Góc thiên nhiên là một khu nhỏ trong lớp mầm non, thường cạnh cửa sổ, nơi có chậu cây, hạt đang nảy mầm, khay lá khô, sỏi, vỏ sò, đôi khi có bể cá hay hộp nuôi sâu bướm, cùng kính lúp và bình tưới cỡ trẻ. Ở đó trẻ học quan sát sự thay đổi chậm, học chăm sóc một sinh vật khác, và học những khái niệm đầu tiên về sự sống như hạt cần nước, cây cần ánh sáng, con vật cần thức ăn. Với trẻ lớn lên ở thành phố, góc này có khi là nơi duy nhất trẻ được chạm vào đất mỗi ngày.
Ba mẹ ở Sài Gòn thường thấy con mình ít có dịp chơi với cây cỏ: nhà phố, chung cư, sân xi măng, cuối tuần đi trung tâm thương mại. Một góc thiên nhiên trong lớp không thay được vườn hay đồng ruộng, nhưng nó mang những điều cốt lõi của thiên nhiên vào nhịp ngày của trẻ. Phần dưới bàn về lý do, cách chọn cây và con vật cho an toàn, những việc chăm sóc trẻ làm được theo tuổi, và cách biến việc nhìn một hạt đậu nảy mầm thành một bài học thật.
Vì sao trẻ thành phố cần thiên nhiên ngay trong lớp
Năm 2005, nhà văn Mỹ Richard Louv viết cuốn “Last Child in the Woods” (Đứa trẻ cuối cùng trong rừng), đưa ra cụm từ “rối loạn thiếu hụt thiên nhiên” để mô tả việc trẻ em hiện đại ngày càng ít tiếp xúc với thiên nhiên. Cần nói rõ đây không phải một chẩn đoán y khoa mà là một cách gọi tên hiện tượng xã hội. Dù vậy, cuốn sách đã thúc đẩy nhiều nghiên cứu và chương trình đưa trẻ trở lại với cây cỏ, đất nước.
Các nghiên cứu sau đó về trẻ em và thiên nhiên phần lớn là nghiên cứu tương quan, nên khó khẳng định thiên nhiên trực tiếp gây ra lợi ích nào. Nhưng có những điều quan sát được rõ ràng trong lớp mầm non. Thiên nhiên thay đổi chậm, nên nó dạy trẻ chờ đợi và quay lại xem. Thiên nhiên không chiều theo ý trẻ: hạt quên tưới thì héo, cây để chỗ tối thì vàng lá, và trẻ học được quan hệ nhân quả từ chính việc mình làm. Thiên nhiên cũng có nhiều chất liệu, mùi, màu mà đồ nhựa không có.
Với trẻ học bán trú gần mười tiếng mỗi ngày ở trường, cuối tuần thường không đủ để bù lại. Một góc thiên nhiên nhỏ trong lớp, cùng sân trường có cây, giúp trẻ có tiếp xúc ấy đều đặn mỗi ngày, dù chỉ vài phút tưới cây buổi sáng.
Đặt góc thiên nhiên ở đâu và bày ra sao
Góc thiên nhiên cần ánh sáng nên chỗ hợp nhất thường là cạnh cửa sổ hoặc ngay ngoài cửa lớp, ở hành lang có nắng. Nó cũng là góc dính nước và đất, nên nên gần bồn rửa, trên mặt sàn dễ lau, và xa góc sách, góc vải gối. Một chiếc bàn thấp hoặc kệ thấp chắc chắn, đủ cho hai ba trẻ đứng cùng, là đủ cho phần lớn lớp.
Đồ trong góc nên ít và rõ: vài chậu cây, một hàng cốc gieo hạt, một khay đồ thiên nhiên đổi theo tuần, một hộp quan sát nếu đang nuôi sinh vật nhỏ, kính lúp và bình tưới để sẵn. Khi góc chất đầy chậu và đồ vật, trẻ khó thấy được thay đổi nào là mới, và cũng khó tự dọn. Một tấm khăn hoặc khay lót dưới chậu giúp nước tràn không lan ra sàn.
Những thứ trong góc phải ở tầm mắt và tầm tay trẻ, trừ những gì cần để ngoài tầm với như bể cá hay chai dung dịch rửa. Khi trẻ tự đi tới, tự nhìn, tự tưới được mà không cần nhờ, góc thiên nhiên sẽ được dùng mỗi ngày chứ không chỉ khi cô dẫn cả lớp tới.
Chọn cây cho lớp: dễ trồng và an toàn
Trẻ mầm non chạm, bứt, và đôi khi đưa lá vào miệng, nên tiêu chí đầu tiên khi chọn cây là an toàn, sau đó mới tới đẹp. Bảng dưới gợi ý một số nhóm cây thường gặp. Khi không chắc một loại cây có độc hay không, cách đúng là không đưa nó vào lớp.
| Nhóm | Ví dụ | Vì sao hợp | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Hạt nảy mầm nhanh | đậu xanh, đậu đen, đậu phộng gieo trong cốc, hạt rau | thấy thay đổi trong vài ngày, trẻ kiên nhẫn được | đậu phộng không dùng nếu lớp có trẻ dị ứng lạc |
| Rau và gia vị | húng quế, rau muống, hành lá, lá lốt, cải | ăn được, gần bữa cơm của trẻ, có mùi để ngửi | chậu cần nắng, nên đặt ở bậu cửa sổ hoặc ngoài hành lang |
| Cây lá trong nhà ít độc | cây lan chi, dương xỉ | chịu bóng, ít sâu bệnh | vẫn dạy trẻ không ăn lá cây trong lớp |
| Cây nên tránh | vạn niên thanh, trầu bà, trạng nguyên, xương rồng, cây có nhựa trắng | nhựa hoặc lá gây kích ứng, có gai, có độc nếu ăn | không trồng trong tầm tay trẻ, kể cả ngoài sân |
Cây trong lớp mầm non không cần hiếm hay đắt. Một hàng cốc nhựa tái chế gieo đậu xanh trên bậu cửa sổ có giá trị giáo dục cao hơn một chậu cây cảnh lớn đặt ở góc, vì trẻ được tự gieo, tự tưới và nhìn thấy từng ngày thay đổi.
Con vật trong lớp: cân nhắc trước khi nuôi
Bắt đầu từ những sinh vật nhỏ, nuôi ngắn ngày. Ốc sên trong hộp có lá rau, sâu bướm nuôi tới khi hoá bướm rồi thả, giun đất trong hộp đất trong suốt để xem đường hầm vài ngày rồi trả lại vườn. Những sinh vật này cho trẻ quan sát một vòng đời hay một hành vi thú vị, ít đòi hỏi chăm sóc lâu dài.
Cá là lựa chọn phổ biến nhất. Một bể cá nhỏ có bộ lọc, đặt chắc chắn ngoài tầm với để trẻ không kéo đổ, cho trẻ nhìn mà không cần chạm. Việc cho cá ăn được chia lượt, có cô hướng dẫn lượng thức ăn, để trẻ hiểu cho quá nhiều cũng có hại.
Một số con vật không nên nuôi trong lớp mầm non. Rùa, thằn lằn và các loài bò sát có thể mang vi khuẩn Salmonella; Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ khuyến cáo trẻ dưới năm tuổi không nên tiếp xúc với bò sát và lưỡng cư. Chim và thú có lông dễ gây dị ứng và khó giữ vệ sinh trong phòng kín.
Phải tính tới cuối tuần, ngày lễ và kỳ nghỉ. Con vật cần được chăm cả khi lớp nghỉ. Trước khi nuôi, lớp cần trả lời được ai chăm vào những ngày đó. Nếu không trả lời được, tốt hơn là chọn sinh vật nuôi ngắn ngày.
Khi con vật chết. Đây là chuyện sẽ xảy ra, và nó có thể là một dịp để trẻ hỏi về sự sống và cái chết một cách nhẹ nhàng, trung thực, theo mức trẻ hiểu. Cô không cần giấu hay thay con mới lén lút; nói thật, ngắn gọn và để trẻ buồn nếu trẻ buồn.
Trẻ làm được những việc chăm sóc nào theo tuổi
Góc thiên nhiên chỉ có ý nghĩa khi trẻ được làm việc thật ở đó, không chỉ đứng nhìn. Những việc dưới đây được nhiều lớp giao cho trẻ, có cô hướng dẫn.
- Nhà trẻ: tưới cây bằng bình tưới nhỏ cùng cô, sờ lá, ngửi lá húng, nhìn cá bơi, nhặt lá khô bỏ vào giỏ. Mục đích chính là làm quen và cảm nhận.
- Mẫu giáo nhỏ: tự tưới theo lượt, gieo hạt vào cốc, rửa sỏi, lau lá to bằng khăn ẩm, cho cá ăn theo lượng cô chia sẵn.
- Mẫu giáo nhỡ: chăm một chậu cây riêng có tên mình, so sánh cây để chỗ sáng và chỗ tối, phân loại lá theo hình dạng, màu.
- Mẫu giáo lớn: gieo, chăm và thu hoạch một vụ rau nhỏ, đo chiều cao cây bằng dây len hoặc que, ghi lại bằng tranh vẽ, nhận việc trực nhật góc thiên nhiên trong tuần.
Lịch trực theo lượt giúp mọi trẻ đều có phần, và giúp cây không bị tưới năm lần một buổi sáng vì ai cũng muốn tưới. Cây chết vì bị tưới quá nhiều là chuyện rất hay gặp ở góc thiên nhiên của lớp mầm non, và cũng là một bài học tốt nếu cô cùng trẻ tìm hiểu vì sao.
Quan sát và ghi lại: từ hạt đậu thành một bài học
Một hạt đậu nảy mầm có thể chỉ là một chuyện thú vị lướt qua, hoặc là cả một chuỗi học hỏi, tuỳ vào cách cô dẫn dắt. Điều khác biệt nằm ở việc quan sát có chủ đích và ghi lại. Mỗi sáng, vài trẻ cùng cô xem cốc đậu: hôm nay có gì khác hôm qua, rễ dài ra chưa, lá đã nhú chưa. Trẻ mẫu giáo lớn có thể vẽ lại cây mỗi vài ngày, cô chụp ảnh và xếp theo thứ tự thời gian, đặt cạnh góc thiên nhiên.
Những so sánh đơn giản giúp trẻ đi từ nhìn sang nghĩ. Hai cốc đậu, một cốc để bậu cửa sổ, một cốc trong tủ tối: sau một tuần khác nhau thế nào? Một cốc tưới đều, một cốc quên tưới? Trẻ chưa cần hiểu từ “thí nghiệm”, nhưng đã tập đoán trước, chờ xem, rồi so lại với điều mình đoán, đúng là những bước của tư duy khoa học ở dạng sơ khai.
Kính lúp, khay trắng để đặt lá và côn trùng lên cho dễ nhìn, một chiếc thước dây mềm, giấy và bút chì màu là những đồ dùng nhỏ làm góc thiên nhiên thành góc khám phá. Chúng nên ở sẵn đó, trẻ tự lấy được, không phải chờ cô mang ra.
Thiên nhiên theo mùa của Sài Gòn
Thiên nhiên ở Sài Gòn không có bốn mùa rõ như miền Bắc, nhưng có nhịp mưa nắng rất rõ, và góc thiên nhiên có thể bám theo nhịp đó. Mùa khô là lúc lá bàng, lá dầu rụng nhiều, trẻ mang lá vào lớp phân loại, ép lá, xếp tranh lá. Mùa mưa là lúc ốc sên, giun đất xuất hiện sau cơn mưa, cây trong chậu lớn nhanh, có những ngày đặt chậu ra hứng mưa để xem nước mưa đầy tới đâu.
Những dịp trong năm cũng mang đồ thiên nhiên vào lớp: trái cây mùa nào thức nấy để trẻ sờ, ngửi, cắt đôi xem hạt bên trong, những cành mai, cành đào trước Tết, những trái bưởi mùa Trung thu. Khi góc thiên nhiên đổi theo mùa, trẻ dần cảm được thời gian trôi bằng những thứ mình chạm vào được, trước khi trẻ hiểu được lịch và tháng.
Đồ thiên nhiên mang vào lớp cần được chọn và làm sạch: lá khô hẳn, trái cây rửa sạch, không mang vào những thứ có gai, có nhựa gây ngứa, hay vật còn ướt dễ mốc. Phần này giống với cách lớp chuẩn bị mọi học liệu khác.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ dị ứng phấn hoa hay đất cát thì có tham gia góc thiên nhiên được không?
Thường vẫn tham gia được với vài điều chỉnh. Lớp tránh cây có nhiều phấn hoa, cho trẻ đeo găng khi làm đất, rửa tay ngay sau đó. Ba mẹ nên báo cô rõ con dị ứng với gì và biểu hiện ra sao, để cô sắp xếp việc phù hợp như quan sát, vẽ, tưới cây thay vì trộn đất.
Rau trồng ở lớp có cho trẻ ăn được không?
Có thể, nếu rau được trồng trong đất sạch, không dùng thuốc trừ sâu, được rửa kỹ và chế biến qua bếp của trường theo quy trình an toàn thực phẩm. Nhiều lớp thu hoạch vài lá húng, cọng hành để trẻ ngửi, nếm thử trong giờ học. Trẻ thường hào hứng nếm món có rau tự tay mình trồng.
Nhà không có ban công, làm góc thiên nhiên cho con ở nhà thế nào?
Một bậu cửa sổ có nắng là đủ cho vài cốc đậu, một chậu hành, một chậu húng. Có thể thêm một khay để lá, sỏi, vỏ sò con nhặt được khi đi chơi, và một chiếc kính lúp. Quan trọng là con được tự tưới, tự nhìn mỗi ngày và kể lại những gì mình thấy.
Con sợ côn trùng, có nên ép con cầm sâu, cầm ốc không?
Không nên ép. Trẻ có thể bắt đầu bằng cách đứng xa nhìn, rồi nhìn qua kính lúp, rồi nhìn bạn cầm, và chỉ chạm khi tự muốn. Cô và ba mẹ giữ giọng bình thản, nói về con vật bằng sự tò mò thay vì ghê sợ. Nhiều trẻ hết sợ sau một thời gian quan sát.
Cây trong lớp có làm lớp thêm muỗi không?
Cây không sinh ra muỗi, nhưng nước đọng trong đĩa lót chậu, trong chai lọ có thể thành nơi muỗi đẻ trứng, nhất là mùa mưa. Lớp cần đổ nước đọng trong đĩa lót, không để chai lọ chứa nước lâu ngày, và dùng chậu thoát nước tốt. Việc kiểm tra này nên nằm trong lịch vệ sinh hằng tuần.
Trẻ học gì khi cây mình chăm bị chết?
Trẻ học rằng sinh vật cần được chăm đúng cách, và rằng mất mát là một phần của sự sống. Cô có thể cùng trẻ tìm lý do, như tưới nhiều quá, để chỗ tối, rồi gieo lại. Cách người lớn bình thản, không đổ lỗi, giúp trẻ trải qua nỗi buồn nhỏ ấy mà vẫn muốn thử tiếp.