Xoay vòng đồ chơi là cách lớp mầm non chỉ bày ra một phần đồ chơi, cất phần còn lại vào kho, rồi đổi dần theo quan sát và theo chủ đề. Lý do là trẻ nhỏ chơi sâu và lâu hơn khi trước mặt có ít lựa chọn, trong khi những món được cất đi một thời gian lại trở nên mới mẻ khi quay về. Mỗi lần đổi, lớp thường giữ lại phần lớn đồ quen và chỉ thay một phần, để trẻ vừa có chỗ dựa vừa có điều mới.
Ba mẹ đến lớp vào tháng mười rồi quay lại vào tháng mười hai đôi khi thấy kệ đồ chơi khác hẳn và tự hỏi đồ cũ đâu rồi. Đó thường không phải lớp mua mới hay bỏ đi, mà là lớp đang xoay vòng. Phần dưới giải thích cơ chế đằng sau, cô dựa vào những tín hiệu nào để quyết định đổi, mỗi lần đổi bao nhiêu, kho đồ chơi phía sau được quản lý ra sao, và cách áp dụng ở nhà.
Ít đồ hơn, chơi sâu hơn: điều một thí nghiệm nhỏ cho thấy
Năm 2018, nhóm nghiên cứu của Carly Dauch ở Đại học Toledo, Mỹ, công bố trên tạp chí Infant Behavior and Development một thí nghiệm với vài chục trẻ từ khoảng mười tám đến ba mươi tháng tuổi. Mỗi trẻ chơi trong một phòng hai lần: một lần có bốn món đồ chơi, một lần có mười sáu món. Khi chỉ có bốn món, trẻ chơi với mỗi món lâu hơn và nghĩ ra nhiều cách chơi khác nhau với cùng một món hơn. Khi có mười sáu món, trẻ chuyển từ món này sang món khác nhiều hơn.
Như mọi thí nghiệm nhỏ, kết quả này cần được đọc cẩn thận: thời gian chơi ngắn, phòng thí nghiệm không giống lớp học, trẻ chơi một mình. Nhưng nó khớp với điều người làm nghề mầm non nhận thấy từ lâu. Khi kệ đầy ắp, trẻ nhỏ thường lướt qua từng món, kéo ra rồi bỏ, như người đi chợ quá nhiều hàng. Khi kệ có ít món được chọn kỹ, trẻ ngồi lại lâu hơn, thử nhiều cách hơn, và sự tập trung được giữ.
Ở lớp học có nhiều trẻ, cũng cần lưu ý rằng ít lựa chọn không có nghĩa là thiếu đồ. Một món có thể cần vài bộ để nhiều bạn cùng chơi, nhất là ở lớp nhà trẻ. Xoay vòng là bớt chủng loại bày cùng lúc, chứ không phải bớt số lượng tới mức trẻ phải tranh nhau.
Sự mới và sự quen: hai nhu cầu cùng lúc
Trẻ nhỏ bị thu hút bởi cái mới. Đó là một cơ chế học rất cơ bản: một vật lạ kéo sự chú ý, trẻ khám phá nó cho tới khi đã hiểu, rồi sự chú ý giảm dần. Các nhà tâm lý gọi hiện tượng chú ý giảm dần với một kích thích lặp lại là sự quen dần. Một món đồ chơi nằm trên kệ ba tháng liền, với nhiều trẻ, đã thành một phần của bức tường.
Nhưng trẻ nhỏ cũng cần sự quen thuộc. Lớp học là nơi trẻ ở cả ngày xa ba mẹ, và những món đồ quen, những góc chơi quen là chỗ dựa giúp trẻ thấy an toàn. Trẻ quay lại với một món quen để làm lại điều mình đã làm được, tự tin hơn, rồi mới làm khác đi. Nếu mọi thứ thay đổi liên tục, trẻ, nhất là trẻ nhạy cảm hay trẻ mới đến, có thể thấy bất an.
Xoay vòng đồ chơi là cách giữ cân bằng hai nhu cầu ấy. Phần lớn kệ vẫn quen, một phần nhỏ đổi mới, và những món từng cất đi khi quay về được trẻ đón như bạn cũ lâu ngày gặp lại, vừa quen vừa lạ. Một món đồ chơi cất đi vài tuần thường được chơi theo cách khác so với trước, vì trong thời gian đó trẻ đã lớn hơn một chút.
Cô dựa vào đâu để quyết định đổi
Món nằm im lâu ngày. Khi cô quan sát thấy một món gần như không ai đụng tới trong một hai tuần, món đó có thể cất đi nghỉ. Nó có thể quay lại sau, hoặc được thay bằng món cùng loại nhưng khác cách chơi.
Món được chơi theo một kiểu lặp lại. Nếu cả nhóm chỉ dùng khối gỗ để xếp tháp rồi đẩy đổ, cô có thể không cất khối mà thêm vào một thứ gợi ý mới, như vài con thú, vài mảnh vải, hay ảnh chụp những cây cầu, để mở ra hướng chơi khác.
Kỹ năng của trẻ đã vượt món đồ. Tranh ghép bốn mảnh mà cả lớp đã ghép nhanh trong vài giây thì đã hết thử thách. Cô thay bằng tranh nhiều mảnh hơn, nhưng vẫn giữ lại một vài tranh dễ cho trẻ mới hoặc trẻ cần cảm giác làm xong.
Chủ đề đang học thay đổi. Khi lớp chuyển sang chủ đề mới, như từ gia đình sang phương tiện giao thông, góc đóng vai và góc khối có thể thêm những món liên quan. Đồ của chủ đề cũ được cất dần, không cất hết một lúc.
Mối quan tâm của chính trẻ. Khi một nhóm trẻ đột nhiên mê khủng long, mê côn trùng sau chuyến ra sân, hay hay đóng vai bác sĩ sau khi một bạn đi khám về, cô có thể đưa ra những món phục vụ mối quan tâm ấy. Đây là kiểu đổi đồ có giá trị nhất, vì nó đi theo điều trẻ đang muốn tìm hiểu.
Đồ hỏng, bẩn, thiếu. Đồ thiếu mảnh, sứt mẻ, bẩn cũng là lý do để cất ra sửa, giặt, hoặc bỏ. Một bộ tranh ghép thiếu hai mảnh làm trẻ nản hơn là không có bộ nào.
Đổi bao nhiêu mỗi lần: lõi cố định và phần thay đổi
Nhiều lớp mầm non chia đồ trên kệ thành ba lớp như dưới đây. Tỉ lệ giữa các lớp tuỳ lứa tuổi và tuỳ lớp, không có con số bắt buộc.
| Lớp đồ | Ví dụ | Bao lâu đổi | Vai trò |
|---|---|---|---|
| Lõi cố định | khối gỗ cơ bản, giấy bút màu, đồ đóng vai nhà bếp, sách quen | gần như cả năm, chỉ bổ sung và thay đồ hỏng | chỗ dựa quen thuộc, nền cho mọi kiểu chơi |
| Phần theo chủ đề | đồ đóng vai bác sĩ, xe cộ, con vật, học liệu của chủ đề đang học | theo nhịp chủ đề, thường vài tuần | nối giờ chơi với điều cả lớp đang tìm hiểu |
| Phần mới bất ngờ | một món lạ, một chất liệu mới, đồ thật cũ, đồ thiên nhiên theo mùa | linh hoạt, theo quan sát | khơi tò mò, kéo trẻ tới góc ít người chơi |
Với lớp nhà trẻ, phần lõi thường chiếm nhiều hơn và thay đổi chậm hơn, vì trẻ nhỏ cần sự lặp lại và dễ bất an với thay đổi. Với lớp mẫu giáo lớn, phần theo chủ đề và phần mới có thể nhiều hơn, vì trẻ thích thử thách và thích góp ý kiến vào việc chọn đồ.
Một lần xoay vòng diễn ra thế nào
Xoay vòng không cần là một đợt dọn dẹp lớn. Ở nhiều lớp, đó là những thay đổi nhỏ làm đều đặn, theo các bước dưới đây.
- Quan sát trước. Trong tuần, cô để ý góc nào đông, góc nào vắng, món nào được chơi, món nào nằm im, trẻ đang nói về điều gì.
- Chọn một hai góc để đổi. Không đổi mọi góc cùng lúc, để lớp vẫn còn nhiều chỗ quen.
- Đổi vào cuối ngày hoặc trước giờ đón. Trẻ đến lớp buổi sáng và phát hiện điều mới, thay vì thấy đồ đang chơi bị lấy đi.
- Giới thiệu món mới. Trong giờ vòng tròn, cô cho cả lớp xem món mới, gợi ý vài cách dùng, nhắc chỗ cất. Món mới mà không được giới thiệu đôi khi bị bỏ qua hoặc bị dùng sai.
- Cất món cũ đúng cách. Làm sạch, kiểm thiếu mảnh, cho vào hộp có ghi tên và ảnh chụp, xếp vào kho theo nhóm.
- Quan sát lại sau vài ngày. Món mới có được chơi không, chơi thế nào, có gây tranh giành không. Nếu có, có thể cần thêm một bộ nữa.
Theo cách này, kệ lớp thay đổi dần dần qua cả năm học, mỗi tuần một chút. Ba mẹ đến vào những thời điểm khác nhau sẽ thấy một lớp học sống, thay vì một căn phòng bày cố định từ ngày khai giảng.
Khi trẻ hỏi “món đồ cũ đâu rồi”
Trẻ có món yêu thích, và khi món ấy biến mất khỏi kệ, có trẻ sẽ hỏi, có trẻ buồn, có trẻ đi tìm khắp lớp. Đây là phản ứng bình thường và đáng được tôn trọng. Cô nên nói thật: món đó đang được cất nghỉ trong kho, vài tuần nữa sẽ quay lại. Với trẻ lớn, cô có thể mời trẻ cùng chọn món nào cất, món nào giữ lại, để trẻ có phần quyết định.
Nếu một trẻ gắn bó đặc biệt với một món, nhất là trẻ mới đến lớp hay đang trải qua thay đổi ở nhà, cô có thể giữ món đó lại lâu hơn dù nhóm khác ít chơi. Xoay vòng là công cụ để phục vụ trẻ, không phải một quy tắc phải làm đúng lịch bất kể trẻ cần gì.
Một số lớp làm một “tấm ảnh kho đồ chơi”: ảnh chụp các món đang được cất, để trẻ mẫu giáo lớn có thể xem và đề nghị món nào muốn lấy ra lại. Cách này biến kho đồ chơi thành một thư viện trẻ được tham gia, và dạy trẻ rằng đồ vật được giữ gìn, không phải tự nhiên biến mất.
Áp dụng xoay vòng đồ chơi ở nhà
Xoay vòng đồ chơi là một trong những ý tưởng từ lớp học dễ mang về nhà nhất. Ba mẹ có thể bắt đầu bằng việc chia đồ chơi của con thành ba bốn nhóm, mỗi nhóm có đủ loại: một ít đồ xây dựng, một ít đồ đóng vai, một ít đồ tạo hình, một vài cuốn sách. Mỗi lần chỉ bày một nhóm, những nhóm còn lại cất vào hộp kín, để ngoài tầm mắt con.
Đổi nhóm khi thấy con bắt đầu chán, thường sau một hai tuần, hoặc theo nhịp phù hợp với gia đình. Giữ lại vài món con đặc biệt yêu thích ở ngoài thường xuyên. Nhiều gia đình thấy rằng sau khi xoay vòng, con chơi lâu hơn với ít món hơn, nhà cũng gọn hơn, và nhu cầu mua đồ chơi mới giảm đi vì đồ cũ quay lại vẫn đủ hấp dẫn.
Điều cần tránh là dùng xoay vòng như hình phạt, cất đồ chơi đi vì con hư, hay như cách đổi lấy sự ngoan ngoãn. Khi đó, việc cất đồ mang ý nghĩa bị tước đoạt, con sẽ lo lắng mỗi lần đồ biến mất. Xoay vòng chỉ có ích khi con hiểu đồ được cất để nghỉ và sẽ quay lại.
Câu hỏi thường gặp
Bao lâu thì nên đổi đồ chơi một lần?
Không có nhịp cố định. Nhiều lớp đổi một phần nhỏ mỗi tuần và thay theo chủ đề vài tuần một lần. Tín hiệu đáng tin hơn lịch là quan sát: góc nào vắng lâu, món nào không ai chơi, trẻ đang quan tâm gì. Ở nhà, đổi khi con bắt đầu lướt qua đồ chơi mà không ngồi lại là được.
Con có bị thiệt khi lớp bày ít đồ chơi không?
Không, nếu số lượng vẫn đủ cho nhiều bạn cùng chơi. Bày ít chủng loại giúp trẻ chơi sâu hơn với mỗi món. Điều đáng lo là lớp thiếu đồ đến mức trẻ phải tranh giành liên tục, hoặc đồ không bao giờ thay đổi suốt năm học. Ba mẹ có thể hỏi cô cách lớp đổi đồ chơi.
Trẻ nhà trẻ có cần xoay vòng đồ chơi không?
Có, nhưng chậm và nhẹ hơn. Trẻ dưới ba tuổi cần nhiều sự lặp lại, nên phần đồ quen nên chiếm phần lớn, thay đổi ít một. Món mới được giới thiệu từ từ, có cô ngồi cùng. Trẻ nhỏ cũng dễ bị quá tải khi trước mặt có quá nhiều món, nên bày ít càng có ý nghĩa.
Đồ chơi cất trong kho lâu ngày có bị hư không?
Có thể, nếu kho ẩm. Ở khí hậu nóng ẩm như Sài Gòn, đồ gỗ, vải, giấy dễ mốc. Kho nên khô, thoáng, đồ được làm sạch và để khô hẳn trước khi cất, đựng trong hộp có nắp và kiểm tra định kỳ. Đồ vải nên giặt trước khi đưa ra lại.
Có nên cho con tự chọn đồ chơi nào cất, đồ chơi nào giữ không?
Với trẻ từ khoảng bốn tuổi, nên mời con cùng chọn. Con học cách quyết định, cảm thấy được tôn trọng và ít buồn khi đồ được cất đi. Ba mẹ có thể đặt khung như mỗi loại giữ lại hai món, phần còn lại cất. Với trẻ nhỏ hơn, ba mẹ chọn nhưng giữ lại món con gắn bó nhất.