Một góc sách trong lớp mầm non thu hút trẻ khi nó nằm ở chỗ sáng và yên, tránh xa lối đi và khu ồn; sách được bày quay bìa ra ngoài thay vì xếp chồng hay chỉ thấy gáy; số sách vừa đủ để trẻ nhìn hết, được đổi đều theo chủ đề; có chỗ ngồi êm cho một hai trẻ; và thỉnh thoảng có cô ngồi đó đọc cùng. Góc sách tốt là nơi trẻ tự đến khi muốn, không phải nơi bị đưa tới để ngồi yên.
Lớp nào cũng có sách, nhưng không phải lớp nào cũng có trẻ đọc sách lúc được tự chọn. Sự khác nhau thường nằm ở những chi tiết vật chất tưởng như vặt: sách đặt ở đâu, đặt thế nào, ngồi ở đâu, sách có còn nguyên không. Bài này nói về góc sách như một khu vực của phòng lớp. Chuyện chọn truyện, thơ, đồng dao tiếng Việt cho trẻ và cách kể chuyện được bàn ở những bài khác của trang.
Chỗ đặt góc sách quyết định nửa phần việc
Góc sách cần hai điều trước tiên: đủ sáng và đủ yên. Gần cửa sổ là chỗ lý tưởng, miễn là không bị nắng chiếu thẳng gây chói. Nếu phòng thiếu sáng tự nhiên, một chiếc đèn có chụp che đặt cạnh kệ giúp góc sách ấm và rõ hơn hẳn. Trẻ không ngồi lâu ở chỗ phải nheo mắt để nhìn hình.
Về độ yên, góc sách nên nằm xa góc khối, góc đóng vai và lối đi chính. Trẻ ngồi đọc mà bạn chạy qua chạy lại trước mặt, hay khối gỗ đổ ào cạnh bên, sẽ nhanh chóng đứng dậy đi chỗ khác. Kệ thấp đặt chắn một hai phía tạo cảm giác góc được bao bọc, nhưng vẫn phải để cô nhìn thấy trẻ từ chỗ mình đứng.
Một sai lầm hay gặp là đặt góc sách ở chỗ còn thừa sau khi đã bày xong các góc khác, thường là góc tối hoặc cạnh cửa nhà vệ sinh. Khi đó góc sách thành chỗ để kệ sách chứ không thành chỗ để đọc. Nếu lớp muốn trẻ thích sách, góc sách xứng đáng được chọn chỗ trước, không phải sau cùng.
Với lớp bán trú, góc sách còn có thêm một vai: nơi dịu lại trước giờ ngủ trưa và trong giờ chờ ba mẹ đón buổi chiều. Vào những lúc ấy, trẻ mệt, muốn ngồi yên, và một góc sách êm, sáng vừa phải là chỗ trẻ tự tìm đến. Vì vậy vị trí góc sách nên thuận cho cả những giờ chuyển tiếp này, không bị kê đồ che mất khi lớp trải nệm ngủ.
Sách quay bìa ra: chi tiết nhỏ có tác dụng lớn
Trẻ chọn sách bằng hình, không bằng tên. Trẻ mầm non chưa đọc được chữ trên gáy sách. Một kệ xếp sách đứng thẳng chỉ thấy gáy, với trẻ, giống như một bức tường màu không có gì để chọn. Khi sách được bày quay bìa ra trên những thanh kệ nghiêng hoặc gờ đỡ, trẻ thấy ngay hình con voi, hình chiếc xe, và chọn được cuốn mình muốn.
Ít mà nhìn hết tốt hơn nhiều mà chồng lên nhau. Một thùng sách đổ đầy khiến trẻ phải bới, lật, và thường chỉ lấy cuốn trên cùng. Kệ trưng bìa chứa được ít sách hơn, nhưng mọi cuốn đều được nhìn thấy. Phần sách còn lại cất trong tủ để đổi dần.
Sách nhà trẻ cần kệ thấp hơn nữa. Với trẻ dưới ba tuổi, sách đặt sát sàn, trong giỏ thấp hoặc trên gờ cách sàn một hai gang tay. Trẻ nhỏ thích ngồi bệt, kéo sách ra, lật vài trang rồi bỏ đó đi chỗ khác. Điều đó bình thường, không có nghĩa là trẻ không thích sách.
Cất sách cũng là một kỹ năng. Khi mỗi cuốn có chỗ rõ ràng trên gờ kệ, trẻ dễ tự cất lại sau khi đọc. Một số lớp dán ảnh chụp bìa sách lên chỗ cuốn đó thường đặt để trẻ ghép lại, biến việc cất sách thành một trò chơi so khớp.
Bao nhiêu sách, loại nào, đổi bao lâu
Không có con số bắt buộc, nhưng có vài nguyên tắc chung mà nhiều lớp mầm non dùng để giữ góc sách luôn mới mà không rối.
| Lứa tuổi | Loại sách hợp | Cách bày | Đổi sách |
|---|---|---|---|
| Nhà trẻ, dưới ba tuổi | sách bìa cứng, sách vải, sách lật mở, ảnh thật đồ vật quen, ít chữ | giỏ thấp, vài cuốn mỗi giỏ, có cuốn giống nhau để hai bạn cùng có | giữ những cuốn trẻ thích lâu, thêm dần cuốn mới |
| Mẫu giáo nhỏ và nhỡ | sách tranh có cốt truyện ngắn, sách vần điệu, sách về con vật, đồ vật, gia đình | kệ trưng bìa, chia theo chủ đề đang học | đổi một phần sách vài tuần một lần, giữ lại vài cuốn quen |
| Mẫu giáo lớn | truyện dài hơn, sách thông tin về thiên nhiên, cơ thể, nghề nghiệp, sách có nhiều chi tiết để tìm | kệ trưng bìa cộng thêm hộp sách theo chủ đề trẻ tự lật | đổi theo dự án, có thể để trẻ góp ý chọn sách |
Một nguyên tắc dễ nhớ là luôn có cả sách quen và sách mới. Trẻ nhỏ rất thích đọc đi đọc lại một cuốn, và sự lặp lại ấy giúp trẻ nhớ từ, đoán trước được tình tiết, tự “đọc” bằng trí nhớ. Sách mới thì kéo trẻ quay lại góc vì tò mò. Bỏ hết sách cũ để thay toàn bộ sách mới cùng lúc lại làm trẻ mất những người bạn quen thuộc.
Sách nên có cả tiếng Việt lẫn ngôn ngữ thứ hai nếu lớp song ngữ, nhưng tiếng Việt cần đủ nhiều để trẻ thấy tiếng mẹ đẻ là thứ ngôn ngữ của sách vở, không chỉ của lời nói hằng ngày.
Chỗ ngồi: êm, nhỏ, có thể ngồi một mình
Người lớn đọc sách thích ngồi chỗ thoải mái, trẻ cũng vậy. Góc sách nên có thảm dày, vài chiếc gối hay đệm ngồi, có thể thêm một ghế bành nhỏ cỡ trẻ, một chiếc lều vải thấp, hay một hộp gỗ to lót đệm cho trẻ chui vào. Những chỗ ngồi kiểu này mời trẻ dựa lưng, nằm sấp, cuộn tròn, đúng những tư thế trẻ thích khi xem sách.
Góc sách thường chỉ nên đủ chỗ cho hai ba trẻ cùng lúc. Một góc quá rộng dễ biến thành chỗ đùa nghịch, còn một góc nhỏ vừa đủ tạo cảm giác riêng tư. Nhiều trẻ thích đọc một mình; góc sách là một trong số ít nơi trong lớp trẻ được ở một mình mà không ai thắc mắc.
Vì góc sách là chỗ trẻ ngồi sát sàn và dựa vào đệm, vệ sinh của nó cần được chú ý: vỏ gối giặt định kỳ, thảm hút bụi, sách lau bìa. Trong mùa có dịch bệnh hay khi lớp có trẻ bị chấy, lớp có thể tạm cất gối vải và thay bằng đệm có vỏ lau được.
Sách rách, sách hỏng và bài học giữ gìn
Ở lớp mầm non, sách sẽ rách. Trẻ nhà trẻ kéo trang, cắn góc bìa; trẻ mẫu giáo lật mạnh tay, giẫm lên sách để trên sàn. Phản ứng của người lớn trước sách rách dạy trẻ nhiều hơn mọi lời dặn. Nếu sách rách bị cất đi ngay và cô cau mày, trẻ học rằng sách là thứ đáng sợ, tốt nhất đừng đụng. Nếu cô cùng trẻ dán lại, trẻ học rằng sách có thể được chăm sóc.
Nhiều lớp làm một “bệnh viện sách” nhỏ: một chiếc hộp để sách bị thương, kèm băng dính trong, keo dán giấy. Mỗi tuần cô cùng vài trẻ ngồi sửa sách. Trẻ học cách lật trang từ góc trên, cầm sách bằng hai tay, không để sách dưới sàn chỗ đi lại, và thấy rằng một cuốn sách bị rách vẫn có thể quay lại kệ.
Lớp cũng cần chấp nhận rằng sách ở góc trẻ tự chọn là sách để dùng, không phải để trưng. Những cuốn quý, đắt, dễ hỏng có thể để ở kệ cao hơn, dùng khi cô đọc cho cả lớp, còn kệ tự chọn chứa sách bền, có thể thay thế được.
Sách do lớp tự làm: những cuốn trẻ yêu nhất
Có những cuốn sách trẻ mầm non đọc đi đọc lại nhiều nhất mà không mua ở hiệu sách nào: album ảnh của chính lớp, cuốn sách ghi lại chuyến đi thăm vườn rau, cuốn truyện do cả lớp nghĩ ra và cô chép lại dưới những bức tranh trẻ vẽ. Những cuốn sách này hấp dẫn vì trẻ thấy mình và bạn trong đó, và vì trẻ nhớ được nội dung nên “đọc” được mà chưa cần biết chữ.
Làm sách tự làm không khó: vài tờ bìa cứng, ảnh in, một lớp giấy bóng kính phủ ngoài cho bền, đục lỗ và xỏ vòng. Với trẻ mẫu giáo lớn, cô có thể ghi lại nguyên văn câu trẻ kể dưới tranh, để trẻ thấy lời mình nói biến thành chữ viết, một trải nghiệm quý trước khi vào lớp một.
Sách tự làm cũng là cầu nối với gia đình. Một cuốn sách “nhà của mình” với ảnh mỗi bạn mang từ nhà lên giúp trẻ mới đến lớp thấy dễ chịu hơn. Ảnh của trẻ và gia đình chỉ nên dùng trong lớp, với sự đồng ý của phụ huynh, không đưa lên mạng.
Cô ở góc sách làm gì
Góc sách không tự vận hành. Những trẻ chưa có thói quen đọc ở nhà thường không tự ngồi xuống với sách nếu chưa từng có ai ngồi cùng. Vì vậy trong giờ chơi tự chọn, cô thỉnh thoảng nên ngồi ở góc sách và đọc cho một hai trẻ, chỉ tranh, hỏi câu ngắn, để trẻ khác thấy và kéo lại gần. Một cô ngồi đọc ở góc sách là lời mời mạnh nhất.
Cô cũng quan sát xem trẻ nào hay đến góc sách, trẻ nào không bao giờ đến, cuốn nào được lấy nhiều, cuốn nào nằm im. Những quan sát này giúp cô đổi sách đúng hơn: thêm sách về khủng long cho nhóm đang mê khủng long, mời một bé ít đến góc sách cùng xem cuốn về chiếc xe bé thích.
Điều cô tránh là dùng góc sách làm chỗ phạt hay chỗ bắt ngồi yên. Khi “con ra góc sách ngồi” là câu nói sau khi trẻ làm sai, trẻ sẽ gắn sách với bị phạt, và góc sách mất đi ý nghĩa của nó.
Cũng nên tránh biến góc sách thành nơi kiểm tra: hỏi trẻ đây là chữ gì, con đếm xem có mấy con vịt, mỗi lần trẻ cầm sách lên. Thỉnh thoảng một câu hỏi vui là tốt, nhưng khi mọi lần mở sách đều thành bài tập, trẻ sẽ né góc sách. Ở góc này, niềm vui với câu chuyện và hình ảnh là thứ cần giữ trước tiên.
Câu hỏi thường gặp
Con chỉ lật sách vài giây rồi bỏ, có phải con không thích đọc không?
Ở tuổi nhà trẻ và mẫu giáo nhỏ, lật nhanh, xem vài trang rồi bỏ là cách khám phá sách bình thường. Thời gian trẻ ngồi với một cuốn sách sẽ dài dần khi trẻ lớn và khi có người lớn đọc cùng. Điều đáng quan tâm là trẻ có hứng thú quay lại với sách hay không, chứ không phải ngồi được bao lâu mỗi lần.
Góc sách có nên có máy tính bảng để đọc sách điện tử không?
Với trẻ mầm non, sách giấy vẫn là lựa chọn hợp hơn ở góc sách: trẻ cầm, lật, chỉ, mang sang góc khác được, và không bị những hiệu ứng âm thanh hình ảnh kéo đi khỏi câu chuyện. Hướng dẫn của Tổ chức Y tế Thế giới cũng khuyến nghị hạn chế màn hình cho trẻ nhỏ.
Ba mẹ có nên tặng sách cho lớp không, chọn sách thế nào?
Nên hỏi cô trước lớp đang cần loại sách gì, chủ đề nào, và lớp đã có những cuốn nào. Sách tặng lớp nên bền, phù hợp lứa tuổi, nội dung lành mạnh. Sách cũ còn tốt cũng được đón nhận nếu không rách nát, không bẩn, không có trang bị tô vẽ nhiều.
Ở nhà làm một góc sách cho con có cần nhiều tiền không?
Không cần. Một giỏ thấp hoặc một thanh gờ gỗ gắn tường ngang tầm con để bày vài cuốn quay bìa ra, một chiếc gối, một chỗ có ánh sáng là đủ. Đổi sách vài tuần một lần, có thể mượn từ thư viện, và ngồi đọc cùng con mỗi ngày quan trọng hơn số lượng sách.
Trẻ mẫu giáo lớn có nên có sách tập đọc chữ ở góc sách không?
Góc sách nên ưu tiên sách để thưởng thức hơn là sách luyện chữ. Trẻ năm sáu tuổi thích những cuốn có nhiều chữ to lặp lại, và có thể tự đoán chữ khi đã thuộc truyện. Việc làm quen chữ cái diễn ra tự nhiên qua đọc chung, chơi trò chơi, chứ không cần biến góc sách thành góc học chữ.