Lớp mầm non không cần trang trí rực rỡ mới tốt cho trẻ. Một thí nghiệm của Đại học Carnegie Mellon công bố năm 2014 cho thấy trẻ mẫu giáo học trong phòng phủ kín tranh treo dễ sao nhãng hơn và nhớ bài kém hơn so với khi học trong phòng ít đồ treo. Nhiều lớp mầm non vì thế chọn tường màu dịu, ít đồ trang trí, chỉ vài mảng dành cho sản phẩm của chính trẻ, cùng ánh sáng tự nhiên được che chắn cho khỏi chói.
Hình ảnh quen thuộc của lớp mẫu giáo ở Việt Nam là tường vẽ cây, vẽ thú, trần treo kín hoa giấy, cửa sổ dán hình, góc nào cũng có màu. Ý định đằng sau rất dễ thương: muốn trẻ thấy lớp vui, muốn phụ huynh thấy lớp chăm chút. Bài này không nói rằng phòng lớp phải trắng trơn, mà đi qua những gì nghiên cứu cho biết về môi trường thị giác của trẻ nhỏ, cách chọn màu, cách dùng tường, và vai trò của ánh sáng, để ba mẹ hiểu vì sao một lớp trông “trầm” có thể lại là lớp được nghĩ kỹ.
Một thí nghiệm về những bức tường
Năm 2014, nhóm của Anna Fisher, Karrie Godwin và Howard Seltman ở Đại học Carnegie Mellon đăng trên tạp chí Psychological Science một nghiên cứu nhỏ nhưng được nhắc tới nhiều. Họ cho hai mươi bốn trẻ mẫu giáo học những bài khoa học ngắn trong một phòng thí nghiệm được dựng như lớp học. Có những tuần, tường phòng được treo đầy tranh ảnh, áp phích khoa học, sản phẩm thủ công như một lớp mẫu giáo điển hình ở Mỹ; có những tuần, tường gần như trống.
Kết quả: khi học trong phòng trang trí dày, trẻ dành nhiều thời gian nhìn đi chỗ khác hơn, phần lớn là nhìn lên tường, và điểm kiểm tra kiến thức sau bài thấp hơn so với khi học trong phòng ít đồ treo. Trẻ vẫn học được ở cả hai phòng, nhưng phòng ít đồ treo cho kết quả tốt hơn.
Cần đọc nghiên cứu này đúng mức. Mẫu nhỏ, bài học ngắn, trẻ chỉ học ở phòng thí nghiệm trong một thời gian ngắn, nên kết quả chưa chắc giữ nguyên khi trẻ đã quen một lớp suốt năm. Các tác giả cũng không đề nghị lớp học phải trống trơn. Điều nghiên cứu gợi ra là: môi trường thị giác không trung tính. Mỗi thứ treo trên tường đều đòi một phần chú ý của trẻ, và với trẻ nhỏ, chú ý là thứ còn rất hạn chế.
Vì sao trẻ nhỏ dễ bị kéo khỏi việc đang làm
Khả năng giữ chú ý vào một việc và bỏ qua những thứ không liên quan phát triển dần trong những năm mầm non và tiếp tục hoàn thiện lâu sau đó. Một người lớn ngồi trong căn phòng nhiều tranh vẫn tập trung đọc được, vì não đã quen gạt những kích thích không cần thiết. Trẻ bốn năm tuổi chưa làm được điều đó dễ dàng: một chiếc chong chóng giấy đung đưa trên trần, một con thú màu sặc sỡ trên tường đủ để kéo mắt trẻ đi giữa câu chuyện cô đang kể.
Cũng có một vấn đề khác ít người để ý: khi mọi chỗ đều rực rỡ, không chỗ nào nổi bật nữa. Nếu bức tranh trẻ vừa vẽ được ghim giữa một bức tường đã kín hoa lá, nó lẫn vào nền và trẻ khó tìm thấy tác phẩm của mình. Nếu góc sách có màu như mọi góc khác, trẻ không cảm nhận được đó là chỗ để ngồi yên. Sự tương phản giữa khoảng dịu và điểm nhấn giúp căn phòng tự nói với trẻ chỗ nào làm gì.
Với trẻ nhạy cảm với kích thích thị giác, một căn phòng quá tải có thể khiến trẻ khó chịu, bồn chồn mà không nói ra được vì sao. Phòng dịu mắt không làm hại trẻ nào, còn phòng quá tải có thể làm khó một số trẻ.
Chọn màu cho từng bề mặt trong phòng lớp
Dưới đây là một cách nghĩ về màu sắc mà nhiều người làm thiết kế không gian cho trẻ hay dùng: nền dịu, điểm nhấn ít, màu sắc tươi nhất đến từ đồ dùng và từ trẻ.
| Bề mặt | Gợi ý | Lý do |
|---|---|---|
| Tường lớn | màu sáng dịu: kem, be, trắng ngà, xanh lá nhạt | làm nền cho mọi thứ khác, phản sáng tốt, không mỏi mắt |
| Một mảng tường nhấn | màu đậm hơn hoặc vật liệu khác như gỗ, nỉ | đánh dấu một khu, như góc sách hay góc vòng tròn |
| Sàn | màu trung tính, gỗ hoặc gạch màu đất | không lấn át đồ chơi, che được vết bẩn nhẹ |
| Đồ đạc | gỗ tự nhiên, trắng, màu trung tính | để đồ chơi và học liệu là điểm màu trên kệ |
| Đồ chơi, học liệu | đủ màu, nhưng xếp gọn theo nhóm | màu sắc ở đây có ích cho phân loại, nhận biết |
| Trần | trắng hoặc rất sáng, ít đồ treo | tăng độ sáng chung, tránh vật đung đưa trên đầu trẻ |
Không có màu nào là “màu tốt cho trí não” theo nghĩa khoa học chắc chắn. Những lời quảng cáo kiểu màu xanh giúp trẻ thông minh, màu vàng giúp trẻ vui chủ yếu dựa vào cảm nhận chứ chưa có bằng chứng vững. Điều đáng tin hơn là nguyên tắc tổng thể: một nền dịu, độ tương phản vừa phải, và màu sắc có mục đích.
Thứ trên tường nên ít, có ý nghĩa và thay đổi
Nếu không phủ kín tường, vậy treo gì? Câu trả lời của nhiều lớp mầm non là treo những thứ trẻ có liên quan: tranh, ảnh chụp sản phẩm, ảnh hoạt động của chính lớp, những câu chuyện trẻ kể được cô ghi lại. Một bức tường như vậy làm trẻ thấy lớp là của mình, và cho ba mẹ một cửa sổ nhìn vào việc con làm.
Đồ trên tường nên đặt ngang tầm mắt trẻ, không phải tầm mắt người lớn. Một bức tranh ở độ cao một mét rưỡi gần như vô hình với trẻ ba tuổi. Treo thấp, chừa khoảng trống giữa các nhóm, thay theo chủ đề vài tuần một lần, là ba điều giúp tường làm đúng việc của nó.
Những thứ nên bớt: tranh in sẵn dán vĩnh viễn từ năm này sang năm khác, đồ treo trần lủng lẳng thường xuyên đung đưa trước quạt, giấy màu dán kín cửa sổ cản ánh sáng. Cách trưng bày và ghi lại quá trình làm việc của trẻ là một đề tài riêng; ở đây chỉ cần nhớ một nguyên tắc ngắn: ít mà rõ tốt hơn nhiều mà rối.
Một lớp có thể thử một việc đơn giản trước khi thay đổi lớn: tháo bớt một nửa đồ treo trên một bức tường trong hai tuần, rồi quan sát xem giờ vòng tròn ở cạnh bức tường ấy có ít trẻ nhìn đi chỗ khác hơn không. Những thử nghiệm nhỏ như vậy giúp cô quyết định dựa trên điều chính lớp mình thấy.
Ánh sáng tự nhiên: quý nhưng cần che chắn
Ánh sáng ban ngày là thứ phòng lớp nào cũng nên có. Ngoài việc nhìn rõ, ánh sáng tự nhiên giúp cơ thể giữ nhịp ngày đêm, điều có liên quan tới giấc ngủ, và nhiều người cảm thấy dễ chịu hơn trong phòng có cửa sổ. Một số nghiên cứu ở trường tiểu học Mỹ cuối những năm 1990 ghi nhận lớp có nhiều ánh sáng tự nhiên đi kèm kết quả học tốt hơn, nhưng đó là tương quan, chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố khác như chất lượng toà nhà, nên chỉ nên xem là gợi ý.
Ở Sài Gòn, vấn đề thường không phải thiếu sáng mà là nắng gắt và chói. Cửa sổ hướng tây đón nắng chiều làm phòng nóng và chói đúng vào giờ trẻ thức dậy sau giấc trưa. Ánh nắng chiếu thẳng vào mặt bàn trắng làm trẻ nheo mắt khi vẽ. Những giải pháp thường gặp là mái hắt hoặc ô văng bên ngoài cửa sổ, rèm vải sáng màu để khuếch tán ánh sáng, cây xanh trồng trước cửa, và kê bàn vuông góc với cửa sổ thay vì đối diện.
Ánh sáng tự nhiên cũng là đồ chơi. Một tấm kính màu treo ở cửa sổ, một khay nước dưới nắng, bóng lá cây in lên sàn đều là những thứ trẻ nhìn ngắm và chơi được, miễn là chúng ở chỗ không chói và không đặt vật dễ vỡ ở tầm tay trẻ.
Ánh sáng đèn: đều, không nhấp nháy, đổi theo giờ
Khi trời tối hoặc phòng ít cửa sổ, đèn phải gánh phần chiếu sáng. Nhiều tiêu chuẩn chiếu sáng nước ngoài đặt mức khoảng 300 lux trên mặt bàn cho phòng học ở trường phổ thông, và đó là mốc tham khảo hữu ích cho khu bàn làm việc của lớp mẫu giáo. Điều quan trọng không kém là ánh sáng đều khắp phòng, không có góc quá tối cạnh góc quá sáng, và không nhấp nháy. Bóng đèn cũ chập chờn gây mỏi mắt và khó chịu mà trẻ không biết diễn tả.
Phòng lớp mầm non còn là phòng ngủ trưa, nên cần chiếu sáng có thể giảm được. Một số lớp chia đèn thành từng dãy bật tắt riêng, để giờ ngủ chỉ bật dãy gần lối đi cho cô quan sát, hoặc dùng rèm kéo cho tối dịu thay vì tối hẳn. Đèn có màu ấm giúp không khí giờ nghỉ dễ chịu hơn đèn trắng lạnh, còn khu làm việc tỉ mỉ cần ánh sáng trắng trung tính để thấy rõ màu.
Đèn cần có chụp che để trẻ không nhìn thẳng vào bóng, nhất là khi trẻ nằm ngửa ngủ trưa. Những chi tiết này nhỏ, nhưng trẻ ở trong phòng gần mười tiếng mỗi ngày, nên chúng cộng dồn lại rất nhiều giờ.
Ba mẹ nhìn gì khi đến lớp: màu, tường và ánh sáng
Lúc đến thăm lớp, ba mẹ có thể dành vài phút đứng ở góc phòng, nhìn bằng con mắt của một đứa trẻ cao chừng một mét, và để ý những điểm sau.
- Khi bước vào, mắt bị kéo về đâu trước tiên: về trẻ và hoạt động, hay về tường và trần đầy màu.
- Tường có những khoảng nghỉ không, hay kín từ sàn tới trần.
- Đồ treo trên tường là tranh in sẵn hay sản phẩm, ảnh chụp, câu chuyện của chính trẻ trong lớp. Chúng được treo ở tầm mắt ai.
- Trên trần có nhiều đồ treo đung đưa trước quạt không.
- Cửa sổ có bị dán kín giấy màu không, có rèm để chỉnh nắng không. Bàn vẽ có bị nắng chiếu thẳng vào không.
- Ngồi xuống thấp ngang tầm trẻ, nhìn lên trần: bóng đèn có chụp che không, có chói mắt không.
- Hỏi cô giờ ngủ trưa phòng được làm tối dịu thế nào.
Không cần một lớp đạt mọi điểm trên mới là lớp tốt. Những điểm này giúp ba mẹ đặt câu hỏi đúng, và giúp nhận ra rằng một lớp trông “trầm” hơn mong đợi có thể là lớp đã cân nhắc kỹ về những gì trẻ nhìn thấy suốt cả ngày dài ở trường.
Câu hỏi thường gặp
Lớp trang trí ít có làm trẻ thấy buồn chán không?
Thường là không. Trẻ thấy lớp vui nhờ hoạt động, bạn bè và đồ chơi, không nhờ tường nhiều màu. Một lớp tường dịu mà kệ đầy học liệu hấp dẫn, có góc chơi rõ ràng và tường trưng bày sản phẩm của chính trẻ thường sinh động hơn một lớp tường rực rỡ nhưng ít việc để làm.
Nghiên cứu năm 2014 có nghĩa lớp nào trang trí nhiều là lớp kém?
Không. Nghiên cứu đo trong thời gian ngắn, mẫu nhỏ, ở phòng thí nghiệm, nên chỉ cho thấy môi trường thị giác có ảnh hưởng tới sự chú ý. Chất lượng một lớp phụ thuộc trước hết vào cô và cách lớp vận hành. Trang trí chỉ là một yếu tố, và lớp có thể điều chỉnh dần khi thấy cần.
Có nên sơn mỗi lớp một màu để trẻ dễ nhận lớp mình không?
Có thể, nếu chỉ dùng màu ở một điểm nhấn như cửa lớp, một mảng tường hay tấm thảm, thay vì sơn cả bốn bức tường bằng màu đậm. Như vậy trẻ vẫn nhận ra lớp mình, còn bên trong phòng vẫn giữ nền dịu giúp trẻ tập trung.
Đèn LED có hại mắt trẻ không?
Đèn LED chất lượng tốt, không nhấp nháy, có chụp che và đặt ở độ sáng hợp lý không được xem là có hại cho mắt trẻ trong sử dụng thông thường. Vấn đề hay gặp là đèn rẻ tiền nhấp nháy, đèn trần không có chụp làm chói khi trẻ nằm, hay phòng quá tối khiến trẻ phải nheo mắt.
Phòng lớp không có cửa sổ thì làm sao?
Phòng không có ánh sáng tự nhiên nên được bù bằng chiếu sáng đều, màu tường sáng để phản sáng, và cho trẻ ra ngoài trời nhiều hơn trong ngày. Nếu được, nên dành phòng có cửa sổ cho lớp nhỏ tuổi và cho giờ ngủ trưa, phòng không cửa sổ dùng cho hoạt động ngắn.
Ở nhà có nên trang trí phòng con theo cách của lớp học không?
Có thể học nguyên tắc chung: nền dịu, đồ chơi xếp gọn trong tầm tay, vài sản phẩm con làm được treo ngang tầm mắt con, ánh sáng tự nhiên ban ngày và đèn ấm buổi tối. Phòng ngủ của con càng nên yên dịu vì đó còn là nơi ngủ.