Ở lớp mầm non, trẻ cởi và mặc đồ nhiều lần mỗi ngày: cởi giày khi vào lớp, cởi áo khoác hay bớt đồ trước giờ ngủ trưa, mặc lại khi thức dậy, thay đồ khi bị ướt, mang giày trước giờ ra sân. Mỗi lần như vậy là một lần cô dạy. Trẻ học cởi trước, mặc sau, vì cởi dễ hơn; học những thao tác to như kéo quần chun trước, thao tác nhỏ như cài cúc sau. Cô giúp vừa đủ: làm phần khó nhất, để trẻ tự làm phần cuối, rồi lùi dần cho tới khi trẻ làm trọn.
Ba mẹ thường bất ngờ khi nghe cô kể con tự mặc áo, tự mang giày ở lớp trong khi ở nhà vẫn chìa tay chìa chân chờ người lớn. Chuyện này phổ biến, và lý do nằm ở cách lớp tổ chức: có thời gian dành riêng, có bạn cùng làm, có quần áo dễ mặc, và có người lớn biết chờ. Bài này đi qua những lúc thay đồ trong một ngày bán trú, thứ tự trẻ học, các mẹo cô hay dùng, và quần áo gia đình gửi lên lớp nên thế nào để con tự làm được.
Những lúc thay đồ trong một ngày bán trú
Nếu đếm kỹ, một bé học bán trú cởi và mặc đồ ít nhất năm sáu lần mỗi ngày. Buổi sáng vào lớp, bé cởi giày, cất vào ngăn, có khi cởi áo khoác. Trước giờ ra sân hay sau giờ chơi nước, bé mang giày, cởi giày, có khi thay áo ướt. Sau bữa trưa, bé cởi bớt đồ cho thoải mái trước khi ngủ, hoặc thay bộ đồ ngủ nhẹ. Khi thức dậy, bé mặc lại quần áo, có khi đi tất, mang giày. Chiều về, bé mặc áo khoác, đội mũ.
Ở nhà, phần lớn những việc này người lớn làm nhanh cho xong, vì sáng nào cũng vội. Ở lớp, cô không thể mặc cho hai mươi bé cùng lúc, nên việc tự làm trở thành nhu cầu thật chứ không phải bài tập. Thời gian dành cho việc thay đồ được xếp sẵn trong lịch: trước giờ ngủ trưa có khoảng hai mươi phút, sau giờ ngủ cũng vậy. Có thời gian thì cô mới chờ được, và có chờ thì trẻ mới học được.
Thời điểm thức dậy sau giấc trưa là lúc bé tập mặc đồ nhiều nhất. Bé vẫn còn lơ mơ, động tác chậm, nên cô không giục mà để bé ngồi trên nệm tự kéo quần, xỏ áo, có bạn ngồi cạnh làm cùng.
Thao tác nào trẻ thường làm được ở tuổi nào
Bảng dưới là những mốc thường thấy ở lớp, theo quan sát chung và các tài liệu về phát triển kỹ năng tự phục vụ của trẻ. Mỗi trẻ một nhịp, lệch vài tháng là bình thường. Mốc chỉ để biết nên tập gì tiếp theo, không để so con với bạn.
| Khoảng tuổi | Cởi | Mặc | Giày tất |
|---|---|---|---|
| 18 tháng – 2 tuổi | Kéo tất ra, cởi mũ, kéo quần chun xuống khi được giúp | Đưa tay chân vào khi người lớn mặc | Tự tháo giày quai dán |
| 2 – 3 tuổi | Tự cởi quần chun, cởi áo khoác đã mở khoá | Tự kéo quần chun lên, mặc áo rộng khi được giúp chui đầu | Xỏ chân vào dép, giày quai dán, có khi nhầm chân |
| 3 – 4 tuổi | Tự cởi hầu hết đồ đơn giản | Tự mặc áo chui đầu, áo khoác bằng mẹo lật áo, có khi mặc ngược | Tự đi giày quai dán, bắt đầu nhận biết chân trái phải |
| 4 – 5 tuổi | Tự cởi cả áo có cúc to | Tự mặc gần đủ bộ, cài được cúc to, bắt đầu kéo khoá | Tự đi tất, đi giày khá thành thạo |
| 5 – 6 tuổi | Tự gấp lại đồ vừa cởi | Tự mặc trọn bộ, cài cúc nhỏ, kéo khoá, phân biệt mặt trước sau | Bắt đầu tập buộc dây giày |
Nhìn bảng sẽ thấy cột “cởi” luôn đi trước cột “mặc” một bước. Đó không phải ngẫu nhiên: cởi chỉ cần kéo ra, còn mặc cần định hướng, căn chỉnh, phối hợp hai tay. Vì thế lớp luôn dạy cởi trước, và khen trẻ khi cởi được, để trẻ có cảm giác thành công sớm.
Các mẹo cô hay dùng
Lật áo khoác qua đầu. Áo khoác đặt ngửa trên sàn, cổ áo quay về phía bé. Bé luồn hai tay vào hai ống, rồi vung áo qua đầu ra sau lưng, thế là áo đã lên người. Mẹo này phổ biến ở nhiều lớp mầm non trên thế giới, và trẻ ba tuổi thường làm được sau vài lần.
Đánh dấu mặt trước. Nhiều bé hay mặc ngược áo, ngược quần. Cô chỉ cho bé tìm một điểm cố định, như hình in ở ngực áo hay mác ở phía sau cổ, và nói “hình quay ra ngoài, mác ra sau lưng”. Với quần, túi quần hay hình in ở phía trước giúp bé định hướng.
Ngồi xuống để mặc quần, đi giày. Trẻ nhỏ đứng một chân để xỏ quần rất dễ ngã. Ở lớp, bé ngồi trên sàn hay ghế thấp, xỏ từng chân rồi mới đứng lên kéo quần. Đi giày cũng ngồi.
Chia nhỏ thao tác và nói cùng một câu. Mặc áo chui đầu được chia thành ba việc: tìm lỗ cổ, chui đầu, xỏ tay. Cô nói cùng một câu ngắn mỗi lần, như “đầu, tay này, tay kia”. Lặp lại một câu giúp bé nhớ thứ tự mà không cần hiểu lời giải thích dài.
Làm phần đầu, để trẻ làm phần cuối. Cô kéo quần lên tới đầu gối, bé tự kéo phần còn lại. Lần sau, cô kéo tới mắt cá, bé kéo từ đó. Cách này cho trẻ cảm giác mình là người hoàn thành việc, và cô lùi dần từng chút.
Thay đồ khi bị ướt hay bẩn: một bài học trọn vẹn
Bị đổ nước canh ra áo, ngã vũng nước ở sân, tè ra quần là chuyện ngày nào cũng có trong một lớp mầm non. Với cô, mỗi lần như vậy là một dịp để trẻ tập trọn một chuỗi việc tự phục vụ chứ không chỉ là việc dọn dẹp. Trình tự thường là thế này.
- Cô báo cho bé biết bằng giọng bình thường rằng áo ướt rồi, mình đi thay, không trách, không đùa cợt trước bạn.
- Bé tự lấy túi đồ dự phòng của mình ở ngăn có dấu riêng, việc này giúp bé nhớ đồ của mình để ở đâu.
- Bé tự cởi đồ ướt ở khu thay đồ kín, cô chỉ giúp những chỗ khó như áo dính vào người.
- Bé tự bỏ đồ ướt vào túi riêng và buộc miệng túi, hoặc cô buộc hộ nếu bé còn nhỏ.
- Bé tự mặc đồ khô, cô kiểm lại mặt trước sau và giúp phần còn lại.
- Bé tự cất túi đồ ướt vào ngăn của mình để mang về, rồi rửa tay và quay lại hoạt động.
Chuỗi sáu việc này có thể mất mười phút ở một bé ba tuổi, trong khi cô làm hộ chỉ mất hai phút. Nhưng sau vài tháng, bé tự thay đồ trong năm phút mà không cần gọi ai, và quan trọng hơn, bé không còn sợ hay xấu hổ khi có sự cố, vì bé biết mình tự lo được.
Giúp vừa đủ: chờ thế nào để trẻ tự làm
Khó nhất trong việc dạy trẻ tự mặc đồ không phải ở trẻ mà ở người lớn: biết lúc nào giúp, lúc nào lùi lại. Nhà tâm lý học Lev Vygotsky gọi khoảng giữa việc trẻ làm được một mình và việc trẻ làm được khi có người hỗ trợ là “vùng phát triển gần”. Về sau, David Wood, Jerome Bruner và Gail Ross dùng hình ảnh “giàn giáo” để mô tả cách người lớn đỡ đúng phần trẻ chưa làm được rồi tháo dần ra. Việc cô kéo quần tới đầu gối rồi để bé làm nốt chính là một giàn giáo như vậy.
Giúp quá nhiều thì trẻ không có cơ hội học. Giúp quá ít, để trẻ vật lộn mãi với một chiếc cúc khó, thì trẻ nản và bỏ cuộc. Cô quan sát nét mặt và tay của bé: còn đang cố gắng thì chờ, bắt đầu cáu và muốn bỏ thì vào giúp phần khó nhất, để bé làm phần cuối. Cô cũng hỏi “con muốn cô giúp chỗ nào” thay vì làm thay ngay.
Chờ cần thời gian, nên lớp nào có lịch thong thả cho việc thay đồ thì trẻ ở đó tự lập nhanh hơn. Lớp nào giờ nào cũng vội, cô sẽ không có cách nào khác ngoài làm thay. Đây là một điều ba mẹ có thể hỏi khi tìm hiểu một lớp: sau giờ ngủ trưa, trẻ có bao nhiêu thời gian để tự mặc đồ?
Khi trẻ không chịu tự làm hoặc khóc vì làm không được
Không phải bé nào cũng hăm hở tự mặc đồ. Có bé ngồi im chờ cô, có bé thử một lần không được thì ném áo đi khóc. Cô đọc hai kiểu này khác nhau. Bé ngồi chờ thường là bé đã quen được làm hộ, chưa tin mình làm được, hoặc đơn giản là đang mệt sau giấc ngủ. Với bé này, cô bắt đầu từ việc nhỏ nhất bé chắc chắn làm được, như tự kéo tất ra, rồi khen đúng việc đó, và mỗi ngày thêm một bước.
Bé khóc vì làm không được thường là bé rất muốn tự làm, nhưng việc đang vượt quá sức. Cô ghi nhận cảm xúc trước, kiểu “con bực vì cái áo không chịu chui qua đầu đúng không”, rồi mới giúp phần khó nhất và để bé làm nốt. Gọi tên cảm xúc giúp bé bình tĩnh lại nhanh hơn là bảo bé nín.
Điều cô tránh là so sánh với bạn, chế giễu, hay doạ “không tự mặc thì không được ra sân”. Những câu đó làm việc mặc đồ thành nỗi lo, và trẻ lo thì tay càng vụng. Một bé được chờ đợi kiên nhẫn sẽ tự làm được vào lúc của mình.
Quần áo, giày dép gửi lên lớp nên thế nào
Một bé có sẵn khả năng nhưng mặc chiếc quần jean cài khuy chặt sẽ không tự đi vệ sinh, tự thay đồ được. Quần áo gia đình chọn quyết định một nửa việc con tự lập ở lớp.
- Quần lưng chun, rộng vừa, không thắt lưng, không yếm, không khoá kéo phía sau.
- Áo chui đầu có cổ rộng, hoặc áo cài cúc to ở phía trước, tránh cúc nhỏ và cúc phía sau.
- Giày quai dán hoặc giày xỏ có gót mềm, tránh giày buộc dây với trẻ chưa biết buộc.
- Quần áo có hình hay mác ở vị trí cố định để bé nhận biết mặt trước sau.
- Đồ dự phòng cùng kiểu dễ mặc, để khi bị ướt bé vẫn tự thay được.
- Ghi tên hoặc đánh dấu riêng lên mọi món, kể cả tất và giày, để bé tự nhận ra đồ của mình.
Những bộ đồ đẹp nhưng khó mặc, như váy nhiều lớp, áo có dây buộc sau lưng, nên để dành cho ngày cuối tuần. Ở lớp, bộ đồ tốt nhất là bộ đồ con tự mặc được mà không cần gọi cô.
Câu hỏi thường gặp
Con bốn tuổi vẫn mặc áo ngược, có nên sửa ngay không?
Không cần sửa ngay mỗi lần. Mặc ngược là một phần của quá trình học, và việc con tự mặc được đã là tiến bộ. Có thể chỉ cho con điểm đánh dấu mặt trước như hình in, rồi để con tự kiểm. Khen việc con tự mặc trước, sửa chi tiết sau.
Ở lớp con tự mặc được, về nhà lại đòi mẹ mặc, vì sao?
Ở nhà con muốn được gần gũi và chăm sóc, nhất là sau một ngày dài ở lớp. Đòi mặc hộ đôi khi là cách con tìm sự gần gũi. Có thể làm cùng con, để con tự làm phần dễ, và giữ thói quen tự làm vào buổi sáng khi con còn tỉnh táo.
Có nên mua giày buộc dây để con tập buộc không?
Buộc dây giày là kỹ năng khó, thường bắt đầu tập khoảng năm sáu tuổi. Giày đi học hằng ngày nên là quai dán để con tự đi nhanh khi ra sân. Muốn tập buộc dây, dùng đồ chơi tập buộc hay một đôi giày ở nhà, không cần mang lên lớp.
Con tự mặc chậm làm cả lớp chờ, cô có làm hộ không?
Ở lớp có lịch thong thả, cô thường chờ và giúp phần khó nhất. Khi cần đi ngay, cô có thể giúp nhiều hơn. Trẻ chậm không có nghĩa là kém, và các lớp tốt dành đủ thời gian cho việc thay đồ. Hỏi cô xem con đang tự làm được tới đâu.
Trẻ mấy tuổi thì tự cài cúc áo được?
Nhiều trẻ cài được cúc to ở phía trước khoảng bốn tới năm tuổi, cúc nhỏ thường muộn hơn. Cài cúc cần ngón tay khéo léo, nên các trò chơi như xâu hạt, nhặt hạt, nặn đất giúp chuẩn bị. Chọn áo cúc to khi con mới tập.
Có nên gửi đồ ngủ riêng cho con ở lớp không?
Tuỳ quy định của từng lớp. Nhiều lớp cho trẻ ngủ bằng đồ đang mặc sau khi cởi bớt áo khoác, một số lớp cho thay đồ ngủ nhẹ. Nếu gửi đồ ngủ, chọn loại dễ cởi dễ mặc và đánh dấu riêng, để việc thay đồ trước và sau giấc trưa là dịp con tự làm.