Trẻ mẫu giáo lớn khoảng 5–6 tuổi chơi được ô ăn quan nếu bắt đầu bằng một bản luật rút gọn: chỉ rải quân theo một chiều, chỉ ăn ô ngay sau ô trống, chưa ăn liên tiếp và chưa vay quân. Khi trẻ đã đếm vững và quen chờ lượt, cô thêm dần các luật của bản đầy đủ. Trẻ học được đếm, so sánh nhiều ít, cộng nhẩm khi tính điểm và bước đầu tính trước nước đi của mình.
Ô ăn quan là trò chơi bàn của người Việt, chơi trên bàn kẻ bằng phấn, vạch trên đất hay vẽ trên giấy cứng, với sỏi, hạt hay viên đá nhỏ. Với người lớn, đây là trò chơi tính toán khá sâu. Với trẻ mầm non, nó là một bài toán thật mà trẻ chơi vì muốn thắng. Bài này đi qua cách lớp chuẩn bị bàn và quân, luật đầy đủ nói gọn, bản rút gọn cho những ván đầu, những phép toán nằm trong một ván, và những chỗ trẻ hay vướng.
Bàn chơi, quân chơi và chỗ ngồi
Bàn ô ăn quan là một hình chữ nhật chia đôi theo chiều dọc rồi chia mỗi nửa thành năm ô vuông, tổng cộng mười ô gọi là ô dân. Hai đầu hình chữ nhật là hai ô hình bán nguyệt gọi là ô quan. Hai người chơi ngồi đối diện, mỗi người “sở hữu” năm ô dân ở phía mình. Ở sân trường, bàn kẻ bằng phấn trên nền xi măng là nhanh nhất; trong lớp, cô có thể vẽ trên tấm bìa cứng hay mảnh vải bố để dùng nhiều lần.
Theo cách bày thường gặp, mỗi ô dân có năm quân dân, mỗi ô quan có một quân quan to hơn hẳn để dễ phân biệt. Với trẻ mầm non, chọn quân là việc an toàn trước tiên. Sỏi nhỏ, hạt đậu, hạt nhãn là quân truyền thống nhưng có nguy cơ hóc với trẻ nhỏ, nên lớp mẫu giáo lớn dùng viên sỏi tròn cỡ đốt ngón tay, nắp chai sạch hay khối gỗ nhỏ, và không để bàn chơi ở nơi trẻ lớp nhà trẻ có thể với tới. Quân quan có thể là một viên đá to hay một quả thông khô.
Chỗ ngồi cũng quan trọng. Hai trẻ ngồi xổm hoặc ngồi bệt ngang tầm bàn, có bóng mát, có chỗ để tay. Cô hay xếp thêm một hai bạn ngồi cạnh làm “người đếm”, vừa để các bạn ấy học bằng cách xem, vừa để có trọng tài khi hai bạn chơi cãi nhau.
Luật đầy đủ nói gọn
Ô ăn quan có nhiều biến thể theo vùng, nhất là về việc quân quan đổi bằng bao nhiêu quân dân và khi nào được ăn ô quan. Phần dưới là cách chơi phổ biến, đủ để người lớn hiểu trước khi dạy trẻ.
- Người đi trước chọn một ô dân phía mình còn quân, bốc hết quân trong ô, rồi rải lần lượt mỗi ô một quân theo một chiều mình chọn, kể cả rải vào ô quan.
- Rải hết quân trong tay, nếu ô kế tiếp có quân thì bốc ô đó lên và rải tiếp theo cùng chiều.
- Nếu ô kế tiếp trống và ô sau nó có quân, người chơi được ăn hết quân trong ô có quân đó. Nếu sau ô vừa ăn lại là một ô trống rồi một ô có quân, được ăn tiếp.
- Nếu ô kế tiếp là ô quan, hoặc gặp hai ô trống liền nhau, người chơi mất lượt.
- Không được bốc quân từ ô quan để rải.
- Đến lượt mà năm ô dân phía mình đều trống, người chơi lấy năm quân đã ăn rải vào mỗi ô một quân; không đủ quân thì vay của bạn và trả khi tính điểm.
- Ván kết thúc khi cả hai ô quan đã bị ăn hết. Quân dân còn lại phía ai thuộc về người đó. Mỗi quân quan thường tính bằng mười quân dân, có nơi tính năm; ai nhiều điểm hơn thì thắng.
Đọc xong có thể thấy vì sao trẻ năm tuổi không chơi bản này ngay được: trong một lượt có tới bốn năm quyết định, mỗi quyết định lại cần đếm chính xác. Bản rút gọn ở mục sau giữ lại cái hồn của trò và bỏ đi những chỗ dễ rối.
Bản rút gọn cho những ván đầu ở lớp
Cô đưa ô ăn quan vào lớp theo từng lớp luật, mỗi lớp chơi vài buổi tới khi phần lớn trẻ đã vững mới thêm lớp tiếp theo.
- Lớp một, chỉ rải. Trẻ tập bốc một ô và rải mỗi ô một quân theo chiều kim đồng hồ. Chưa ăn, chưa thắng thua. Mục tiêu là rải đúng một quân một ô và không bỏ sót ô quan.
- Lớp hai, rải và ăn một ô. Rải hết quân mà gặp một ô trống rồi một ô có quân thì ăn ô đó, rồi hết lượt. Mọi trường hợp khác cũng hết lượt. Chưa có rải tiếp.
- Lớp ba, rải tiếp. Ô kế tiếp có quân thì bốc lên rải tiếp. Đây là luật làm trẻ thích nhất, vì một lượt có thể kéo dài và bất ngờ.
- Lớp bốn, ăn liên tiếp và mất lượt. Thêm luật ăn liền nhiều ô và luật mất lượt khi gặp ô quan hay hai ô trống.
- Lớp năm, vay quân và tính điểm quan. Thêm luật rải lại khi hết quân và cách quy đổi quân quan khi đếm điểm.
Có lớp chỉ dừng ở lớp luật thứ ba suốt năm mẫu giáo lớn, và như vậy là đủ. Ô ăn quan không phải nội dung phải hoàn thành; nó là một trò chơi để trẻ đếm, chờ và nghĩ. Trẻ thích thú với bản luật ba lớp có lợi hơn trẻ ngồi gượng với bản đầy đủ.
Trong một ván, trẻ học những phép toán nào
Ô ăn quan được nhiều giáo viên mầm non dùng cho mục tiêu làm quen với toán, vì mỗi động tác trong trò đều là một thao tác với số lượng.
| Lúc trong ván | Trẻ làm gì | Kỹ năng toán đầu đời |
|---|---|---|
| Bày bàn | Đặt năm quân vào mỗi ô | Đếm đến năm, tương ứng một một |
| Rải quân | Mỗi ô một quân, không bỏ ô | Tương ứng một một, hiểu thứ tự và chiều |
| Chọn ô để bốc | Nhìn ô nào nhiều quân, ô nào ít | So sánh nhiều hơn, ít hơn, bằng nhau |
| Đoán quân cuối rơi vào đâu | Đếm số quân trong tay và đếm ô phía trước | Đếm tiếp, dự đoán, bước đầu tính trước |
| Ăn quân | Gom quân về phía mình | Gộp nhóm, cộng gộp |
| Tính điểm cuối ván | Xếp quân thành nhóm năm hay mười để đếm | Đếm theo nhóm, nền của phép đếm theo chục |
Ở cột cuối, những kỹ năng như đếm theo nhóm hay tính trước là điều trẻ tiếp xúc chứ chưa thành thạo. Cô không kiểm tra trẻ sau ván chơi. Cô chỉ hỏi những câu tò mò, như “con nghĩ quân cuối sẽ rơi vào ô nào?”, rồi để trẻ rải và tự thấy mình đoán đúng hay sai.
Những chỗ trẻ hay vướng, và cô gỡ thế nào
Rải hai quân vào một ô hoặc nhảy cóc ô. Đây là lỗi phổ biến nhất, vì tay trẻ còn vụng và mắt chưa theo kịp tay. Cô cho trẻ đọc to “một, một, một” mỗi khi đặt quân, hoặc chạm ngón tay vào ô trước khi thả. Đếm thành tiếng giúp tay và miệng đi cùng nhịp.
Quên rải vào ô quan. Trẻ thấy ô quan to và khác nên hay bỏ qua. Cô đặt quân quan nổi bật và nhắc “ô quan cũng là một nhà, cũng nhận một quân”.
Đổi chiều giữa chừng. Trẻ nhìn thấy một ô nhiều quân ở chiều ngược lại và muốn rải về phía đó. Cô có thể đặt một vật nhỏ chỉ chiều ở góc bàn, hoặc giữ luật cả lớp chỉ chơi theo chiều kim đồng hồ trong giai đoạn đầu.
Đòi bốc ô quan. Ô quan nhiều quân trông rất hấp dẫn. Cô giải thích bằng câu chuyện: quan là người giữ ô của mình, chỉ bị ăn chứ không đi rải. Trẻ năm tuổi nhớ luật qua hình ảnh tốt hơn qua lời quy định.
Cãi nhau vì đếm. Hai bạn đếm ra hai số khác nhau. Cô không đếm hộ ngay mà gợi ý cùng xếp quân thành hàng hay thành nhóm năm rồi cùng đếm. Đếm chung là một bài học về sự công bằng, không chỉ về số.
Thắng thua, và vì sao nên chơi ván thứ hai ngay
Ô ăn quan có thắng thua rõ ràng bằng con số, nên trẻ thua biết mình thua bao nhiêu. Với trẻ năm tuổi, thua đậm trong một trò mình đã cố tính toán dễ làm trẻ buồn hơn thua trong một trò chạy đuổi, vì trẻ thấy như mình “không giỏi”. Cô chuẩn bị điều này bằng cách nói trước ván: ô ăn quan có may và có tính, ván này thua thì ván sau có thể thắng.
Một cách hay là cho chơi ván thứ hai ngay sau ván đầu, đổi người đi trước. Trẻ vừa thua có cơ hội thử lại khi còn nhớ mình đã sai ở đâu. Cô cũng có thể đổi trọng tâm khỏi điểm số bằng những câu như “ván này con đã ăn được mấy lần?” hay “con có lần nào đoán đúng quân cuối rơi vào đâu không?”. Những câu ấy cho trẻ thấy tiến bộ của chính mình, thay vì chỉ so với bạn.
Cô không xếp hạng trẻ theo số ván thắng, không dán bảng ai giỏi ô ăn quan nhất lớp. Trò chơi ở tuổi mầm non là để mọi trẻ đều có lúc thấy mình làm được, và bảng xếp hạng làm điều ngược lại: nó cố định những trẻ hay thua vào vị trí người thua.
Một bàn ô ăn quan ở nhà
Ô ăn quan là một trong những trò dễ mang về nhà nhất. Một tờ bìa, một cây bút và một nắm hạt to hay nắp chai là đủ. Ba mẹ có thể hỏi con đang chơi tới lớp luật nào ở trường rồi chơi đúng bản đó, để con không bị rối giữa hai bộ luật. Cách hay là để con làm người dạy: con giải thích luật, con bày bàn, con nhắc ba mẹ khi ba mẹ “quên” rải vào ô quan.
Ông bà nhiều khi nhớ một bản luật hơi khác, chẳng hạn quân quan tính bằng năm thay vì mười, hay có luật quan non không được ăn khi ô quan còn quá ít quân. Đó là dịp tốt để kể với con rằng trò chơi dân gian mỗi nơi chơi một kiểu, và cả nhà có thể bàn rồi chọn luật cho ván chơi của mình. Trẻ học được rằng luật là thoả thuận giữa những người chơi, một ý rất đáng giá ở tuổi này.
Với gia đình có em nhỏ dưới ba tuổi, bàn chơi và quân cần được cất ngay sau khi chơi xong. Một viên sỏi nhỏ rơi dưới gầm ghế là điều dễ xảy ra, và em bé luôn tìm thấy nó trước người lớn.
Câu hỏi thường gặp
Ô ăn quan có giúp trẻ học toán tốt hơn không?
Trò chơi giúp trẻ làm quen với đếm, so sánh và gộp nhóm trong bối cảnh có ý nghĩa với trẻ. Không có bằng chứng rằng chỉ riêng ô ăn quan làm trẻ giỏi toán hơn về sau, nhưng các trò chơi bàn có đếm số nói chung được nhiều nghiên cứu ghi nhận là có ích cho cảm nhận số lượng của trẻ mẫu giáo.
Dùng hạt đậu làm quân chơi có an toàn không?
Với trẻ mẫu giáo lớn có người lớn trông thì thường được, nhưng nên chọn hạt to và không để gần trẻ dưới ba tuổi vì nguy cơ hóc. Hạt cũng có thể bị trẻ nhét vào mũi hay tai. Sỏi tròn to, nắp chai hay khối gỗ nhỏ là lựa chọn an toàn hơn cho lớp học.
Con 4 tuổi đã chơi ô ăn quan được chưa?
Trẻ bốn tuổi thường chơi được lớp luật đầu tiên là bày bàn và rải quân, và nhiều trẻ thích phần này. Các luật ăn quân và rải tiếp nên đợi khi trẻ đếm vững hơn. Không cần vội, chơi phần rải quân cũng đã là luyện đếm và tương ứng một một.
Quân quan đổi bằng mười hay năm quân dân mới đúng?
Cả hai đều có người chơi, tuỳ vùng và tuỳ gia đình. Không có một bộ luật chính thức duy nhất cho ô ăn quan. Ở lớp, cô chọn một cách và giữ cố định để trẻ không bị rối; ở nhà, cả nhà có thể thoả thuận cách tính trước khi bắt đầu ván.
Con hay gian, lén đặt thêm quân vào ô mình thì xử lý sao?
Ở tuổi này, việc đó thường là mong muốn thắng chưa được kiềm chế, hơn là một tính xấu. Người lớn nhắc nhẹ luật, cùng con đếm lại, và có thể hỏi con thấy thế nào nếu bạn làm vậy với con. Trẻ cần được dạy về công bằng nhiều lần trước khi tự giữ được.
Một ván ô ăn quan cho trẻ mầm non nên kéo dài bao lâu?
Với bản rút gọn, một ván thường chỉ vài phút tới khoảng mười lăm phút. Nếu ván kéo dài và trẻ bắt đầu mất tập trung, cô có thể dừng lại, đếm quân hiện có để tính thắng thua, rồi chơi ván mới. Ván ngắn giữ được hứng thú tốt hơn ván dài.