Ở lớp nhà trẻ, việc bỏ bỉm thường đi theo ba điều: lịch đi vệ sinh cố định cho cả nhóm vào những thời điểm dễ đoán trong ngày, sức kéo của bạn bè khi trẻ thấy bạn làm rồi làm theo, và cách cô xử lý kín đáo, không chê khi trẻ tè ra quần. Lớp chỉ bắt đầu khi trẻ có dấu hiệu sẵn sàng, thường đâu đó từ khoảng mười tám tháng tới ba tuổi. Giấc trưa thường khô sau giấc ban ngày một thời gian, nên nhiều bé vẫn mặc bỉm khi ngủ dù ban ngày đã bỏ.
Bỏ bỉm là một trong những mốc mà ba mẹ trông đợi nhất khi con vào lớp nhà trẻ, và cũng là chuyện dễ tạo hiểu lầm giữa nhà và trường nhất. Bài này kể lại cách một lớp nhà trẻ tổ chức việc tập đi vệ sinh cho mười mấy hai mươi bé cùng lúc: bắt đầu khi nào, lịch trong ngày ra sao, cô làm gì khi có sự cố, nhà vệ sinh của lớp được làm cho trẻ thế nào, và ba mẹ phối hợp ra sao để con không bị dạy hai kiểu khác nhau.
Lớp bắt đầu tập khi nào
Theo dấu hiệu của trẻ, không theo ngày trên lịch. Cách tiếp cận lấy trẻ làm trung tâm, được bác sĩ nhi T. Berry Brazelton mô tả từ đầu những năm 1960 và về sau được Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP) đưa vào hướng dẫn cho phụ huynh, chủ trương chờ trẻ có dấu hiệu sẵn sàng thay vì ép theo tuổi. AAP cho biết nhiều trẻ bắt đầu có các dấu hiệu này trong khoảng từ mười tám tháng tới hai tuổi, nhưng có bé muộn hơn và vẫn hoàn toàn bình thường.
Dấu hiệu về cơ thể. Bỉm khô được hai tiếng hoặc khô sau giấc ngủ, đi tiêu khá đều giờ, tự đi lại vững, tự kéo quần xuống kéo lên được, hoặc ít nhất là cố gắng làm.
Dấu hiệu về hiểu biết và giao tiếp. Hiểu và làm theo lời dặn đơn giản, biết báo bằng lời hay cử chỉ khi bỉm ướt, khi muốn đi, có từ riêng cho việc đi tè đi ị.
Dấu hiệu về cảm xúc. Tò mò khi thấy người lớn hay bạn đi vệ sinh, muốn bắt chước, khó chịu khi bỉm bẩn, thích tự làm lấy việc của mình.
Khi nào nên chờ. Trẻ đang ốm, vừa có em, vừa chuyển nhà, vừa vào lớp mới hoặc đang trong giai đoạn phản đối mọi thứ thường chưa phải lúc. Bắt đầu vào thời điểm trẻ đang căng thẳng dễ biến việc tập thành cuộc giằng co kéo dài.
Vì sao nhiều trẻ bỏ bỉm ở lớp nhanh hơn ở nhà
Không ít ba mẹ ngạc nhiên khi con tập mãi ở nhà không xong, vào lớp vài tuần lại tự đi. Lý do không nằm ở phép màu nào của cô mà ở mấy điều rất đời thường. Thứ nhất là bạn bè. Trẻ hai tuổi học rất nhiều bằng cách nhìn và bắt chước, và ở lớp, ngày nào bé cũng thấy năm sáu bạn cùng tuổi lần lượt đi vệ sinh, rửa tay, kéo quần. Việc đó trở thành chuyện bình thường của cả nhóm chứ không phải một yêu cầu người lớn đặt riêng cho mình.
Thứ hai là nhịp cố định. Ở nhà, ngày thường khác cuối tuần, hôm đi chơi khác hôm ở nhà, người trông thay đổi. Ở lớp, các mốc trong ngày gần như không đổi, nên cơ thể trẻ quen dần với những thời điểm đi vệ sinh. Thứ ba là không khí trung tính. Cô chăm nhiều trẻ, nên một lần tè ra quần là một việc nhỏ cần dọn, không phải chuyện để cả nhà xúm vào bàn. Trẻ ít cảm thấy bị theo dõi, nên ít căng thẳng hơn.
Điều này không có nghĩa là tập ở nhà kém. Nó chỉ có nghĩa là những gì lớp làm được, nhà có thể học theo: giữ nhịp đều, để con thấy người khác làm, và bình thản khi có sự cố.
Một ngày đi vệ sinh của lớp nhà trẻ
Lớp nhà trẻ thường cho cả nhóm đi vệ sinh vào những thời điểm cố định, ngoài ra bé nào báo thì đi ngay. Bảng dưới là các mốc thường gặp, giờ cụ thể khác nhau tuỳ trường.
| Thời điểm | Vì sao chọn lúc này | Cô để ý gì |
|---|---|---|
| Sau khi tới lớp buổi sáng | Nhiều bé nhịn trên đường đi, cơ thể vừa chuyển từ xe sang lớp | Bé nào bỉm hay quần đã ướt từ nhà |
| Trước và sau hoạt động ngoài trời | Chơi say dễ quên, nắng nóng làm bé uống nhiều nước | Bé hay nhịn khi đang chơi vui |
| Trước bữa trưa | Gắn với rửa tay, thành một chuỗi quen | Bé nào tự kéo quần được, bé nào cần giúp |
| Trước giờ ngủ trưa | Giảm nguy cơ tè dầm khi ngủ | Bé nào đã khô được cả giấc trưa |
| Ngay khi thức dậy | Bàng quang đầy sau giấc ngủ | Tấm lót và quần còn khô hay đã ướt |
| Trước bữa xế và trước giờ về | Giữ nhịp đều tới cuối ngày | Bé mệt chiều thường hay sự cố hơn |
Lịch này không có nghĩa là trẻ chỉ được đi vào giờ đó. Bé nào báo muốn đi, dù bằng lời hay bằng cách đứng kẹp chân, đều được dẫn đi ngay. Lịch chỉ là khung để những bé chưa biết báo không bị bỏ sót. Với bé mới tập, cô cũng không bắt ngồi bô quá vài phút mỗi lần; ngồi lâu không làm bé đi được mà chỉ làm bé chán và sợ góc vệ sinh. Nếu ngồi một lúc chưa đi, cô cho bé đứng dậy, rửa tay, và thử lại ở mốc sau.
Khi trẻ tè ra quần ở lớp, cô làm gì
Sự cố là một phần tất yếu của việc tập, kể cả với bé đã khô nhiều tuần. Cách cô xử lý một lần tè ra quần ảnh hưởng tới lần sau nhiều hơn chính sự cố đó. Một lớp làm đúng thường theo các bước sau.
- Nói với bé bằng giọng bình thường, ngắn gọn, ví dụ “quần con ướt rồi, mình đi thay nhé”, không thở dài, không chê, không gọi tên trước lớp.
- Dẫn bé vào nhà vệ sinh hoặc khu thay đồ riêng, nơi các bạn không đứng xem.
- Cho bé tự làm phần bé làm được, như tự cởi quần ướt, tự bỏ vào túi, tự kéo quần sạch lên, cô giúp phần còn lại.
- Rửa sạch, lau khô, mặc đồ dự phòng của chính bé.
- Cho bé ngồi bô hay bồn cầu một lúc nếu bé chưa đi hết, không bắt ngồi lâu.
- Cho bé quay lại hoạt động đang dở như không có gì xảy ra.
- Ghi lại vào sổ hoặc ứng dụng để báo gia đình, kèm thời điểm, vì quy luật về giờ giấc giúp cả nhà và lớp nhắc bé đúng lúc.
Việc không chê không có nghĩa là khen rối rít khi bé đi đúng chỗ. Nhiều cô chọn cách ghi nhận nhẹ nhàng, như “con tự đi được rồi đấy”, để việc đi vệ sinh là chuyện tự nhiên chứ không phải một màn biểu diễn để được khen.
Giấc trưa: giữ bỉm hay bỏ
Khô ban ngày và khô khi ngủ là hai mốc khác nhau. Khi thức, trẻ nhận ra cảm giác buồn đi và có thể chủ động nhịn tới nhà vệ sinh. Khi ngủ, việc giữ được nước tiểu phụ thuộc vào sự trưởng thành của cơ thể, như dung tích bàng quang và tín hiệu đánh thức, chứ không phụ thuộc vào cố gắng của trẻ. Vì vậy rất nhiều bé ban ngày đã đi vệ sinh giỏi mà ngủ trưa vẫn ướt, và đó không phải lỗi của bé.
Nhiều lớp để bé mặc bỉm hoặc quần bỉm khi ngủ trưa cho tới khi bỉm khô được nhiều giấc liên tiếp, rồi mới chuyển sang quần thường với tấm lót chống thấm dưới ga. Quyết định này nên được bàn giữa ba mẹ và cô, dựa trên số lần bỉm khô ở lớp. Bỏ bỉm giấc trưa quá sớm, bé tè dầm nhiều lần trước bạn, có thể làm bé lo lắng và ảnh hưởng ngược lại tới cả việc tập ban ngày.
Khô ban đêm thường tới muộn nhất. Theo Hội Kiểm soát Tiểu tiện Trẻ em Quốc tế (ICCS), tè dầm khi ngủ chỉ được xem là vấn đề cần đánh giá từ năm tuổi trở lên; trước tuổi đó, ướt khi ngủ là chuyện phổ biến.
Nhà vệ sinh của lớp được làm cho trẻ
Một lý do trẻ tự đi được ở lớp là nhà vệ sinh vừa với trẻ. Bồn cầu thấp hoặc có bệ thu nhỏ, bô cho bé chưa ngồi được bồn, bồn rửa tay thấp, xà phòng và khăn lau tay trong tầm với. Khi mọi thứ vừa tầm, trẻ có thể làm trọn chuỗi việc mà không phải chờ người lớn bế lên, và mỗi lần tự làm được là một lần trẻ tin hơn vào bản thân.
Cô cũng dạy những thói quen đi kèm ngay từ đầu: kéo quần xuống đủ thấp để không ướt, bé gái lau từ trước ra sau, giật nước nếu bé với tới được, rồi rửa tay bằng xà phòng. Những việc này được làm đi làm lại cùng một cách, bằng cùng một câu nhắc ngắn, để trẻ nhớ bằng thói quen chứ không cần nhớ bằng lời giảng.
Một điều ba mẹ có thể để ý khi thăm lớp là sự riêng tư: trẻ nhỏ chưa cần nhiều, nhưng cách cô giữ cửa, che chắn khi thay đồ, và dạy trẻ rằng cơ thể mình là của mình là nền móng sớm cho những bài học về an toàn cơ thể về sau.
Nhà và lớp phối hợp thế nào cho con khỏi bối rối
Trẻ hai tuổi rất dễ rối khi nhà dạy một kiểu, lớp dạy một kiểu. Vài điều nên thống nhất với cô ngay từ đầu.
- Cùng một từ để gọi việc đi tè, đi ị, để bé báo được ở cả hai nơi.
- Cùng một cách ngồi: bô hay bồn cầu có bệ, bé trai ngồi hay đứng.
- Quần áo dễ tự cởi: quần chun lưng, không yếm, không nhiều cúc, không thắt lưng.
- Đủ đồ dự phòng ở lớp, thường hai ba bộ quần áo và quần lót, kèm túi đựng đồ ướt.
- Cách xử lý sự cố giống nhau: bình thản, không chê, không phạt, không so với bạn.
- Một kênh báo tin: cô ghi lại giờ sự cố và giờ bé tự đi, nhà ghi lại những ngày cuối tuần.
Nếu sau nhiều tháng bé vẫn không có tiến triển, hay có những dấu hiệu như đau khi đi tiểu, táo bón kéo dài, đi tiểu quá nhiều lần, hay đột ngột tè dầm trở lại sau khi đã khô lâu, nên đưa bé đi khám nhi để loại trừ nguyên nhân về sức khoẻ trước khi coi đó là chuyện tập luyện.
Câu hỏi thường gặp
Con hai tuổi rưỡi vẫn chưa bỏ được bỉm có muộn không?
Không. Mỗi trẻ sẵn sàng ở một thời điểm khác nhau, và nhiều trẻ khô ban ngày trong khoảng từ hai tới bốn tuổi. Điều quan trọng là con có dấu hiệu sẵn sàng chưa, không phải con đã bao nhiêu tháng. Ép tập sớm thường làm việc tập kéo dài hơn.
Lớp có bắt trẻ phải bỏ bỉm mới nhận vào không?
Tuỳ trường và tuỳ lớp tuổi. Lớp nhà trẻ thường nhận trẻ còn mặc bỉm và tập dần. Một số lớp mẫu giáo có thể mong trẻ đã tự đi vệ sinh ban ngày. Hỏi trường cụ thể trước khi đăng ký, và hỏi cả cách lớp hỗ trợ trẻ chưa tự đi được.
Ở lớp con tự đi được, về nhà lại tè ra quần, vì sao?
Ở lớp có lịch đều, có bạn làm cùng, có cô nhắc đúng lúc. Ở nhà nhịp khác và con mải chơi nên quên. Thử nhắc con vào những thời điểm giống lớp, như sau khi thức dậy và trước bữa ăn, và hỏi cô con thường đi vào lúc nào.
Có nên thưởng kẹo hay sticker khi con đi vệ sinh đúng chỗ không?
Phần thưởng có thể giúp một số bé lúc đầu, nhưng dễ khiến việc đi vệ sinh thành trò đổi chác và khó bỏ về sau. Nhiều lớp chọn ghi nhận bằng lời nhẹ nhàng. Nếu nhà dùng phần thưởng, nên báo cô để hai nơi không làm trái nhau.
Con sợ ngồi bồn cầu ở trường thì phải làm sao?
Nhiều bé sợ tiếng giật nước, sợ lỗ bồn cầu to hay sợ ngồi cao. Cô thường cho bé dùng bô hoặc bệ thu nhỏ, cho bé tự giật nước khi đã đứng dậy, hoặc đi cùng một bạn quen. Kể cho cô biết ở nhà con dùng gì để lớp chuẩn bị tương tự.
Gửi bao nhiêu bộ đồ dự phòng là đủ khi con đang tập bỏ bỉm?
Thường hai tới ba bộ quần áo kèm quần lót và một đôi tất, để trong túi có ghi tên, cùng một túi đựng đồ ướt. Những tuần đầu tập có thể cần nhiều hơn. Kiểm túi đồ mỗi chiều và bổ sung ngay để hôm sau lớp không bị thiếu.