Những ngày giáp Tết ở trường mầm non thường dành cho các hoạt động bằng tay: trẻ gói bánh tét hay bánh chưng nhỏ, bày mâm ngũ quả, trang trí cành mai cành đào, chơi chợ Tết của lớp, tập nói lời chúc và nhận lì xì bằng hai tay. Qua đó trẻ hiểu Tết là thời khắc cả nhà sum họp, tập làm việc cùng nhau, tập đếm và trao đổi, và học những phép lịch sự gắn với ngày đầu năm.
Tết là kỳ nghỉ dài nhất trong năm học mầm non, và cũng là lúc nhịp lớp thay đổi nhiều nhất: trước Tết thì háo hức, sau Tết thì nhiều trẻ phải làm quen lại. Bài này đi qua những hoạt động Tết thường gặp ở lớp, ý nghĩa giáo dục của chúng, chuyện chợ Tết và lì xì, trang phục ngày hội, tuần đầu trở lại sau kỳ nghỉ, và những câu ba mẹ nên hỏi cô trước khi con nghỉ Tết.
Trẻ hiểu Tết qua việc làm bằng tay
Với người lớn, Tết là một khái niệm gồm cả lịch âm, phong tục, ký ức gia đình. Với trẻ ba bốn tuổi, những thứ ấy quá trừu tượng. Trẻ hiểu Tết qua những gì mình làm, chạm và nếm được: lá dong xanh, hạt nếp dính tay, màu vàng của hoa mai, vị ngọt của mứt, tiếng pháo hoa trên tivi. Nhà tâm lý Jean Piaget xếp trẻ ở tuổi này vào giai đoạn tiền thao tác, khi suy nghĩ của trẻ gắn chặt với hành động và hình ảnh cụ thể. Dạy Tết cho trẻ vì vậy là cho trẻ làm Tết.
Cách làm đó cũng giải thích vì sao các hoạt động Tết ở lớp hay lặp lại năm này qua năm khác. Trẻ lớp bé lần đầu gói bánh chỉ biết đặt nếp lên lá. Lên lớp nhỡ, trẻ đã đặt được đậu xanh vào giữa. Lên lớp lớn, trẻ có thể tự gấp lá và buộc lạt với sự giúp đỡ. Cùng một hoạt động, mỗi năm trẻ làm được thêm một phần, và trẻ nhận ra mình lớn lên qua chính việc ấy.
Có một điều cô để ý trong những ngày này: không phải gia đình nào cũng ăn Tết giống nhau. Có nhà về quê, có nhà ở lại thành phố, có nhà gói bánh, có nhà mua bánh, có nhà có người thân ở xa không về. Khi trò chuyện về Tết, cô hỏi trẻ “nhà con ăn Tết thế nào?” thay vì mô tả một cái Tết mẫu, để trẻ nào cũng thấy cái Tết của nhà mình là đúng.
Những hoạt động Tết thường gặp ở lớp
Mỗi trường chọn hoạt động theo điều kiện riêng. Bảng dưới gom các hoạt động hay gặp, việc trẻ làm và điều trẻ học được.
| Hoạt động | Trẻ làm gì | Trẻ học được |
|---|---|---|
| Gói bánh tét, bánh chưng nhỏ | Lau lá, xúc nếp, đặt nhân, gấp lá cùng cô | Làm theo các bước, vận động tay, làm việc cùng bạn, biết món ăn truyền thống |
| Bày mâm ngũ quả | Gọi tên trái cây, xếp lên mâm, chọn chỗ cho từng quả | Nhận biết màu, hình, số lượng, sắp xếp cân đối |
| Trang trí cành mai, cành đào | Gắn hoa giấy, treo phong bao nhỏ lên cành khô | Vận động tinh, cảm nhận cái đẹp, làm đẹp lớp học chung |
| Kể chuyện ông Công ông Táo | Nghe kể, xem tranh cá chép, kể lại | Nghe hiểu, biết phong tục cuối năm |
| Tập chúc Tết | Đóng vai chúc ông bà, chúc cô, chúc bạn | Lời nói lịch sự, tự tin nói trước người khác |
| Chợ Tết của bé | Bày hàng, mua bán bằng vé hay hạt thay tiền | Đếm, trao đổi, giao tiếp, chờ lượt |
Gói bánh là hoạt động được nhiều trẻ nhớ nhất, và cũng cần chuẩn bị nhất: nếp đã ngâm, đậu đã đồ, lá đã rửa, khuôn gỗ cho trẻ lớp lớn tập gói bánh chưng vuông. Bánh trẻ gói thường méo, và cô nấu chín để trẻ được mang về khoe với nhà. Ở miền Nam, bánh tét hình trụ phổ biến hơn bánh chưng; nhiều lớp ở TP.HCM cho trẻ làm cả hai và nói về sự khác nhau giữa hai miền.
Chợ Tết của bé: một buổi học đếm và giao tiếp
Chợ Tết là hoạt động mà nhiều lớp mẫu giáo yêu thích. Mỗi nhóm trẻ được giao một gian hàng: gian trái cây, gian hoa, gian bánh mứt, gian đồ chơi tự làm. Trẻ cùng cô bày hàng, đặt giá bằng số chấm hay số vé, rồi thay nhau làm người bán và người mua. “Tiền” là vé giấy, hạt, nắp chai hay lá cây, không phải tiền thật.
Đằng sau trò chơi ấy là nhiều bài học. Trẻ đếm vé khi mua, đếm hàng khi bán, so sánh xem món nào cần nhiều vé hơn. Trẻ tập chào khách, hỏi khách muốn mua gì, nói cảm ơn. Trẻ phải chờ lượt ở gian đông khách, và tự giải quyết khi hai bạn cùng muốn mua món cuối cùng. Một buổi chợ ba mươi phút là một buổi học toán, ngôn ngữ và kỹ năng xã hội trộn lẫn.
Có một ranh giới nhà trường giữ: chợ Tết của bé không dùng tiền thật và không bán hàng cho phụ huynh. Khi tiền thật xuất hiện, hoạt động dễ thành cuộc thi gian nào bán được nhiều, nhà nào cho con mang nhiều tiền, và trẻ bắt đầu so sánh nhau theo cách không hợp với tuổi. Giữ vé giấy và hạt thì mọi trẻ có số vé như nhau, và cái thú nằm ở trò chơi, không ở việc ai mua được nhiều.
Lì xì và lời chúc: phép lịch sự đầu năm
Lì xì là phần trẻ rất mong. Ở lớp, cô thường dùng phong bao đỏ không có tiền hoặc có một tấm thiệp nhỏ, một lá cây, một ngôi sao giấy. Điều cô dạy không nằm ở cái bên trong mà ở cách nhận: nhận bằng hai tay, nói lời cảm ơn, và theo phép lịch sự quen thuộc của nhiều gia đình Việt, không mở phong bao ngay trước mặt người cho. Trẻ đóng vai người cho và người nhận, đổi vai cho nhau.
Lời chúc Tết được tập theo cùng cách. Trẻ nhỏ chỉ cần một câu ngắn như “con chúc ông bà mạnh khoẻ”. Trẻ lớn nói được hai ba ý, chúc ông bà sống lâu, chúc ba mẹ làm ăn thuận lợi, chúc em ngoan. Cô không bắt trẻ học thuộc một bài chúc dài. Một câu chúc tự nghĩ, dù vụng, cho trẻ cảm giác mình đang thật sự chúc ai đó.
Ở nhà, ba mẹ có thể nối tiếp bằng việc cho con đi chúc Tết cùng, để con tự nói câu chúc của mình, và nói chuyện với con về phong bao lì xì nhận được. Nhiều gia đình giữ lì xì cho con, hoặc cùng con chọn một món đồ, hoặc để con bỏ một phần vào ống tiết kiệm. Cách nào cũng được, miễn là trẻ hiểu lì xì là lời chúc may mắn, không phải món tiền để so với bạn.
Áo dài, áo bà ba ngày hội Tết: mặc sao cho trẻ chơi được
Ngày hội Tết ở trường, nhiều lớp dặn trẻ mặc áo dài hay áo bà ba. Bộ đồ đẹp làm trẻ thấy mình đang dự một ngày đặc biệt, nhưng trẻ vẫn phải ăn, chơi, đi vệ sinh trong bộ đồ ấy.
- Chọn vải mềm, thấm mồ hôi; tháng Chạp ở TP.HCM vẫn có những ngày nắng nóng.
- Áo dài cho bé nên ngắn vừa, không chấm đất, để trẻ chạy và lên xuống bậc không bị vấp.
- Quần lưng thun để trẻ tự đi vệ sinh được, không cần người lớn cởi nút.
- Hạn chế phụ kiện nhỏ như kim cài, hạt cườm dễ rơi, với trẻ dưới ba tuổi.
- Mấn, khăn đóng nên đội lúc chụp ảnh rồi tháo ra khi trẻ chơi.
- Gửi kèm một bộ đồ thường để thay sau buổi hội, nhất là khi lớp có gói bánh hay ăn mứt.
Nếu nhà không có áo dài, trẻ mặc một bộ đồ màu tươi cũng được. Một lớp tốt không để trẻ nào cảm thấy mình lạc lõng vì quần áo trong ngày hội.
Nghỉ Tết dài và tuần đầu trở lại lớp
Kỳ nghỉ Tết của trường mầm non thường kéo dài hơn một tuần, có năm gần hai tuần, theo kế hoạch năm học của địa phương. Trong thời gian đó, nhịp sống của trẻ thay đổi nhiều: thức khuya, ngủ dậy muộn, ăn bánh kẹo nhiều hơn, gặp nhiều người lạ, có khi đi xa. Khi trở lại lớp, nhiều trẻ khóc lại như những ngày đầu năm học, kể cả trẻ đã quen trường từ lâu.
Đây là phản ứng bình thường với sự thay đổi, không phải dấu hiệu trẻ không thích trường. Cô biết điều này và thường giữ tuần đầu sau Tết nhẹ nhàng hơn: nhiều thời gian chơi tự do, ít hoạt động mới, nhiều cơ hội cho trẻ kể chuyện Tết của mình. Trẻ được kể về chuyến về quê, phong bao lì xì, con gà ở nhà bà, và qua đó nối lại với cô và với bạn.
Ba mẹ giúp được bằng việc đưa giờ ngủ của con về nếp vài ngày trước khi đi học lại, nói trước với con về ngày trở lại trường, và giữ nghi thức tạm biệt ngắn gọn như thường lệ khi đưa con đến lớp. Nếu con khóc nhiều hơn bình thường, hỏi cô xem con dịu lại sau bao lâu. Phần lớn trẻ trở lại nếp cũ trong vòng một tuần.
Câu ba mẹ nên hỏi cô trước Tết
Những ngày giáp Tết, trường có nhiều hoạt động và thông báo. Vài câu hỏi dưới đây giúp ba mẹ nắm được những điều cần cho con.
- Lớp có ngày hội Tết vào ngày nào, con cần mặc gì, mang gì?
- Lớp có gói bánh hay ăn bánh mứt không, có cần báo lại chuyện con dị ứng hay kiêng món nào?
- Lịch nghỉ Tết của trường bắt đầu và kết thúc ngày nào, có buổi nào trường trông trẻ thêm không?
- Trong tuần trở lại, lớp có gì cần ba mẹ chuẩn bị cho con?
- Con có đồ dùng nào để ở lớp cần mang về giặt hay thay trong kỳ nghỉ không?
Câu cuối nhỏ nhưng hay bị quên: chăn gối, đồ dự phòng để ở lớp suốt kỳ nghỉ mà không giặt thì ngày trở lại sẽ có mùi ẩm. Mang về một lần trước Tết là đủ.
Ngoài ra, nếu gia đình về quê hay đi xa và con sẽ nghỉ sớm hơn lịch chung, ba mẹ nên báo cô trước vài ngày. Cô có thể cho con mang đồ Tết tự làm về sớm, như chiếc bánh nhỏ hay cành mai giấy, và cho con một buổi chào tạm biệt bạn. Trẻ được nói lời tạm biệt thường đỡ hụt hẫng hơn trẻ bỗng nhiên không thấy lớp nữa.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mầm non có cần biết ý nghĩa của Tết không?
Trẻ không cần hiểu Tết như người lớn. Điều trẻ cần là có những trải nghiệm vui gắn với Tết: gói bánh, chúc Tết, nhận lì xì, gặp ông bà. Ý nghĩa sẽ đến dần khi trẻ lớn. Những trải nghiệm cụ thể ở tuổi mầm non là nền để sau này trẻ hiểu sâu hơn.
Con có nên mang tiền lì xì lên lớp khoe bạn không?
Không nên. Mang tiền lên lớp dễ làm mất, dễ gây so sánh giữa các bạn, và không hợp với nếp chung của lớp. Ba mẹ giữ tiền cho con và có thể để con kể với bạn về phong bao lì xì thay vì mang theo. Nếu lớp có hoạt động liên quan, cô sẽ dặn cụ thể.
Gia đình không ăn Tết Nguyên đán thì con tham gia thế nào?
Con vẫn có thể tham gia các hoạt động như gói bánh, bày mâm trái cây, chơi chợ Tết như một hoạt động văn hoá của lớp. Ba mẹ nên trao đổi với cô nếu có điều gì gia đình muốn con không tham gia, để cô sắp xếp một hoạt động khác phù hợp.
Sau Tết con không chịu đi học lại thì làm sao?
Giữ nhịp đưa đón bình thường, nói trước với con ngày đi học lại, kể cho con nghe ở lớp có gì vui đang chờ. Nghi thức tạm biệt ngắn và đều đặn giúp trẻ hơn là ở lại lâu. Phần lớn trẻ quen lại trong vài ngày đến một tuần; nếu lâu hơn, trao đổi với cô.
Có nên cho con ăn nhiều bánh mứt trong ngày hội Tết ở lớp?
Ở lớp, bánh mứt thường được chia phần nhỏ. Mứt và kẹo có nhiều đường, một số loại hạt dễ hóc với trẻ nhỏ. Ba mẹ báo cô nếu con dị ứng hay cần hạn chế đường. Ở nhà dịp Tết, nên giữ các bữa chính đều đặn để con không ăn bánh kẹo thay cơm.
Kể chuyện ông Công ông Táo cho trẻ có phải là dạy mê tín không?
Ở lớp, cô kể ông Công ông Táo như một phong tục và một câu chuyện dân gian về những ngày cuối năm, giống như kể chuyện chú Cuội ngày Trung thu. Mục tiêu là trẻ biết những nếp sinh hoạt văn hoá của gia đình Việt, không phải yêu cầu trẻ tin hay làm theo nghi lễ nào.