân, giữa giờ và khi vào lớp, không chờ trẻ đòi.
Mũ và bóng râm. Mũ rộng vành che được cả gáy và tai. Trò chơi chạy nhiều được dời vào chỗ có bóng, còn chỗ nắng chỉ dùng cho những việc ngắn.
Rút ngắn khi trời oi. Những ngày oi bức, giờ sân ngắn lại và trò chơi nhẹ hơn. Cô quan sát những bé mặt đỏ bừng, thở dốc, không chịu chơi nữa để cho vào chỗ mát trước.
Thử nhiệt độ bề mặt. Cầu trượt, xích đu, nền cao su có thể nóng lên rất nhanh dưới nắng. Cô áp mu bàn tay lên trước, thấy nóng thì không cho trẻ chơi chỗ đó.
Không lấy trời nóng làm cớ bỏ hẳn. Trẻ cần vận động mỗi ngày. Thay vì bỏ giờ sân, cô đổi giờ, đổi chỗ, đổi trò. Những dấu hiệu say nắng, mất nước và cách xử lý được kể ở danh mục An toàn trong trường.
Ba mẹ chuẩn bị gì để con chơi ngoài trời thoải mái
Cô có thể sắp giờ sân hợp lý, nhưng những gì trẻ mặc và mang theo thì nằm trong tay ba mẹ. Vài việc nhỏ dưới đây giúp cô yên tâm cho con chơi nhiều hơn.
- Cho con mặc quần áo nhẹ, thoáng, dễ vận động; váy dài, quần bó, đồ nhiều phụ kiện làm con khó leo trèo.
- Chọn giày dép có quai hậu, đế bám; dép lê, dép tông dễ tuột khi chạy và dễ làm trẻ vấp.
- Gửi lại lớp ít nhất một bộ đồ thay, đặc biệt trong mùa mưa, có ghi tên con.
- Gửi một chiếc mũ rộng vành để ở lớp nếu trường không cấp sẵn.
- Nếu con dị ứng côn trùng, da nhạy cảm hay cần bôi kem chống nắng riêng, báo cô kèm hướng dẫn rõ ràng.
- Đừng ngại khi con về nhà lấm lem cát đất; đó thường là dấu hiệu con đã có một giờ sân thật sự.
Có phụ huynh dặn cô "đừng cho con ra nắng" hoặc "đừng cho con chơi bẩn". Cô sẽ nghe và trao đổi lại, nhưng ba mẹ nên biết rằng một đứa trẻ bị giữ trong lớp khi các bạn ra sân thường buồn hơn là được bảo vệ. Nếu con có lý do sức khoẻ cụ thể, như đang ốm dậy, thì nên nói rõ lý do và thời gian, để cô có cách cho con vận động nhẹ thay vì ngồi một mình.
Giờ sân dạy trẻ những gì ngoài chuyện chạy nhảy
Nhìn từ ngoài, giờ sân trông như lúc cô được nghỉ còn trẻ được thả. Nhưng chính trên sân, trẻ tập những thứ khó tập trong lớp: tự đánh giá rủi ro khi leo lên bậc cao hơn một chút, tự chờ lượt ở cầu trượt khi không có cô đứng nhắc, rủ nhau chơi đuổi bắt, cãi nhau vì ai bị bắt rồi tự làm lành để chơi tiếp.
Sân cũng là nơi trẻ gặp thiên nhiên mỗi ngày dù sống giữa phố. Một bé ở chung cư có thể cả tuần không chạm vào đất, nhưng ở trường thì sáng nào cũng có cát, có lá, có con kiến để ngắm. Những phát hiện trên sân hay quay ngược vào lớp thành đề tài của buổi sáng hôm sau: tại sao lá rụng, con ốc sên đi đâu khi trời nắng.
Vì những lý do đó, một lớp bán trú thiếu giờ sân thì thiếu một phần quan trọng của ngày, không kém gì thiếu bữa ăn hay giấc ngủ. Khi trò chuyện với nhà trường về một ngày của con, câu "mỗi ngày con ra sân mấy lần, trời mưa thì sao" đáng hỏi không kém câu hỏi về bữa trưa.
Câu hỏi thường gặp
Con hay bị ho, có nên xin cô không cho con ra sân không?
Nếu bé đang ốm hoặc vừa ốm dậy, ba mẹ có thể nhờ cô cho con vận động nhẹ trong một vài ngày, kèm lý do rõ ràng. Còn về lâu dài, ra sân không làm trẻ ốm thêm; giữ trẻ trong lớp cả ngày thường khiến bé buồn và mất phần vận động mà cơ thể cần.
Trẻ chơi ngoài trời có cần bôi kem chống nắng không?
Với trẻ trên sáu tháng tuổi, các hướng dẫn chống nắng thường khuyên kết hợp bóng râm, mũ, quần áo che và kem chống nắng cho vùng da hở khi ra nắng. Nếu muốn con được bôi kem ở trường, ba mẹ nên gửi kem riêng có tên con và hướng dẫn cho cô.
Ngày không khí ô nhiễm thì lớp có cho trẻ ra sân không?
Những ngày bụi mịn tăng cao, nhiều trường giảm hoặc bỏ giờ sân và chuyển sang vận động trong nhà. Cách xử lý tuỳ quy định của từng trường. Ba mẹ có thể hỏi nhà trường dựa vào đâu để quyết định ngày nào hạn chế hoạt động ngoài trời.
Con về nhà quần áo bẩn quá, có phải cô không trông con?
Quần áo lấm cát đất thường là dấu hiệu bé đã chơi thật, chứ không phải bị bỏ mặc. Nếu bé có vết thương, áo rách hay chuyện bất thường, cô sẽ báo khi trả trẻ. Gửi đồ thay ở lớp giúp con được thay đồ sạch trước khi về.
Một ngày bán trú có đủ vận động cho con chưa, hay cần cho con đi học thêm thể thao?
Một ngày bán trú có hai giờ sân và các hoạt động vận động trong lớp thường đã đáp ứng phần lớn nhu cầu vận động của trẻ mầm non. Ở nhà, thời gian chơi tự do ngoài trời cuối tuần thường có ích hơn một lớp thể thao có lịch cứng cho trẻ quá nhỏ.
Sân trường nhỏ thì trẻ có chạy nhảy đủ không?
Sân nhỏ vẫn chơi được nếu lớp chia lượt ra sân để không quá đông, và nếu có thêm hành lang hoặc phòng vận động. Ba mẹ có thể hỏi nhà trường mỗi lượt sân có bao nhiêu lớp cùng chơi, và lớp có những chỗ vận động nào khác.