Bé nhà trẻ khoảng 18 đến 36 tháng và bé mẫu giáo 3 đến 6 tuổi đi chung một khung ngày bán trú, nhưng mỗi mốc mang nghĩa khác nhau. Bé nhà trẻ cần nhiều thời gian hơn cho ăn, vệ sinh và giấc ngủ, chơi chủ yếu một mình hoặc cạnh bạn, và nhịp được co giãn theo từng bé. Bé mẫu giáo lớn có vòng tròn dài hơn, dự án kéo dài hơn, tự phục vụ gần như hoàn toàn, nhận việc của lớp và chơi theo nhóm có luật. Cùng là "một ngày", nhưng trọng tâm dịch dần từ chăm sóc sang hoạt động.
Bài này đặt hai độ tuổi cạnh nhau ở từng mốc, để ba mẹ biết một ngày của con đang ở chỗ nào trên con đường đó, và vì sao khi con lên lớp mới thì nhịp ngày cũng đổi theo.
Hai độ tuổi đặt cạnh nhau ở từng mốc
Bảng dưới so sánh một ngày của nhóm nhà trẻ và nhóm mẫu giáo lớn. Mẫu giáo bé và nhỡ nằm ở khoảng giữa, nghiêng dần về cột bên phải khi trẻ lớn lên.
| Mốc | Nhà trẻ 18–36 tháng | Mẫu giáo lớn 5–6 tuổi |
|---|---|---|
| Đón buổi sáng | Chia tay ba mẹ thường khó hơn; cô bế, ôm, đi cùng bé vào lớp | Tự chào, tự cất ba lô, có khi nhận việc giúp lớp |
| Vòng tròn | Rất ngắn, vài bài hát và chào nhau | Mười lăm đến hai mươi phút, có kể chuyện và bàn việc |
| Hoạt động chính | Nhiều hoạt động cá nhân ngắn, khám phá đồ vật bằng tay | Dự án nhóm nhiều ngày, có thảo luận và phân việc |
| Ăn trưa | Cô hỗ trợ nhiều, ăn chậm, đổ vương nhiều | Tự xúc, tự lấy thêm, tự dọn bát |
| Vệ sinh | Thay tã hoặc tập ngồi bô theo nhịp từng bé | Tự đi vệ sinh, tự rửa tay |
| Ngủ trưa | Giấc dài, đôi khi buồn ngủ sớm hơn giờ của lớp | Giấc ngắn hơn, có bé không cần ngủ mà chỉ nằm nghỉ |
| Buổi chiều | Nhiều thời gian tự chơi, vận động thô | Chơi nhóm có luật, trò dân gian, đóng vai có cốt truyện |
| Chờ ba mẹ | Cần đồ quen, cần người lớn gần | Chơi với bạn, có khi giúp cô dọn lớp |
Đọc bảng sẽ thấy một hướng chung: càng lớn, phần việc mà cô làm hộ càng ít đi, phần trẻ tự làm và làm cùng nhau càng nhiều lên. Một ngày của bé nhà trẻ xoay quanh chăm sóc thân thể; một ngày của bé mẫu giáo lớn xoay quanh hoạt động và quan hệ bạn bè.
Giấc ngủ: chỗ khác nhau rõ nhất
Ở tuổi nhà trẻ, giấc ngủ ngày quyết định gần như cả buổi chiều. Phần lớn trẻ chuyển từ hai giấc ngày sang một giấc vào khoảng 12 đến 18 tháng tuổi, nên bé 18 tháng mới vào lớp đôi khi vẫn buồn ngủ từ giữa buổi sáng. Cô nhà trẻ không bắt bé chờ đúng giờ ngủ của cả lớp; bé buồn ngủ trước thì được đặt nằm trước, ở một góc yên.
Các hướng dẫn của Tổ chức Y tế Thế giới năm 2019 tính tổng giấc ngủ hằng ngày của trẻ một đến hai tuổi khoảng 11 đến 14 tiếng, có tính giấc ngày, và trẻ ba đến bốn tuổi khoảng 10 đến 13 tiếng. Con số giảm dần theo tuổi, và giấc trưa cũng ngắn dần. Đến tuổi mẫu giáo lớn, có những bé không ngủ được trưa nữa dù vẫn nằm nghỉ cùng lớp; có bé ngược lại vẫn cần một giấc sâu để chiều không cáu.
Vì thế một lớp mẫu giáo lớn thường có giờ nghỉ trưa linh hoạt hơn: bé nào ngủ thì ngủ, bé nào thức thì được nằm yên với một cuốn sách hoặc dậy trước chơi nhẹ. Chuyện xử lý từng trường hợp bé khó ngủ được kể kỹ trong danh mục Giấc trưa và tự phục vụ; ở đây chỉ cần thấy giấc ngủ là mốc thay đổi nhiều nhất giữa các độ tuổi.
Ăn và vệ sinh chiếm bao nhiêu phần ngày
Ai từng vào một lớp nhà trẻ giờ ăn trưa sẽ thấy: một bữa có thể kéo dài gần gấp đôi lớp lớn. Bé cầm thìa còn vụng, nửa phần cơm rơi xuống yếm, có bé muốn bốc tay, có bé ngậm mãi không nuốt. Cô ngồi cạnh, hỗ trợ từng bé mà vẫn để bé tự xúc nhiều nhất có thể. Sau bữa là lau mặt, thay áo dính, rửa tay cho cả nhóm.
Vệ sinh cũng vậy. Ở nhà trẻ, thay tã và tập ngồi bô diễn ra suốt ngày, theo nhịp riêng của từng bé, không gom về một giờ. Một cô nhà trẻ dành phần lớn thời gian trong ngày cho những việc chăm sóc này, và đó chính là phần dạy quan trọng nhất ở tuổi này: qua mỗi lần thay tã, rửa tay, cô nói chuyện với bé, gọi tên các bộ phận, khen bé tự kéo quần.
Đến mẫu giáo lớn, những việc này gần như tự trẻ làm, chiếm rất ít thời gian của cô. Thời gian dôi ra được dùng cho dự án, cho chơi nhóm, cho vòng tròn dài hơn. Đó là lý do một ngày của lớp lớn trông "nhiều hoạt động" hơn: không phải vì lớp nhỏ ít dạy, mà vì ở lớp nhỏ, chăm sóc chính là hoạt động.
Chơi cạnh bạn và chơi cùng bạn
Năm 1932, nhà nghiên cứu Mildred Parten công bố một nghiên cứu quan sát trẻ chơi ở trường mầm non và mô tả các kiểu chơi xuất hiện theo tuổi: chơi một mình, đứng nhìn bạn chơi, chơi song song, chơi liên kết và chơi hợp tác. Các nghiên cứu sau này cho thấy các kiểu chơi này không thay thế nhau tuần tự như các bậc thang, trẻ lớn vẫn chơi một mình khi muốn, nhưng khung mô tả của Parten vẫn được dùng nhiều để quan sát trẻ.
Hiểu điều này giúp ba mẹ đỡ lo khi nghe cô kể "con chưa chơi chung với bạn nào" ở tuổi lên hai. Ở tuổi đó, ngồi cạnh bạn, nhìn bạn, bắt chước bạn đã là một bước làm quen với người khác. Cô nhà trẻ không ép bé chơi chung, mà tạo cơ hội để hai bé có thể cùng chơi một loại đồ chơi, mỗi bé một chiếc.
Ở lớp nhà trẻ, ba mẹ sẽ thấy nhiều cảnh chơi song song: hai bé ngồi cạnh nhau, mỗi bé đẩy một chiếc xe, thỉnh thoảng nhìn sang nhau nhưng không chơi chung. Đó không phải dấu hiệu con không biết làm bạn; đó là cách chơi của tuổi này. Giành đồ chơi xảy ra liên tục, vì bé chưa hiểu "của bạn" và "của mình" như người lớn.
Đến tuổi mẫu giáo lớn, trò chơi có vai, có luật, có câu chuyện kéo dài: "Tớ làm bác sĩ, cậu làm người ốm, bạn kia làm y tá". Trẻ thương lượng luật chơi, cãi nhau vì luật, rồi sửa luật. Vì thế nhịp ngày của lớp lớn dành nhiều khoảng dài hơn cho chơi tự chọn, để những trò chơi hợp tác có thời gian thành hình.
Mẫu giáo lớn: những việc mới xuất hiện trong ngày
Việc của lớp. Bé lớp lớn thường được giao việc theo lượt: chia thìa trước bữa ăn, tưới cây, xếp ghế cho vòng tròn, kiểm đồ chơi ở góc. Có việc làm cho bé thấy mình là một phần của lớp chứ không chỉ là người được chăm.
Kế hoạch trong ngày. Ở vòng tròn, cô có thể hỏi bé muốn làm gì trong giờ chơi, rồi cuối ngày hỏi lại bé đã làm được chưa. Bé tập nghĩ trước và nhìn lại, một kỹ năng bé nhà trẻ chưa thể có.
Dự án dài hơn. Một đề tài có thể kéo dài nhiều tuần, với những phần việc khác nhau cho từng nhóm. Bé lớn đủ kiên nhẫn để quay lại với một việc nhiều ngày.
Trò chơi có luật. Rồng rắn lên mây, bịt mắt bắt dê, ô ăn quan: những trò cần hiểu luật và chờ lượt. Chuyện trò chơi dân gian trong trường được kể kỹ ở danh mục riêng.
Ít lúc phải chờ cô hơn. Bé tự đi vệ sinh, tự lấy nước, tự mặc áo, nên những khoảng chuyển tiếp ngắn hơn và lớp chạy liền mạch hơn.
Lên lớp mới: khi nhịp ngày đổi
Mỗi lần lên lớp, từ nhà trẻ sang mẫu giáo bé, từ bé lên nhỡ, nhịp ngày của con cũng đổi theo. Vòng tròn dài hơn, giờ ngủ có thể ngắn hơn, cô kỳ vọng con tự làm nhiều hơn, bạn bè đông hơn. Với đa số trẻ, đổi nhịp diễn ra êm vì các bạn cùng lên một lượt. Nhưng có những bé mất vài tuần mới quen.
Dấu hiệu thường gặp là bé về mệt hơn, có bé khóc lại buổi sáng dù trước đó đã quen, có bé đột nhiên "quên" những việc đã biết tự làm. Đó thường là phản ứng tạm thời với sự thay đổi. Ba mẹ có thể giúp bằng cách hỏi cô về nhịp ngày mới của lớp, rồi kể trước với con: "Ở lớp mới, con sẽ ngồi vòng tròn lâu hơn một chút, và con được làm việc giúp cô đấy".
Một việc nhỏ giúp nhiều là giữ nhịp ở nhà ổn định trong những tuần đầu lên lớp: giờ ngủ tối, giờ dậy, bữa sáng không đổi. Khi trường đã thay đổi nhiều thứ cùng lúc, nhà là chỗ con dựa vào để thấy mọi thứ vẫn quen. Ngược lại, đừng vội mong con làm được ngay mọi thứ của lớp lớn. Một bé vừa lên mẫu giáo bé vẫn còn nhiều nét của bé nhà trẻ, và cô lớp mới thường để những tuần đầu nhẹ nhàng hơn, giống lớp cũ hơn, trước khi dần đổi sang nhịp của lớp.
Câu nên hỏi về một ngày ở đúng lớp của con
Vì một ngày thay đổi nhiều theo độ tuổi, khi tìm hiểu về lớp, ba mẹ nên hỏi về đúng nhóm tuổi của con chứ không chỉ về thời khoá biểu chung của trường.
- Lớp của con có bao nhiêu bé, độ tuổi chênh nhau thế nào?
- Bé buồn ngủ trước giờ ngủ của lớp thì cô làm gì?
- Bé còn mặc tã hoặc đang tập ngồi bô thì lớp xử lý theo nhịp nào?
- Trong bữa ăn, cô hỗ trợ bé đến mức nào, bé tự làm đến mức nào?
- Lớp có giao việc cho trẻ không, những việc gì?
- Khi lên lớp mới, những tuần đầu nhịp ngày có được làm nhẹ hơn không?
Câu trả lời cho những câu này cho thấy lớp đang chạy theo nhịp của trẻ hay chạy theo một thời khoá biểu chung cho mọi độ tuổi. Lớp nhà trẻ mà vận hành y như lớp mẫu giáo lớn là điều đáng hỏi thêm. Ngược lại, lớp lớn mà cô vẫn làm hộ trẻ gần hết mọi việc thì trẻ đang mất dịp tập tự lập đúng lúc.
Câu hỏi thường gặp
Bé 18 tháng có theo được nhịp ngày bán trú không?
Bé 18 tháng thường theo được khung ngày bán trú nếu lớp co giãn theo bé: cho ngủ khi buồn ngủ, ăn theo tốc độ của bé, vệ sinh theo nhịp riêng. Những tuần đầu bé có thể mệt và cần đón sớm hơn; chuyện làm quen trường được bàn kỹ ở các trang chuyên về đi gửi.
Lớp ghép nhiều độ tuổi thì nhịp ngày chạy thế nào?
Ở lớp ghép, cô thường giữ khung chung nhưng chia nhóm theo tuổi trong một số hoạt động: bé lớn làm dự án dài hơn, bé nhỏ có giờ chơi riêng và ngủ sớm hơn. Bé nhỏ học được nhiều khi nhìn anh chị, còn bé lớn tập giúp đỡ, nhưng cô phải để ý để bé nhỏ không bị lấn át.
Bé mẫu giáo lớn không ngủ trưa nữa có sao không?
Có bé năm, sáu tuổi không còn cần giấc trưa dài và chỉ nằm nghỉ cùng lớp. Điều đáng để ý là buổi chiều và buổi tối: nếu bé vẫn vui vẻ, ăn tối tốt, ngủ đêm đủ thì thường không sao. Nếu bé cáu và mệt, giấc trưa có lẽ vẫn cần.
Con lên lớp mới mà quay lại đòi mẹ đút ăn thì có phải thụt lùi không?
Lùi lại một chút khi có thay đổi lớn là phản ứng thường gặp ở trẻ nhỏ, thường chỉ kéo dài vài tuần. Ba mẹ có thể kể với cô để cùng giữ một cách làm thống nhất giữa nhà và trường, khuyến khích con tự làm mà không trách mắng.
Có nên cho con học sớm lên lớp trên cho kịp không?
Xếp lớp thường đi theo năm sinh và quy định của trường. Ở góc nhịp ngày, một bé được xếp vào lớp lớn hơn tuổi phải theo vòng tròn dài hơn, giấc ngủ ngắn hơn và kỳ vọng tự phục vụ cao hơn, điều không phải bé nào cũng sẵn sàng. Ba mẹ nên trao đổi kỹ với nhà trường trước khi quyết định.