Góc bình tĩnh là một khoảng nhỏ trong lớp mầm non, bày vài chiếc gối mềm, một tấm thảm, vài món đồ giúp trẻ dịu lại như bình nhũ tương, quả bóp hay tranh các cảm xúc, để trẻ tự đến khi thấy buồn, giận hay quá tải. Nó khác góc phạt ở điểm cốt lõi: trẻ được mời đến, không bị đưa đến; trẻ được ở đó bao lâu tuỳ cần, và cô ở gần để hỗ trợ khi trẻ cần.
Ý tưởng về một chỗ an toàn để trẻ lấy lại bình tĩnh xuất hiện trong nhiều hướng giáo dục, từ Mô hình Kim tự tháp đến chương trình Conscious Discipline của Becky Bailey, nơi nó được gọi là “nơi an toàn”. Nhưng chỉ cần bày sai hoặc dùng sai, góc bình tĩnh trở thành một phiên bản đẹp hơn của việc bắt đứng góc. Bài này đi qua mục đích, cách bày, cách dạy trẻ dùng, và những dấu hiệu cho thấy góc đã bị dùng như hình phạt.
Góc bình tĩnh để làm gì
Khi trẻ nhỏ đang giận dữ hay hoảng hốt, phần não lo phản ứng cảm xúc lấn át phần não lo suy nghĩ. Lúc ấy lời giảng giải hầu như không vào. Việc đầu tiên trẻ cần là hạ nhịp: nhịp thở, nhịp tim, độ căng của cơ thể. Góc bình tĩnh tạo một nơi ít kích thích để quá trình đó xảy ra nhanh hơn, xa tiếng ồn và ánh mắt của cả lớp.
Mục tiêu dài hạn là trẻ học tự nhận ra lúc mình bắt đầu mất bình tĩnh và tự tìm cách dịu lại. Đây là một kỹ năng, và như mọi kỹ năng, trẻ cần được dạy và luyện tập nhiều lần. Ban đầu cô đi cùng trẻ đến góc, ngồi cạnh, cùng thở. Dần dần, có trẻ năm tuổi tự đứng dậy đi đến góc khi thấy mình sắp khóc, ngồi một lúc rồi quay lại chơi. Đó là lúc góc đã làm đúng việc của nó.
Góc bình tĩnh cũng có ích cho cả lớp. Một trẻ đang gào khóc giữa lớp làm nhiều bạn khác căng thẳng theo. Có chỗ để trẻ ấy dịu lại, cô có thể giữ cho các bạn còn lại tiếp tục hoạt động mà vẫn để mắt đến trẻ.
Bày một góc bình tĩnh cần những gì
Góc không cần rộng hay đắt tiền. Một khoảng đủ cho một đến hai trẻ ngồi, ở chỗ cô vẫn nhìn thấy được, là đủ. Những thứ thường có trong góc gồm:
- Chỗ ngồi mềm: vài chiếc gối, một tấm nệm mỏng hay một chiếc ghế lười nhỏ. Một tấm vải che nhẹ phía trên giúp trẻ có cảm giác được che chở mà cô vẫn nhìn thấy trẻ.
- Đồ giúp dịu cơ thể: quả bóp bằng vải, bình nhũ tương có kim tuyến lắng chậm, một thú bông để ôm. Chọn đồ chắc chắn, không có phần nhỏ dễ nuốt.
- Tranh các khuôn mặt cảm xúc: vui, buồn, giận, sợ, bối rối, để trẻ chỉ vào cảm xúc của mình khi chưa nói được bằng lời.
- Thẻ tranh các cách bình tĩnh: thở như thổi nến, ôm gối, đếm ngón tay, uống nước, xin cô ôm.
- Một chiếc gương nhỏ bằng nhựa an toàn để trẻ nhìn nét mặt mình, với trẻ lớn hơn.
- Ánh sáng dịu và vị trí xa lối đi chính, xa góc chơi ồn như góc xây dựng hay góc âm nhạc.
Điều không nên có trong góc: đồ chơi quá hấp dẫn khiến trẻ muốn vào để chơi thay vì để dịu lại, màn hình, và bất cứ thứ gì gợi ý đây là nơi bị cô phạt. Góc cũng không nên tách hẳn khỏi tầm nhìn; an toàn của trẻ luôn đến trước sự riêng tư.
Góc bình tĩnh và góc phạt: phân biệt bằng cách dùng
Hai chỗ có thể trông giống nhau, đều là một góc lớp và một trẻ ngồi riêng. Khác biệt nằm ở cách người lớn đưa trẻ đến, lời nói đi kèm và điều trẻ cảm nhận. Bảng dưới giúp ba mẹ và cô tự kiểm.
| Câu hỏi | Góc bình tĩnh | Góc phạt |
|---|---|---|
| Trẻ đến bằng cách nào | Được mời hoặc tự đến | Bị ra lệnh, bị dẫn đến |
| Lời nói đi kèm | “Con có muốn ra góc ôm gối một lúc không?” | “Ra góc đứng, khi nào ngoan thì về.” |
| Thời gian ở đó | Tuỳ trẻ cần, trẻ tự quyết khi nào quay lại | Do người lớn định, thường tính bằng phút |
| Người lớn ở đâu | Gần, sẵn sàng ngồi cùng | Đứng xa, có khi quay lưng |
| Trẻ cảm thấy gì | Được hiểu, được giúp | Bị tách ra, xấu hổ |
| Cả lớp nhìn góc thế nào | Chỗ ai cũng có thể dùng | Chỗ dành cho bạn hư |
Cách kiểm nhanh nhất là để ý xem trẻ có tự đến góc khi không có ai bảo không. Nếu chưa bao giờ có trẻ tự đến, rất có thể trong mắt trẻ đó là góc phạt, dù nó được bày đẹp đến đâu. Lời cô nói khi nhắc đến góc cũng là dấu hiệu: “con ra góc bình tĩnh đi” nói bằng giọng bực bội đã biến góc thành hình phạt.
Dạy trẻ dùng góc bình tĩnh qua nhiều tuần
Góc mới bày chưa có tác dụng ngay. Trẻ cần được dạy góc dùng để làm gì và làm gì ở đó khi đang bình thường, trước khi cần đến nó lúc khó. Một cách giới thiệu thường gặp gồm các bước:
- Giới thiệu góc trong vòng tròn sáng như giới thiệu một góc chơi mới: đây là chỗ của mình khi thấy buồn hoặc giận.
- Cô làm mẫu bằng một con rối: rối giận vì bị đổ tháp, rối ra góc, ôm gối, thở chậm, rồi quay lại nói với bạn.
- Cho từng nhóm trẻ ghé thử góc lúc vui vẻ, chạm vào từng món đồ, tập thở thổi nến và đếm ngón tay.
- Trong những ngày sau, khi thấy một trẻ bắt đầu bực bội, cô gợi ý nhẹ: “Con có muốn ra góc ôm gối không? Cô ngồi cùng con.”
- Khi trẻ đã dịu, cô cùng trẻ gọi tên cảm xúc vừa có và hỏi trẻ muốn làm gì tiếp: quay lại chơi, nói với bạn, hay cần cô giúp.
- Ghi nhận khi trẻ tự dùng góc: “Con thấy mình giận và con tự ra góc thở. Giờ con thấy thế nào?”
Bước cuối là bước quan trọng nhất về lâu dài. Lời ghi nhận cho trẻ biết tự nhận ra cảm xúc và tự tìm cách dịu lại là một việc đáng tự hào, không phải dấu hiệu yếu đuối.
Những lỗi hay gặp khi dùng góc bình tĩnh
Bắt trẻ vào góc khi trẻ không muốn. Có trẻ cần được ôm, có trẻ cần một chỗ ngồi gần cô, có trẻ cần đi vài vòng. Góc chỉ là một lựa chọn. Kéo trẻ vào góc khi trẻ đang chống cự biến nó thành nơi bị nhốt.
Để trẻ ở góc một mình quá lâu. Trẻ nhỏ, nhất là dưới ba tuổi, gần như chưa tự dịu lại được nếu không có người lớn bên cạnh. Cô ở gần, có khi chỉ ngồi im lặng cạnh trẻ, là phần chính của tác dụng.
Giảng đạo lý khi trẻ vẫn đang khóc. Lúc trẻ còn ở đỉnh cảm xúc, lời dạy chưa vào được. Việc dạy, nói về chuyện đã xảy ra và cách làm khác, đợi đến khi trẻ đã bình tĩnh.
Dùng góc như một mối đe doạ. Câu “làm thế nữa là ra góc” đặt góc vào chuỗi doạ nạt. Trẻ học cách sợ góc, và khi thật sự cần thì không muốn đến.
Bày quá nhiều đồ chơi hấp dẫn. Góc thành chỗ trẻ tranh nhau vào chơi, mất mục đích dịu lại, và có thể làm trẻ học rằng làm ầm lên thì được ra góc chơi đồ đẹp.
Chỉ nhắc góc với vài trẻ hay “có chuyện”. Nếu góc chỉ được gợi ý cho cùng hai ba bạn, cả lớp sẽ nhanh chóng coi đó là chỗ của những bạn ấy và các bạn ấy cũng tự thấy mình khác. Cô nên nhắc đến góc với mọi trẻ, kể cả lúc một bạn vốn rất vui vẻ tình cờ có một ngày buồn, và đôi khi chính cô cũng nói “cô hơi mệt, cô ngồi thở một chút”.
Những cách tự dịu lại trẻ mang theo được ra khỏi góc
Thở thổi nến và ngửi hoa. Cô giơ một ngón tay như cây nến, trẻ hít vào bằng mũi như ngửi một bông hoa rồi thổi ra thật chậm cho nến tắt. Hơi thở ra dài hơn hơi hít vào giúp cơ thể chậm lại. Trẻ ba bốn tuổi làm được nếu được tập nhiều lần lúc vui.
Ôm chặt chính mình. Hai tay vòng qua người, siết nhẹ và đếm đến năm. Cảm giác áp lực sâu trên cơ thể giúp nhiều trẻ dịu lại, nhất là trẻ dễ bị quá tải bởi tiếng ồn.
Đếm ngón tay hay đếm bước. Việc đếm chậm kéo sự chú ý ra khỏi điều làm trẻ giận và cho trẻ một việc đều đặn để làm. Trẻ lớn có thể đếm ngược.
Nói ra một câu về cảm xúc. Câu ngắn như “con đang giận” hay “con muốn chơi tiếp” là bước đầu của việc dùng lời thay cho hành động. Nghiên cứu của Matthew Lieberman và cộng sự năm 2007 cho thấy việc gọi tên cảm xúc bằng lời làm giảm hoạt động của hạch hạnh nhân ở người lớn, gợi ý vì sao cách này giúp ích.
Xin một cái ôm. Với nhiều trẻ, cách dịu lại tốt nhất vẫn là người lớn tin cậy. Dạy trẻ rằng nói “cô ôm con được không” là một cách bình tĩnh hợp lệ cũng là dạy trẻ biết tìm sự giúp đỡ.
Góc bình tĩnh và cảm xúc của chính cô
Ít ai nói ra, nhưng góc bình tĩnh chỉ tác dụng khi người lớn đứng cạnh nó cũng bình tĩnh. Một cô đang căng thẳng, giọng gấp gáp, tay kéo trẻ đi nhanh sẽ truyền đúng sự căng thẳng ấy cho trẻ, dù góc có gối mềm đến đâu. Đồng điều chỉnh vận hành theo cả hai chiều: trẻ mượn nhịp của người lớn gần nhất.
Vì vậy nhiều trường dạy cô những cách tự hạ nhịp cho mình trước: một hơi thở sâu trước khi bước tới, hạ giọng thay vì nâng giọng, ngồi xuống thay vì đứng trên cao. Khi lớp có hai người lớn, việc phân công rõ ai ở với trẻ đang khó, ai giữ cả lớp, giúp người ở cạnh trẻ không bị kéo sang hai phía.
Cô cũng là người bình thường, có ngày mệt và có lúc mất kiên nhẫn. Một lớp lành mạnh là lớp mà khi cô lỡ lời, cô nói lại với trẻ: “Lúc nãy cô nói to quá, cô xin lỗi.” Câu đó dạy trẻ rằng người lớn cũng học cách bình tĩnh, và sửa sai là việc ai cũng làm được.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ có lợi dụng góc bình tĩnh để trốn việc không?
Đôi khi có trẻ dùng góc để tránh một hoạt động không thích, nhất là khi góc mới bày. Cô không cấm mà để ý: nếu trẻ đến góc mỗi lần đến giờ vẽ, có thể trẻ đang thấy hoạt động ấy khó. Đó là thông tin để cô tìm cách hỗ trợ trẻ trong hoạt động, không phải lý do bỏ góc.
Góc bình tĩnh có dùng được cho trẻ nhà trẻ dưới ba tuổi không?
Có, nhưng ở dạng đơn giản hơn: một chỗ ngồi mềm, một thú bông, và cô luôn ngồi cùng. Trẻ dưới ba tuổi chưa tự dịu lại được, góc lúc này là chỗ cô và trẻ cùng ngồi cho tới khi trẻ ổn. Việc tự dùng góc thường chỉ xuất hiện ở trẻ lớn hơn.
Có nên đặt đồng hồ cát hay hẹn giờ trong góc không?
Đồng hồ cát có thể dùng như một món giúp trẻ tập trung nhìn và thở, không phải để đếm thời gian trẻ phải ngồi. Nếu đồng hồ được dùng để quy định trẻ ngồi đủ ba phút mới được ra, góc đã gần thành time-out. Trẻ nên tự quyết khi nào sẵn sàng quay lại.
Nhiều trẻ cùng muốn vào góc một lúc thì sao?
Góc thường chỉ đủ cho một hai trẻ. Khi nhiều trẻ cùng muốn vào, cô có thể đưa thêm vài món dịu như quả bóp cho trẻ dùng ngay tại chỗ, hoặc ngồi với một nhóm nhỏ để cùng thở. Nếu trẻ thường xuyên tranh góc, có thể góc đang có đồ chơi quá hấp dẫn.
Ở nhà có cần làm một góc bình tĩnh giống lớp không?
Không bắt buộc. Nếu gia đình muốn thử, ba mẹ có thể hỏi cô các món và cách nói lớp đang dùng để trẻ nhận ra sự quen thuộc. Điều có tác dụng nhất không phải món đồ mà là người lớn ở nhà cũng giữ được giọng bình tĩnh khi trẻ đang khó.