Lớp mầm non thường ồn hơn người lớn tưởng, và phần lớn tiếng ồn đến từ chính căn phòng: sàn gạch, tường trơn, trần thấp làm tiếng nói dội đi dội lại, cộng thêm quạt, máy lạnh, nhạc nền và tiếng xe ngoài đường. Tiếng ồn khiến trẻ nhỏ khó nghe rõ lời cô và lời bạn hơn người lớn, làm cả lớp phải nói to hơn nữa, và để lại mệt mỏi cho cả trẻ lẫn cô cuối ngày. Một phòng lớp bớt ồn được nhờ vật liệu mềm, cách chia khu, nhịp hoạt động và cách cô dùng giọng.
Ba mẹ đứng ở cửa lớp vào giờ chơi đôi khi thấy tiếng ồn là chuyện đương nhiên: trẻ con thì phải ồn. Đúng là một lớp mầm non sống động không thể im phăng phắc. Nhưng giữa tiếng ồn của trẻ đang chơi hăng say và tiếng ồn khiến không ai nghe ai có một khoảng cách lớn, và khoảng cách ấy phần nhiều do căn phòng quyết định. Phần dưới giải thích cơ chế của tiếng ồn trong lớp, vì sao trẻ nhỏ chịu ảnh hưởng nhiều hơn, và những cách giảm ồn không tốn kém.
Vì sao phòng lớp mầm non ồn nhanh như vậy
Âm thanh trong một căn phòng không chỉ đi thẳng từ miệng người nói tới tai người nghe. Nó còn đập vào sàn, tường, trần, mặt bàn rồi dội lại, chồng lên những âm mới. Thời gian để âm thanh tắt dần sau khi người nói đã dừng được gọi là thời gian vang. Phòng càng nhiều mặt cứng và trơn như gạch men, kính, tường sơn bóng, bê tông, thì tiếng càng vang lâu; phòng có thảm, rèm, đệm, kệ đầy đồ thì tiếng tắt nhanh hơn.
Phòng lớp mầm non ở Việt Nam rất hay có đúng những đặc điểm làm tiếng vang: sàn lát gạch để dễ lau, tường sơn để dễ chùi, cửa kính rộng cho sáng, đồ đạc ít để trẻ có chỗ chơi. Mọi lý do đều hợp lý về vệ sinh, nhưng cộng lại thành một chiếc hộp vang.
Rồi đến một vòng lặp mà các nhà âm học gọi là hiệu ứng Lombard, theo tên một bác sĩ tai mũi họng người Pháp mô tả nó từ đầu thế kỷ hai mươi: khi xung quanh ồn, con người tự động nói to hơn để được nghe. Trong lớp, khi tiếng vang làm nền ồn lên, trẻ nói to hơn, cô nói to hơn, nền lại ồn thêm, và cứ thế. Đó là lý do một lớp mới vào giờ chơi mười phút đã ồn hơn hẳn lúc đầu, dù số trẻ không đổi.
Tiếng ồn ảnh hưởng tới trẻ nhỏ nhiều hơn tới người lớn
Người lớn nghe được một câu nói trong môi trường ồn là nhờ não tự điền những âm bị lấp, dựa vào vốn từ và kinh nghiệm. Trẻ mầm non chưa có vốn ấy. Các nghiên cứu về khả năng nghe hiểu lời nói trong tiếng ồn thống nhất ở một điểm: trẻ nhỏ cần tiếng nói rõ hơn nền ồn nhiều hơn so với người lớn thì mới hiểu được như nhau. Với trẻ đang học hai ngôn ngữ, gánh nặng còn lớn hơn, vì trẻ phải phân biệt những âm của một thứ tiếng mình chưa quen.
Hệ quả không chỉ là trẻ nghe sót lời cô. Khi phải gắng sức để nghe, trẻ mệt nhanh hơn, dễ cáu hơn, và có xu hướng bỏ cuộc, quay sang làm việc khác. Những trẻ nhạy với âm thanh có thể bịt tai, khóc, hay thu mình lại trong giờ ồn nhất. Cô giáo cũng chịu ảnh hưởng: nghề giáo viên mầm non là một trong những nghề hay gặp vấn đề về giọng nói, phần lớn do phải nói to kéo dài trong phòng ồn.
Vì vậy nhiều nước có chuẩn về âm học cho phòng học. Hướng dẫn về tiếng ồn cộng đồng của Tổ chức Y tế Thế giới năm 1999 đề xuất nền ồn trong lớp học lúc đang dạy không vượt khoảng 35 decibel và thời gian vang trong lớp khoảng 0,6 giây hoặc thấp hơn. Tiêu chuẩn ANSI S12.60 của Mỹ cho phòng học cỡ nhỏ cũng dùng những mốc tương tự. Đây là chuẩn cho phòng trống không người, và rất nhiều phòng học thực tế không đạt, nhưng chúng cho thấy giới chuyên môn coi việc nghe rõ trong lớp là điều kiện học tập chứ không phải tiện nghi.
Vật liệu trong phòng: thứ dội âm và thứ hút âm
Không cần xây lại phòng mới giảm được tiếng vang. Phần lớn các thay đổi đến từ những thứ được đặt vào phòng.
| Bề mặt | Dội âm nhiều | Hút bớt âm | Gợi ý trong lớp |
|---|---|---|---|
| Sàn | gạch men, đá, bê tông | thảm dày, thảm xốp, sàn gỗ có lớp lót | trải thảm ở góc sách, góc khối; giữ sàn gạch ở góc ướt để dễ lau |
| Tường | sơn bóng, gạch ốp, kính | tấm nỉ, tấm bần, vải căng, kệ sách đầy | một vài mảng tường bọc nỉ dùng làm bảng ghim sản phẩm của trẻ |
| Trần | thạch cao phẳng, bê tông | tấm trần tiêu âm, vải treo căng | trần là bề mặt lớn nhất, xử lý trần thường đổi rõ nhất |
| Cửa sổ | kính trần | rèm vải dày | rèm vừa che nắng vừa giảm vang, kéo một phần trong giờ ồn |
| Đồ đạc | bàn ghế kim loại, thùng nhựa rỗng | đệm, gối, ghế bọc vải, kệ có đồ | lót nỉ chân ghế, lót vải đáy thùng đựng khối |
Có một mẹo nhỏ hay bị bỏ qua: tiếng khối gỗ đổ ào xuống sàn gạch và tiếng ghế kéo lê là hai nguồn ồn lớn nhất trong nhiều lớp. Một tấm thảm dưới góc khối và miếng nỉ dán dưới chân ghế có thể làm giờ chơi dịu đi thấy rõ, với chi phí rất nhỏ.
Cách chia khu cũng góp phần giảm ồn. Khi góc khối và góc đóng vai, hai nơi ồn nhất, được đặt cạnh nhau ở một đầu phòng, còn góc sách và bàn làm việc tỉ mỉ ở đầu kia, có kệ đầy đồ ngăn giữa, tiếng ồn tập trung ở một vùng thay vì lan đều khắp phòng. Kệ sách, kệ đồ chơi đầy đồ là vật cản âm khá tốt, tốt hơn nhiều so với một vách trống.
Giọng cô và những tín hiệu không cần lời
Cô nói nhỏ để lớp nhỏ lại. Khi cô nâng giọng để át tiếng lớp, vòng lặp Lombard chạy nhanh hơn. Nhiều cô có kinh nghiệm làm ngược lại: hạ giọng, đi tới gần nhóm trẻ, cúi xuống ngang tầm mắt rồi nói. Trẻ phải nghiêng người lại để nghe, và nền ồn tự giảm.
Tín hiệu chung cho cả lớp. Một tiếng chuông nhỏ, một câu hát ngắn, một động tác giơ tay mà cả lớp đã quen là cách gọi sự chú ý mà không cần hét. Tín hiệu hiệu quả khi được dạy từ đầu năm, dùng nhất quán và không dùng quá nhiều lần một ngày.
Nói với nhóm nhỏ thay vì cả lớp. Phần lớn thông tin trong giờ chơi chỉ liên quan tới một vài trẻ. Đi tới tận góc để nói thay vì gọi to qua phòng giúp những góc khác không bị ngắt quãng.
Chăm sóc giọng của chính mình. Uống nước đều, không hắng giọng mạnh, dùng thêm cử chỉ và hình ảnh để bớt lời. Một cô khàn giọng vào cuối tuần là dấu hiệu phòng lớp đang quá ồn, không phải chỉ là chuyện sức khoẻ riêng.
Nhạc nền: bật cả ngày không làm lớp vui hơn
Nhiều lớp bật nhạc thiếu nhi suốt giờ đón, giờ chơi và cả giờ ăn, với ý tốt là tạo không khí vui. Nhưng nhạc nền liên tục là một lớp ồn chồng thêm lên tiếng nói của trẻ và cô. Trẻ đang trò chuyện với bạn ở góc đóng vai phải nói to hơn để át tiếng loa; trẻ đang cố nghe cô kể chuyện phải tách lời cô ra khỏi lời bài hát. Với trẻ đang học nói, việc phân biệt tiếng người với tiếng nền là một thao tác khó.
Nhạc có giá trị lớn trong lớp mầm non khi nó là hoạt động chính: cả lớp hát, vận động theo nhịp, nghe một bản nhạc rồi kể lại cảm giác, chơi nhạc cụ. Lúc ấy trẻ chú ý vào âm nhạc. Còn nhạc phát làm nền, lặp lại cả ngày, trẻ thường không nghe nữa mà chỉ chịu đựng nó.
Một cách dùng hợp lý hơn là gắn nhạc với từng thời điểm: một bản nhạc nhẹ khi trẻ chuẩn bị ngủ trưa, một bài hát quen báo hiệu giờ dọn dẹp, rồi tắt. Khi nhạc có lúc bật lúc tắt, nó trở thành tín hiệu có ý nghĩa, và khoảng lặng giữa các bản nhạc cũng là thứ trẻ được trải nghiệm.
Tiếng ồn từ ngoài phòng: đường phố, quạt, máy lạnh
Ở thành phố, nhiều trường nằm cạnh đường lớn, gần chợ hoặc công trình xây dựng. Tiếng còi xe, tiếng máy khoan đi vào phòng qua cửa sổ, nhất là những phòng mở cửa cho thoáng. Khi không thể chọn lại vị trí, những phòng lớp nhỏ tuổi nhất và phòng ngủ trưa thường được bố trí ở phía xa đường nhất, còn phía mặt đường dành cho cầu thang, phòng làm việc, kho.
Bên trong phòng, quạt trần, quạt treo tường và máy lạnh cũ là những nguồn ồn đều đều mà người trong phòng lâu ngày không còn để ý. Một chiếc quạt kêu lạch cạch hay máy lạnh rè rè thêm vào nền ồn suốt cả ngày. Bảo dưỡng định kỳ, chọn thiết bị chạy êm, đặt cục nóng máy lạnh xa cửa sổ lớp là những việc nhỏ nhưng có tác dụng.
Ngoài ra còn tiếng từ lớp bên cạnh qua vách mỏng, tiếng hành lang lúc lớp khác di chuyển. Lịch sinh hoạt khéo léo giữa các lớp, ví dụ lớp này vào giờ hát thì lớp bên cạnh không ngủ trưa, giúp hạn chế những va chạm âm thanh này mà không cần sửa tường.
Ba mẹ kiểm nhanh độ ồn của một lớp như thế nào
Không cần máy đo, ba mẹ vẫn cảm nhận được một phòng lớp có ồn quá mức hay không qua vài phép thử đơn giản lúc đến thăm.
- Đứng giữa phòng, vỗ tay một cái rồi nghe tiếng có dội lại kéo dài không. Tiếng tắt ngay là phòng ít vang; tiếng ngân lại là phòng vang nhiều.
- Nói chuyện với cô ở khoảng cách hai ba bước trong giờ trẻ chơi. Phải nâng giọng mới nghe được nhau là nền ồn đã cao.
- Nhìn xem có thảm, rèm, tấm nỉ, đệm, kệ đầy đồ không, hay toàn mặt gạch, kính và tường trơn.
- Để ý loa phát nhạc có bật suốt không.
- Hỏi con, nếu con đã đi học, có khi nào con không nghe được cô nói gì không, có khi nào lớp ồn làm con mệt không.
- Nghe giọng cô vào buổi chiều. Giọng khàn, mệt là một tín hiệu đáng chú ý.
Một lớp mầm non sống động sẽ luôn có tiếng cười, tiếng nói, tiếng đồ chơi. Mục tiêu không phải là sự im lặng, mà là một căn phòng nơi mỗi đứa trẻ nghe được bạn mình nói và nghe được lời cô, ngay cả trong giờ vui nhất.
Câu hỏi thường gặp
Con về nhà hay nói to, có phải do ở lớp ồn không?
Có thể có một phần. Trẻ ở môi trường ồn lâu thường quen nói to hơn, nhưng nói to cũng là đặc điểm bình thường của nhiều trẻ mầm non. Nếu con nói to kèm theo hay hỏi lại, không phản ứng khi được gọi từ phía sau, nên cho con đi kiểm tra thính lực để loại trừ vấn đề về tai.
Có nên cho trẻ đeo tai nghe chống ồn trong lớp không?
Với đa số trẻ thì không cần, vì trẻ cần nghe lời cô và lời bạn để học. Tai nghe chống ồn đôi khi được dùng tạm cho trẻ rất nhạy với âm thanh trong những lúc quá ồn, theo tư vấn của chuyên gia. Việc chính vẫn là giảm ồn cho cả phòng chứ không phải che tai một trẻ.
Lớp song ngữ có cần yên tĩnh hơn lớp thường không?
Có lý do để cần. Khi trẻ đang tiếp nhận một ngôn ngữ chưa quen, trẻ phải phân biệt những âm mới, và tiếng ồn che lấp đúng những âm ấy. Giờ học ngôn ngữ nên diễn ra theo nhóm nhỏ, ở khu yên của phòng, không có nhạc nền và không chồng lên giờ ồn của lớp bên cạnh.
Giờ ngủ trưa lớp có cần im lặng tuyệt đối không?
Không cần tuyệt đối, nhưng cần nền ồn thấp và đều. Tiếng quạt êm hay một bản nhạc rất nhẹ lúc trẻ mới nằm thường không gây hại, còn tiếng nói chuyện lớn, tiếng lớp khác chơi, tiếng xe ngoài đường dội vào thì dễ làm trẻ khó ngủ hoặc tỉnh giữa chừng.
Tấm tiêu âm có đắt và khó lắp không?
Không nhất thiết. Ngoài tấm trần tiêu âm làm khi xây, một lớp có thể dùng tấm nỉ, tấm xốp tiêu âm, tấm bần dán tường, rèm vải dày và thảm. Chúng dễ lắp, vừa giảm vang vừa dùng làm bảng ghim sản phẩm. Cần chọn loại chống cháy, không bong mảnh nhỏ và dễ vệ sinh.
Ba mẹ nên góp ý với trường về tiếng ồn thế nào?
Nên kể điều cụ thể con gặp phải, như con kể không nghe được cô, con mệt sau giờ chơi, hay con sợ tiếng loa, thay vì nói chung chung lớp ồn. Có thể gợi ý những thay đổi nhỏ như trải thêm thảm, lót chân ghế, bớt nhạc nền. Những việc này thường dễ được nhà trường cân nhắc.