Nhiều trẻ năm sáu tuổi không còn cần ngủ trưa, và đó là một bước phát triển bình thường chứ không phải dấu hiệu con khó bảo. Phần lớn trẻ bỏ dần giấc ngày trong khoảng từ ba tới năm tuổi, nhưng mỗi bé một khác: có bé lên lớp mẫu giáo lớn vẫn ngủ ngon một tiếng, có bé từ bốn tuổi đã nằm mãi không ngủ. Với trẻ đã bỏ giấc, lớp không nên ép ngủ mà nên giữ một khoảng nghỉ yên lặng để cơ thể được nghỉ và các bạn khác vẫn ngủ được.
Câu hỏi này thường tới từ hai phía ngược nhau. Có ba mẹ lo con không ngủ trưa ở lớp sẽ mệt. Có ba mẹ lại thấy con ngủ trưa ở lớp thì tối mười giờ vẫn tỉnh như sáo, cả nhà mất giấc theo. Bài này giúp ba mẹ đọc nhu cầu ngủ của con, biết bằng chứng nói gì về việc bắt trẻ lớn ngủ trưa, và hình dung lớp mẫu giáo lớn tổ chức buổi trưa ra sao cho cả trẻ còn ngủ lẫn trẻ đã bỏ giấc.
Nhu cầu ngủ thay đổi thế nào từ ba tới sáu tuổi
Khuyến nghị của Viện Hàn lâm Y học Giấc ngủ Hoa Kỳ (AASM, 2016) cho trẻ ba tới năm tuổi là 10 tới 13 giờ trong 24 giờ, tính cả giấc ngày; trẻ sáu tuổi trở lên là 9 tới 12 giờ. Bảng dưới đặt các con số này cạnh điều thường thấy ở lớp. Cột cuối là quan sát chung, không phải chuẩn để so con với bạn.
| Tuổi | Tổng giờ ngủ khuyến nghị mỗi ngày | Giấc trưa thường gặp | Điều hay thấy ở lớp |
|---|---|---|---|
| 3–4 tuổi (mẫu giáo bé) | 10–13 giờ, tính cả giấc ngày | Phần lớn còn ngủ, khoảng 1–2 tiếng | Đa số ngủ được, vài bé bắt đầu nằm lâu mới ngủ |
| 4–5 tuổi (mẫu giáo nhỡ) | 10–13 giờ, tính cả giấc ngày | Ngắn dần, có ngày ngủ có ngày không | Số bé nằm nghỉ không ngủ tăng lên rõ |
| 5–6 tuổi (mẫu giáo lớn) | 10–13 giờ tới năm tuổi, 9–12 giờ từ sáu tuổi | Nhiều bé không còn ngủ, một số vẫn ngủ ngắn | Lớp có cả hai nhóm, cần giờ nghỉ yên lặng |
Điều đáng chú ý là khoảng khuyến nghị rất rộng. Một bé năm tuổi ngủ đêm mười một tiếng đã gần chạm mức trên, không cần thêm giấc ngày. Một bé khác ngủ đêm chín tiếng vì nhà đi ngủ muộn thì giấc trưa vẫn là phần bù cần thiết. Vì thế câu hỏi “con có cần ngủ trưa không” luôn phải đi kèm câu hỏi “đêm con ngủ bao nhiêu”.
Dấu hiệu con đã sẵn sàng bỏ giấc trưa, và dấu hiệu chưa
Không có tuổi chính xác để bỏ giấc trưa. Ba mẹ và cô có thể cùng nhìn vào những biểu hiện dưới đây trong khoảng hai ba tuần, thay vì kết luận theo một hai ngày.
- Dấu hiệu đã sẵn sàng: nằm trưa ở lớp hai ba mươi phút vẫn tỉnh táo, trò chuyện được, không ngáp, không dụi mắt.
- Dấu hiệu đã sẵn sàng: những hôm có ngủ trưa thì tối lên giường rất lâu mới ngủ, có khi quá mười giờ.
- Dấu hiệu đã sẵn sàng: những hôm không ngủ trưa, chiều vẫn chơi vui, không cáu gắt bất thường, tối ngủ nhanh và ngủ ngon.
- Dấu hiệu chưa sẵn sàng: không ngủ trưa thì khoảng bốn năm giờ chiều cáu kỉnh, khóc vì chuyện nhỏ, ngủ gục trên xe lúc về.
- Dấu hiệu chưa sẵn sàng: buổi tối ngủ gật trong bữa cơm, hoặc ngủ thiếp đi trước giờ quen rất sớm.
- Dấu hiệu chưa sẵn sàng: sáng hôm sau khó dậy, uể oải, kéo dài nhiều ngày.
Nhiều bé nằm giữa hai nhóm này một thời gian: có ngày cần ngủ, có ngày không. Đó là giai đoạn chuyển tiếp, thường kéo dài vài tháng. Trong giai đoạn đó, giờ nghỉ yên lặng ở lớp là cách hợp lý nhất: bé mệt sẽ tự ngủ, bé tỉnh sẽ nằm nghỉ.
Nghiên cứu nói gì về việc bắt trẻ lớn ngủ trưa
Ở nhiều nước, giờ ngủ trưa trong trường mầm non từng được xếp cố định cho mọi trẻ, bất kể tuổi. Một nhóm nghiên cứu ở Úc do Karen Thorpe dẫn dắt đã tổng hợp các nghiên cứu về giấc ngủ ngày của trẻ dưới năm tuổi trong một bài tổng quan hệ thống đăng trên Archives of Disease in Childhood năm 2015. Kết luận đáng chú ý: ở trẻ đã qua khoảng hai tuổi, ngủ ngày nhiều hơn đi kèm với giờ vào giấc buổi tối muộn hơn và giấc đêm ngắn hơn hoặc kém hơn. Nhóm tác giả cũng lưu ý bằng chứng về lợi ích hay tác hại khác, như học tập hay hành vi, còn chưa nhất quán.
Điều này không có nghĩa là giấc trưa có hại. Với trẻ còn cần ngủ ngày, giấc trưa giúp trẻ đủ giấc và có thể giúp củng cố trí nhớ, như một số nghiên cứu với trẻ mẫu giáo đã gợi ý. Vấn đề nằm ở chữ “bắt”. Bắt một bé không còn buồn ngủ phải nằm im hai tiếng vừa không giúp bé ngủ, vừa có thể khiến tối hôm đó bé ngủ muộn, và giấc đêm mới là giấc chính.
Cách hiểu hợp lý nhất từ bằng chứng hiện có là: để nhu cầu của từng trẻ quyết định, và để giờ trưa ở lớp đủ linh hoạt cho cả trẻ cần ngủ lẫn trẻ không cần.
Giờ nghỉ yên lặng ở lớp mẫu giáo lớn trông thế nào
Ở một lớp năm sáu tuổi, buổi trưa thường vẫn bắt đầu như các lớp khác: ăn xong, đi vệ sinh, rửa tay, trải nệm, kéo rèm. Mọi bé đều nằm xuống trong khoảng hai mươi tới ba mươi phút đầu, vì có những bé cần nằm một lúc mới thấy buồn ngủ. Cô giữ phòng tối dịu, giọng nhỏ, và quan sát ai đã ngủ, ai vẫn mở mắt.
Sau khoảng đó, những bé vẫn tỉnh được chuyển sang hoạt động yên lặng. Có lớp cho các bé ngồi dậy trên nệm xem sách tranh, tô màu, xếp hình nhỏ. Có lớp đưa các bé sang một góc khác hoặc phòng bên cạnh, có người lớn ngồi cùng, làm những việc cần tập trung mà không gây ồn: xâu hạt, ghép tranh, nặn đất. Điều cần giữ là không ồn, không chạy, và không biến thành phần thưởng hay hình phạt.
Khoảng nghỉ này có giá trị riêng của nó. Trẻ được nghỉ sau một buổi sáng nhiều hoạt động, học cách ở một mình với một việc nhẹ nhàng, và học cách giữ yên cho bạn ngủ. Nhiều cô nhận thấy chính những bé đã bỏ giấc trưa lại rất thích giờ này, vì đây là lúc hiếm hoi trong ngày được làm việc mình chọn trong yên tĩnh.
Ngày ngủ ngày không: giữ nhịp trong giai đoạn chuyển tiếp
Giai đoạn một bé lúc cần ngủ trưa lúc không thường khiến cả nhà lẫn lớp bối rối. Hôm qua bé ngủ một tiếng, hôm nay nằm tỉnh. Cách giữ nhịp tốt nhất là đừng đổi luật theo từng ngày. Giờ trưa ở lớp vẫn là giờ nằm nghỉ cho mọi bé; bé nào ngủ thì ngủ, bé nào không thì sau một khoảng sẽ chuyển sang hoạt động yên lặng. Ở nhà, giờ ngủ tối giữ ổn định, có thể xê dịch sớm hơn nửa tiếng vào những hôm bé không ngủ trưa.
Một chi tiết hay bị bỏ qua là giấc ngủ quá dài ở lớp. Có bé năm tuổi một khi đã ngủ trưa thì ngủ say hai tiếng, tới tối không ngủ được. Trường hợp này, ba mẹ có thể trao đổi với cô về việc đánh thức bé sớm hơn một chút, để bé vẫn có giấc ngắn mà tối vẫn ngủ được. Đây là việc nên bàn với cô chứ không nên tự quyết qua một lời dặn vội lúc đưa con tới lớp, vì cô cần biết lý do để làm đúng.
Ngược lại, nếu bé đã bỏ giấc trưa mà chiều nào cũng mệt rã rời, ba mẹ nên nhìn lại giấc đêm: bé đi ngủ mấy giờ, dậy mấy giờ, đêm có thức giấc không. Thiếu ngủ đêm thì bỏ giấc trưa sẽ lộ ra ngay.
Những hiểu lầm hay gặp về giấc trưa của trẻ lớn
“Không ngủ trưa thì chiều sẽ mệt, học không vào.” Đúng với bé còn cần giấc ngày, không đúng với bé đã ngủ đủ bằng giấc đêm. Một bé năm tuổi ngủ đêm mười một tiếng có thể chơi và học cả buổi chiều mà không cần chợp mắt. Mệt buổi chiều là tín hiệu để nhìn lại tổng giờ ngủ, không phải bằng chứng rằng mọi trẻ đều phải ngủ trưa.
“Cứ cho nằm đủ hai tiếng thì kiểu gì cũng ngủ.” Với bé đã bỏ giấc trưa, nằm lâu không làm bé buồn ngủ hơn mà làm bé bứt rứt, xoay trở, và dễ bị nhắc nhở liên tục. Giờ trưa từ đó thành giờ căng thẳng nhất trong ngày của bé. Cho nằm một khoảng đầu rồi chuyển sang việc nhẹ là cách cân bằng hơn.
“Bé ngủ trưa được là bé ngoan, bé không ngủ là bé khó bảo.” Ngủ được hay không là chuyện sinh lý, không phải chuyện đạo đức. Gắn giấc ngủ với khen chê dễ khiến trẻ lo lắng mỗi khi tới giờ trưa, và chính lo lắng làm trẻ khó ngủ hơn.
“Ngủ trưa nhiều thì tối ngủ nhiều, càng ngủ càng khoẻ.” Ở trẻ lớn, giấc ngày và giấc đêm thường bù trừ nhau: ngủ ngày nhiều thì tối vào giấc muộn hơn. Tổng giờ ngủ không tăng mãi theo giấc trưa, và giấc đêm liền mạch mới là phần quan trọng nhất.
Những câu ba mẹ và cô nên cùng trả lời
Quyết định con có ngủ trưa hay không ở lớp lớn nên là quyết định chung của gia đình và cô, dựa trên quan sát chứ không dựa trên tuổi trên giấy. Những câu dưới đây giúp cuộc trao đổi đi vào việc cụ thể.
- Trong hai tuần gần đây, con ngủ trưa ở lớp mấy hôm, mỗi hôm khoảng bao lâu?
- Những hôm con ngủ trưa, tối con vào giấc lúc mấy giờ; những hôm không ngủ thì sao?
- Chiều về con có cáu gắt, mệt mỏi bất thường không, hay vẫn chơi bình thường?
- Đêm con ngủ khoảng bao nhiêu tiếng, có thức giấc hay gặp ác mộng nhiều không?
- Lớp tổ chức giờ nghỉ cho bé không ngủ thế nào, con có thích không?
- Nếu con ngủ trưa quá dài, cô có thể đánh thức con sớm hơn không?
Sau khi trả lời các câu này, phần lớn gia đình sẽ thấy rõ con đang ở nhóm nào. Câu trả lời có thể thay đổi sau vài tháng, nên đáng hỏi lại khi bước sang học kỳ mới hoặc khi thấy nếp ngủ của con đổi khác. Những đợt ốm, nghỉ Tết dài hay chuyển nhà cũng có thể làm một bé đã bỏ giấc trưa quay lại cần ngủ trong vài tuần, và điều đó cũng bình thường.
Câu hỏi thường gặp
Con năm tuổi không ngủ trưa có ảnh hưởng tới phát triển không?
Nếu giấc đêm của con đủ, nghĩa là tổng giờ ngủ mỗi ngày nằm trong khoảng khuyến nghị cho tuổi, việc không ngủ trưa không có bằng chứng gây hại. Nhiều trẻ năm tuổi đã ngủ đủ bằng giấc đêm. Điều cần để ý là con có mệt, cáu gắt hay khó tập trung kéo dài không.
Có nên xin cô cho con không phải nằm trong giờ ngủ trưa?
Phần lớn lớp vẫn cho mọi bé nằm nghỉ một khoảng đầu, vì có bé cần nằm một lúc mới buồn ngủ, và vì giờ trưa là giờ yên lặng của cả lớp. Sau khoảng đó, bé không ngủ thường được chuyển sang hoạt động nhẹ. Hỏi cô xem lớp làm thế nào trước khi đề nghị riêng.
Con ngủ trưa ở lớp nên tối mười giờ mới ngủ, phải làm sao?
Có thể con đã bước vào giai đoạn cần ít giấc ngày hơn. Trao đổi với cô về việc rút ngắn giấc trưa bằng cách đánh thức con sớm hơn, hoặc cho con nằm nghỉ không ngủ. Theo dõi vài tuần xem giờ ngủ tối có sớm lại không và con có mệt buổi chiều không.
Lên lớp một con không còn giờ ngủ trưa, có nên tập bỏ trước không?
Mỗi trường tiểu học tổ chức buổi trưa khác nhau, nhiều trường bán trú vẫn có giờ nghỉ trưa. Không cần ép con bỏ giấc trưa sớm. Nếu con vẫn cần ngủ, giấc đêm đủ và đều đặn là sự chuẩn bị tốt nhất cho năm học mới.
Có phải trẻ thông minh thì ngủ ít hơn không?
Không có cơ sở để gắn nhu cầu ngủ với trí thông minh. Nhu cầu ngủ khác nhau giữa các trẻ do nhiều yếu tố như di truyền, mức hoạt động, sức khoẻ và nếp sinh hoạt. Ba mẹ không nên tự hào hay lo lắng về việc con ngủ ít hay nhiều hơn bạn.
Giờ nghỉ yên lặng có phải là hình phạt cho bé không ngủ không?
Không nên là hình phạt. Ở một lớp làm đúng, giờ nghỉ yên lặng là một hoạt động bình thường dành cho bé không còn cần ngủ, có đồ chơi nhẹ, sách tranh, và người lớn trông. Nếu con kể bị bắt nằm im mãi hay bị mắng vì không ngủ, nên trao đổi với cô.