Diễn tập thoát nạn khi cháy ở trường mầm non nhằm dạy hai nhóm người hai việc khác nhau. Cô và nhân viên tập để biết ai làm gì, đi lối nào, mang theo gì và đếm trẻ ở đâu trong vòng vài phút. Trẻ tập để quen với tiếng chuông báo, biết đi theo cô thay vì chạy trốn, biết cúi thấp khi có khói và không quay lại lấy đồ. Với trẻ nhỏ, phần quan trọng nhất là dạy ngược lại bản năng trốn vào chỗ kín khi sợ hãi.
Ở Việt Nam, việc phòng cháy, chữa cháy ở cơ sở giáo dục được điều chỉnh bởi Luật Phòng cháy, chữa cháy và cứu nạn, cứu hộ năm 2024 cùng các văn bản hướng dẫn, và Thông tư 45/2021/TT-BGDĐT về trường học an toàn ở bậc mầm non cũng đặt phòng chống cháy nổ vào các yêu cầu. Phần hồ sơ, thẩm duyệt, nghiệm thu là việc của chủ trường. Bài này nhìn từ một góc khác: những gì diễn ra trong lớp học, cách trẻ ba, bốn tuổi được dạy thoát nạn mà không hoảng sợ, và ba mẹ có thể hỏi gì để biết trường đã thật sự tập hay chỉ treo nội quy.
Vì sao trẻ nhỏ cần được tập, không chỉ được dặn
Người lớn khi nghe tiếng chuông báo cháy và ngửi thấy khói sẽ nghĩ ngay tới lối ra. Trẻ mầm non thì khác. Trẻ sợ tiếng động lớn, sợ khói đen, sợ người lạ mặc đồ bảo hộ to lớn đeo mặt nạ. Phản ứng tự nhiên của nhiều trẻ khi sợ là chui vào chỗ kín mà trẻ thấy an toàn: gầm giường, gầm bàn, trong tủ, sau rèm. Các tổ chức phòng cháy ở nhiều nước đã ghi nhận đây là một trong những lý do trẻ nhỏ bị nạn trong đám cháy, vì người cứu hộ khó tìm thấy trẻ ở những chỗ đó.
Lời dặn không đủ để thay đổi phản ứng này. Khi sợ, trẻ không nhớ lời mà làm theo thói quen cơ thể. Chỉ có tập lặp lại, trong không khí bình tĩnh, mới tạo được một thói quen mới: nghe chuông là đứng dậy đi tới chỗ cô, nắm tay bạn, đi theo cô ra ngoài.
Tập còn giúp trẻ bớt sợ những thứ lạ. Khi trẻ đã nghe tiếng chuông trong một buổi tập có báo trước, đã thấy chiếc bình chữa cháy, đã được xem chú lính cứu hoả đội mũ đeo mặt nạ và nghe chú nói chuyện, thì trong tình huống thật, những thứ đó bớt đáng sợ hơn. Trẻ ít có xu hướng chạy trốn khỏi chính người đang đến cứu mình.
Những gì trường cần chuẩn bị sẵn trước buổi tập
Một buổi diễn tập chỉ có ý nghĩa khi mọi thứ phía sau nó đã sẵn sàng. Những thứ nên có:
- Lối thoát nạn thông suốt, không bị chặn bằng chồng ghế, tủ đồ, xe đẩy; cửa thoát nạn mở được nhanh từ phía trong, không khoá bằng ổ khoá mà chỉ một người giữ chìa.
- Sơ đồ đường thoát của từng phòng được cô thuộc, có lối chính và lối dự phòng khi lối chính bị khói chặn.
- Điểm tập kết ngoài trời, đủ xa toà nhà, không phải đường xe chạy, được chọn trước và ai cũng biết.
- Danh sách trẻ cập nhật hằng ngày để cô mang theo khi thoát ra và đếm ở điểm tập kết. Danh sách điểm danh buổi sáng có giá trị nhất ở chính lúc này.
- Phân công rõ ai làm gì: ai dẫn trẻ, ai đi sau cùng kiểm tra phòng, ai bế trẻ chưa đi vững, ai kiểm tra nhà vệ sinh, ai báo cháy, ai ngắt điện.
- Phương án cho lớp nhà trẻ: trẻ dưới hai tuổi không thể tự đi nhanh xuống cầu thang. Cần tính trước số người lớn bế được bao nhiêu trẻ, có dùng xe đẩy nhiều chỗ ngồi hay không, và lớp nào được ưu tiên hỗ trợ.
- Khu sạc và để xe gọn, tách khỏi lối thoát, vì xe điện sạc trong khu kín là một nguồn cháy đáng lo ở nhiều toà nhà đô thị.
Danh sách trên cho thấy diễn tập không phải chỉ là một buổi cho trẻ đi xuống sân. Nó kiểm tra cả một hệ thống, và buổi tập tốt thường phát hiện ra vài chỗ hở, ví dụ một cửa bị kẹt hay một nhân viên mới chưa biết mình phụ trách việc gì.
Một buổi diễn tập trong lớp mẫu giáo diễn ra thế nào
Mỗi trường có cách làm riêng. Dưới đây là một trình tự hay gặp ở lớp mẫu giáo, khi buổi tập đã được báo trước cho trẻ:
- Vài ngày trước, cô kể chuyện, đọc truyện tranh hoặc cho trẻ xem tranh về lính cứu hoả, giải thích bằng lời đơn giản: lửa nóng và khói làm khó thở, nên khi nghe chuông, mình cùng cô ra ngoài.
- Cô cho trẻ nghe thử tiếng chuông báo ở âm lượng thấp trước, để trẻ biết đó là tiếng gì.
- Khi chuông reo, cô nói một câu cố định, ví dụ “các con đứng dậy, nắm tay bạn, đi theo cô”. Trẻ bỏ dở đồ chơi, không lấy balo, không đi giày nếu mất thời gian.
- Cô đi đầu, trợ giảng hoặc nhân viên đi cuối và nhìn lại phòng, nhà vệ sinh, góc khuất trước khi rời đi.
- Đi bộ nhanh, không chạy, theo lối thoát đã định. Nếu tập tình huống có khói, trẻ được hướng dẫn cúi thấp hoặc bò, vì khói và khí nóng bốc lên cao, không khí gần sàn dễ thở hơn.
- Tới điểm tập kết, cả lớp ngồi xuống thành hàng, cô đếm và đối chiếu danh sách, báo số cho người chỉ huy buổi tập.
- Sau buổi tập, cả lớp ngồi lại trò chuyện: con thấy thế nào, con nhớ phải làm gì khi nghe chuông. Cô khen những việc trẻ làm đúng.
Bước cuối cùng thường bị coi nhẹ, nhưng với trẻ mầm non, đó là lúc buổi tập được ghi lại thành trí nhớ. Một trẻ được khen vì đã nắm tay bạn đi theo cô sẽ nhớ lâu hơn một trẻ chỉ được dặn phải đi theo cô.
Dạy trẻ về lửa qua trò chơi, không qua sợ hãi
Mục tiêu khi dạy trẻ mầm non về cháy nổ là để trẻ biết làm gì, không phải để trẻ sợ. Những bức ảnh đám cháy, những câu chuyện về trẻ bị nạn không giúp trẻ ba tuổi hành động đúng; chúng chỉ làm trẻ lo âu và có khi càng muốn trốn. Trẻ học tốt nhất qua chơi và qua những câu ngắn, lặp lại.
Ở lớp, cô có thể chơi trò “chuông reo” với một chiếc chuông nhỏ, khi chuông kêu cả lớp xếp hàng đi theo cô ra cửa. Có thể chơi trò bò dưới “mây khói” bằng một tấm vải căng thấp. Trẻ lớn hơn có thể tập động tác dừng lại, nằm xuống, lăn tròn khi quần áo bén lửa, một động tác được dạy rộng rãi trong giáo dục phòng cháy cho trẻ em ở nhiều nước. Trẻ cũng được dạy nhận ra những vật không được chạm vào: bật lửa, diêm, ổ điện, bếp, và khi nhìn thấy thì báo người lớn chứ không cầm lên.
Một bài học nhẹ khác là để trẻ biết tên và hình dáng người lính cứu hoả. Nhiều trường mời đội phòng cháy địa phương đến trao đổi hoặc đưa trẻ đi tham quan khi có điều kiện. Khi chú lính cứu hoả mặc đồ bảo hộ và nói chuyện với trẻ, trẻ thấy đó là người tốt đến giúp, không phải một hình bóng lạ đáng sợ. Đó là một chuẩn bị nhỏ nhưng có ý nghĩa thật trong tình huống thật.
Phòng cháy mỗi ngày trong lớp, bếp và khu để xe
Diễn tập là để đối phó khi cháy đã xảy ra. Phần lớn công việc phòng cháy lại nằm ở những thói quen hằng ngày ít ai nhìn thấy. Trong lớp, ổ cắm không bị cắm chồng nhiều phích, dây điện không chạy dưới thảm, máy lạnh và quạt được tắt khi cả lớp ra sân lâu, đèn trang trí dịp lễ không treo sát rèm vải hay đồ giấy. Đồ thủ công bằng giấy, xốp, vải là vật dễ cháy, nên không chất đống sát nguồn điện hay bóng đèn.
Bếp ăn bán trú là khu có nguy cơ cao nhất trong trường vì có lửa, gas, dầu mỡ nóng. Bếp nên được ngăn với khu lớp học, có cửa đóng, trẻ không tự đi vào được, bình gas đặt ở nơi thông thoáng và được kiểm tra van, ống dẫn. Nhân viên bếp cần biết cách xử lý dầu bén lửa trong chảo, là đậy kín nắp và tắt bếp, không đổ nước vào.
Khu để xe máy, xe điện của nhân viên và phụ huynh cũng cần được tính đến. Các vụ cháy ở nhà ở đô thị những năm gần đây cho thấy khu để xe ở tầng trệt, nhất là khi có xe điện đang sạc, có thể biến thành nguồn khói chặn ngay lối thoát duy nhất. Một trường làm tốt sẽ tách khu để xe khỏi lối thoát nạn và có quy định về việc sạc xe trong khuôn viên.
Sau buổi tập: đo thời gian và sửa chỗ hở
Một buổi diễn tập chỉ thật sự có ích khi người lớn ngồi lại sau đó để xem điều gì chưa ổn. Những câu hỏi thường dùng: từ lúc chuông reo đến lúc lớp cuối cùng báo đủ số mất bao lâu; lớp nào ra chậm và vì sao; có cửa nào kẹt, có lối nào bị chắn; có bé nào bị bỏ sót trong nhà vệ sinh hay góc khuất; người được giao bế trẻ nhà trẻ có kịp không; có ai không nghe thấy chuông, ví dụ ở bếp hay ở khu sân sau.
Câu trả lời được ghi lại và biến thành việc cụ thể: dời tủ khỏi hành lang, thay chốt cửa, đổi phân công cho lớp đông trẻ nhỏ, gắn thêm chuông ở khu bếp. Lần tập sau sẽ cho biết những thay đổi đó có tác dụng không. Một trường diễn tập nhiều lần mà thời gian thoát ra không cải thiện, hoặc chưa bao giờ phát hiện ra vấn đề nào, có lẽ đang tập cho đủ thủ tục hơn là để học.
Những điểm yếu hay gặp và câu ba mẹ nên hỏi
Lối thoát bị chặn bằng đồ đạc. Ở trường nhỏ, chật, hành lang và cầu thang thường bị dùng làm chỗ để đồ. Ba mẹ đi ngang có thể tự nhìn thấy điều này.
Cửa sắt, lưới chống trộm khoá kín. Ở nhà phố cải tạo làm trường, lưới chắn ở ban công, cửa sổ có khi không có ô mở được từ trong. Hỏi trường đường thoát dự phòng của tầng trên là ở đâu.
Chỉ tập một lần cho có. Một buổi tập mỗi năm học khó tạo được thói quen ở trẻ nhỏ. Hỏi trường tập bao lâu một lần, có tập vào giờ ngủ trưa không, vì lúc trẻ đang ngủ là lúc thoát nạn khó nhất.
Nhân viên mới chưa được tập. Cô mới, nhân viên bếp mới, bảo vệ mới đều cần biết vai trò của mình. Hỏi trường hướng dẫn người mới thế nào.
Không đếm ở điểm tập kết. Thoát ra được mà không đếm thì không ai biết còn bé nào ở trong. Hỏi xem buổi tập gần nhất mất bao lâu từ lúc chuông reo tới lúc báo đủ số.
Câu hỏi thường gặp
Diễn tập có làm con sợ hãi, về nhà gặp ác mộng không?
Nếu buổi tập được báo trước, cô giải thích bằng lời nhẹ nhàng và trẻ được trò chuyện sau buổi tập, phần lớn trẻ không bị ảnh hưởng xấu. Một vài bé nhạy cảm có thể lo lắng mấy hôm. Ba mẹ nên nói với con rằng tập là để mình biết cách giữ an toàn, giống như tập rửa tay.
Trường có nên tập vào giờ ngủ trưa không?
Nhiều chuyên gia an toàn cho rằng nên có lúc tập vào các thời điểm khó như giờ ngủ, giờ ăn, vì đó là lúc trẻ phân tán hoặc đang ngủ say. Buổi tập như vậy cần chuẩn bị kỹ hơn và có thể chỉ tập phần của người lớn, không nhất thiết đánh thức cả lớp đột ngột.
Có nên dạy trẻ mầm non dùng bình chữa cháy không?
Không. Trẻ mầm non chỉ cần biết đi theo cô ra ngoài và báo người lớn khi thấy lửa hay khói. Dùng bình chữa cháy là việc của người lớn đã được tập huấn. Trẻ có thể được nhìn thấy bình để quen, nhưng không được cầm hay xịt thử.
Lớp của con ở tầng cao, có đáng lo không?
Điều quan trọng không chỉ là tầng mấy, mà là đường thoát nạn có đủ, thông suốt và được tập hay không. Ba mẹ có thể hỏi lớp có mấy lối thoát, lối dự phòng ở đâu và buổi tập gần nhất lớp xuống tới điểm tập kết mất bao lâu.
Ở nhà ba mẹ nên tập với con thế nào cho khớp với trường?
Ba mẹ có thể dùng cùng những câu cô dùng ở lớp, chỉ cho con lối ra của nhà mình, chọn một điểm gặp nhau ngoài nhà và tập đi tới đó một lần. Nói với con không trốn dưới gầm giường hay trong tủ khi có khói, mà đi ra cùng ba mẹ.
Trường không cho phụ huynh vào lấy con ngay khi có báo cháy thì có đúng không?
Thường là đúng. Khi có sự cố, phụ huynh đổ vào toà nhà sẽ làm tắc lối thoát và gây rối việc đếm trẻ. Trường sẽ đưa trẻ đến điểm tập kết, đếm đủ rồi mới trao trẻ cho người đón theo danh sách, như quy trình trả trẻ hằng ngày.