Trong lớp mầm non theo kỷ luật mềm, cô vẫn khen, nhưng khen cụ thể vào điều trẻ đã làm thay vì khen chung “giỏi quá”, và dùng phần thưởng vật chất như dán sao, tặng quà rất dè dặt. Lý do là nghiên cứu cho thấy phần thưởng hứa trước có thể làm giảm hứng thú tự thân của trẻ với chính hoạt động được thưởng, và bảng thi đua công khai dễ biến lớp thành nơi xếp hạng.
Nhiều phụ huynh ngạc nhiên khi thấy lớp con không có bảng bé ngoan hay phiếu bé chăm. Ở nhiều nơi, đây vẫn là công cụ quen thuộc, và trẻ thường rất thích được dán sao. Bài này giải thích những gì nghiên cứu nói về khen và thưởng ở trẻ nhỏ, phân biệt lời khen có ích và lời khen ít tác dụng, khi nào phần thưởng có chỗ dùng, và cô thay bảng dán sao bằng những gì.
Lời khen làm được gì với trẻ nhỏ
Trẻ mầm non nhạy cảm với sự chú ý của người lớn. Điều được người lớn để ý thường được lặp lại. Vì vậy lời khen là công cụ mạnh: nó cho trẻ biết điều gì được mong đợi, cho trẻ cảm giác được nhìn thấy, và làm ấm quan hệ giữa cô và trẻ. Mô hình Kim tự tháp, một khung kỷ luật tích cực dùng nhiều trong mầm non, khuyên người lớn dành phần lớn sự chú ý cho những lúc trẻ làm đúng thay vì chỉ lên tiếng khi trẻ làm sai.
Nhưng không phải lời khen nào cũng như nhau. “Giỏi quá”, “ngoan lắm” nói hàng chục lần một ngày dần thành tiếng nền, trẻ nghe mà không biết mình được khen vì điều gì. Khen kiểu đánh giá con người, như “con thông minh quá”, còn có thể làm trẻ ngại thử việc khó vì sợ mất danh hiệu thông minh. Lời khen có ích nhất là lời khen mô tả: nói ra điều trẻ đã làm và kết quả của nó.
Khen cũng cần thật. Trẻ nhỏ nhận ra khá sớm khi người lớn khen cho có. Một bức vẽ nguệch ngoạc được khen “đẹp nhất lớp” không làm trẻ tự tin hơn, nhưng câu “con dùng nhiều màu đỏ và vàng quá, con kể cho cô về bức tranh đi” thì mở ra một cuộc trò chuyện và cho trẻ thấy cô thật sự nhìn.
Khen cũng có liều lượng. Cô không cần bình luận mọi việc trẻ làm; có những lúc trẻ đang say mê một mình với khối gỗ, lời khen chen vào lại cắt ngang sự tập trung ấy. Ngồi xuống gần, im lặng xem trẻ làm, chờ trẻ ngẩng lên tìm mình rồi mới nói, nhiều khi là cách ghi nhận tốt nhất.
Khen chung chung và khen cụ thể
Bảng dưới đặt cạnh nhau vài lời khen quen thuộc và cách nói cụ thể hơn cho cùng tình huống. Lời khen cụ thể dài hơn một chút, nhưng mỗi câu là một bài học nhỏ về điều trẻ đã làm đúng.
| Tình huống | Khen chung chung | Khen cụ thể |
|---|---|---|
| Trẻ tự cất đồ chơi | Ngoan quá | Con tự cất xếp hình vào đúng hộp, giờ góc chơi gọn gàng rồi |
| Trẻ chờ đến lượt cầu trượt | Giỏi lắm | Con chờ bạn trượt xong mới leo, cả hai bạn đều an toàn |
| Trẻ vẽ xong tranh | Đẹp quá | Con vẽ con mèo có cái đuôi rất dài, con chọn màu cam cho mèo |
| Trẻ cố mặc áo một mình | Con thông minh quá | Con thử mấy lần mới cài được cúc, con không bỏ cuộc |
| Trẻ cho bạn mượn đồ | Bạn tốt quá | Con đưa xe cho bạn, nhìn bạn cười kìa |
Cột cuối có một điểm chung: nó nói về hành động và kết quả, không gắn nhãn lên con người trẻ. Khi trẻ nghe nhiều lời mô tả như vậy, trẻ dần tự nhìn thấy hành động của mình và hiệu quả của nó, không cần chờ người lớn phán là ngoan hay hư.
Dán sao và phần thưởng: nghiên cứu cho thấy gì
Một thí nghiệm kinh điển của Mark Lepper, David Greene và Richard Nisbett năm 1973 tại một trường mầm non ở Đại học Stanford chia trẻ thích vẽ thành ba nhóm. Một nhóm được hứa trước sẽ nhận giấy khen nếu vẽ, một nhóm bất ngờ nhận giấy khen sau khi vẽ, một nhóm không nhận gì. Khoảng một đến hai tuần sau, khi bút được bày ra trong giờ chơi tự do, nhóm từng được hứa thưởng dành ít thời gian vẽ hơn hai nhóm còn lại. Trẻ dường như bắt đầu xem việc vẽ là thứ làm để có phần thưởng.
Năm 1999, Edward Deci, Richard Koestner và Richard Ryan tổng hợp hơn một trăm thí nghiệm và thấy xu hướng tương tự: phần thưởng hữu hình được hứa trước, gắn với việc làm một hoạt động vốn thú vị, có xu hướng làm giảm động lực tự thân với hoạt động đó. Lời khen bằng lời nói mang tính thông tin thì không có tác động xấu này, và có khi còn tăng động lực.
Kết quả này có tranh luận. Một số nhà nghiên cứu theo trường phái hành vi cho rằng tác động xấu chỉ xuất hiện trong điều kiện hẹp. Nhưng với lớp mầm non, nơi phần lớn hoạt động như vẽ, xây, kể chuyện, giúp bạn vốn tự thân đã hấp dẫn, lời khuyên thận trọng là hợp lý: đừng biến những việc trẻ vốn thích thành việc làm để đổi lấy sao.
Khi nào phần thưởng có chỗ dùng
Kỹ năng mới, khó và không tự thân thú vị. Với một số việc như tập đi vệ sinh hay làm quen một quy trình mới, một hệ thống ghi nhận nhỏ, ngắn hạn có thể giúp trẻ có thêm động lực ban đầu. Mục tiêu là rút dần phần thưởng khi kỹ năng đã thành nếp.
Phần thưởng bất ngờ thay vì hứa trước. Thí nghiệm năm 1973 cho thấy nhóm nhận giấy khen bất ngờ không bị giảm hứng thú. Một hoạt động đặc biệt cả lớp cùng làm vì tuần qua mọi người đã cất đồ gọn khác với việc hứa sao cho từng bé.
Ghi nhận chung cả lớp thay vì từng bé. Một lọ bi cả lớp cùng góp, đầy lọ thì cả lớp cùng chơi một trò vui, khuyến khích hợp tác thay vì so sánh. Không ai bị bỏ lại, không ai được đặt trên bạn.
Kế hoạch hỗ trợ riêng cho một trẻ cụ thể. Với trẻ có hành vi khó kéo dài, cô và gia đình đôi khi thống nhất một hệ thống ghi nhận riêng, kín đáo, gắn với một mục tiêu rõ và có thời hạn.
Một điều gần như luôn tránh: dùng đồ ăn làm phần thưởng. Kẹo, bánh ngọt hay sữa chua để thưởng cho bé ngoan dạy trẻ gắn đồ ngọt với cảm giác được công nhận, và gắn việc ăn với việc làm vui lòng người lớn. Lớp bán trú cũng có trẻ dị ứng, trẻ đang theo chế độ ăn riêng, nên đồ ăn làm phần thưởng còn tạo ra những so bì khó xử giữa các bạn.
Vì sao lớp không có bảng thi đua công khai
Bảng bé ngoan treo trên tường, mỗi bé một hàng sao, là một bảng xếp hạng dù không ai gọi tên nó như vậy. Trẻ năm tuổi nhìn là biết ai nhiều sao nhất, ai ít nhất. Những bạn ít sao thường là những bạn đang gặp khó khăn nhất: trẻ mới vào lớp, trẻ chậm nói, trẻ khó ngồi yên. Bảng nhắc các bạn ấy mỗi ngày rằng mình đứng cuối.
Bảng thi đua cũng dạy trẻ làm việc tốt khi có người nhìn. Trẻ có thể cho bạn mượn đồ khi cô đứng gần để được sao, và giật lại khi cô quay đi. Điều cô muốn là trẻ tử tế vì thấy bạn vui, vì biết đó là cách sống chung, không phải vì có người đang đếm.
Thêm một lý do gần với tinh thần của giáo dục mầm non: ở tuổi này, việc đánh giá trẻ là để hiểu trẻ và hỗ trợ trẻ phát triển, không phải để so sánh trẻ với nhau. Một lớp không có bảng xếp hạng không có nghĩa là không ghi nhận. Nó chỉ chuyển sự ghi nhận từ bảng trên tường sang lời nói trực tiếp, giữa cô và từng trẻ.
Những cách ghi nhận thay cho bảng dán sao
Bỏ bảng dán sao không để lại khoảng trống nếu cô có sẵn những cách ghi nhận khác. Vài cách thường dùng trong lớp:
- Mô tả điều trẻ làm, như các ví dụ trong bảng ở trên.
- Hỏi trẻ về cảm giác của chính mình: “Con tự làm được, con thấy thế nào?” Câu này giúp trẻ tự đánh giá thay vì chờ người lớn đánh giá.
- Giao cho trẻ một việc có trách nhiệm: trực nhật tưới cây, phát khăn, dẫn hàng. Được tin giao việc là một sự ghi nhận trẻ cảm nhận rất rõ.
- Chia sẻ niềm vui: cô cười, giơ ngón cái, đập tay, ngồi xuống xem kỹ sản phẩm của trẻ.
- Kể lại với ba mẹ trước mặt trẻ khi đón: “Hôm nay con giúp bạn nhặt bút đấy.”
- Trưng bày sản phẩm của mọi trẻ, không chọn bài đẹp nhất để treo.
- Nói lời cảm ơn khi trẻ giúp đỡ, như với một người lớn.
Những cách này tốn sự chú ý của cô hơn một miếng sao dán, và đó chính là điểm mấu chốt. Thứ trẻ thật sự muốn không phải miếng giấy, mà là cảm giác một người lớn mình quý đang nhìn thấy mình.
Khen nỗ lực hay khen kết quả
Nghiên cứu được nhắc nhiều nhất về chủ đề này là của Claudia Mueller và Carol Dweck năm 1998, thực hiện với học sinh lớn hơn tuổi mầm non. Trẻ được khen thông minh sau một bài làm tốt có xu hướng chọn bài dễ ở lần sau và nản nhanh hơn khi gặp bài khó, so với trẻ được khen vì đã cố gắng. Nhóm của Dweck sau đó phát triển ý tưởng tư duy phát triển, cho rằng trẻ hiểu năng lực có thể lớn lên qua luyện tập sẽ bền bỉ hơn.
Khen nỗ lực cũng cần đúng cách. Câu “con cố gắng lắm” nói cho cả khi trẻ không thật sự cố gắng sẽ mất nghĩa. Lời khen có ích nhất mô tả quá trình cụ thể: con đã thử cách nào, đổi cách ra sao, kiên trì thế nào. “Con thử xếp khối to ở dưới, tháp đứng vững hơn rồi” cho trẻ biết chiến lược nào hiệu quả, điều trẻ dùng lại được lần sau.
Với trẻ mầm non, cô cũng không cần né khen kết quả. Trẻ vui khi tháp đứng được, khi tranh xong, khi tự mặc được áo. Điều cô tránh chỉ là biến kết quả thành nhãn dán lên con người trẻ, như “con là đứa giỏi nhất lớp”.
Câu hỏi thường gặp
Ở nhà ba mẹ dùng bảng dán sao thì có mâu thuẫn với lớp không?
Không nhất thiết. Mỗi gia đình có cách riêng, và một hệ thống ghi nhận ngắn hạn cho một kỹ năng cụ thể ở nhà có thể có ích. Ba mẹ chỉ nên cân nhắc khi bảng dán sao áp cho những việc con vốn thích làm, hoặc khi con bắt đầu hỏi được gì trước khi làm mọi việc.
Trẻ quen được thưởng rồi, bỏ thưởng thì trẻ có không chịu làm không?
Có thể có một giai đoạn trẻ hỏi lại phần thưởng. Cô thường rút dần thay vì cắt đột ngột, đồng thời tăng lời ghi nhận cụ thể và giao việc có trách nhiệm. Phần lớn trẻ mầm non quen nhanh khi sự chú ý của người lớn vẫn còn đó.
Khen trước cả lớp có tốt không?
Khen một hành động cụ thể trước lớp, như “bạn Khoa vừa tự cất ghế, cảm ơn con”, có thể giúp các bạn thấy quy tắc trông ra sao. Nhưng nên tránh khen theo kiểu so sánh, như “sao các con không ngoan như bạn Khoa”, vì nó biến lời khen một bạn thành lời chê các bạn còn lại.
Có nên khen trẻ khi trẻ chỉ làm việc bình thường như ăn hết suất?
Với chuyện ăn, nhiều trường tránh khen trẻ vì ăn hết, vì điều đó có thể làm trẻ ăn quá cảm giác no để được khen. Cô có thể ghi nhận điều khác, như con tự xúc, con thử món mới. Ăn là để cơ thể khoẻ, không phải để làm vui lòng người lớn.
Trẻ được khen nhiều có bị “nghiện” lời khen không?
Lời khen chung chung, nói liên tục, có thể làm trẻ quen nhìn người lớn để biết mình làm có tốt không. Lời khen mô tả và câu hỏi về cảm giác của chính trẻ thì ngược lại, giúp trẻ dần tự đánh giá được việc mình làm. Vấn đề nằm ở kiểu khen hơn là số lần khen.