Học liệu tự làm là những đồ dùng cô và trẻ làm ra từ vật liệu sẵn có, như hộp giấy, ống giấy, nắp chai, vải vụn, hạt, sỏi, lá khô, để trẻ dùng trong giờ chơi và giờ học. Lớp mầm non dùng nhiều học liệu tự làm không chỉ vì rẻ, mà vì những vật liệu rời như vậy cho trẻ tự quyết định cách dùng, dễ thay đổi theo chủ đề, và gần với đời sống của trẻ hơn đồ chơi đóng hộp. Điều kiện bắt buộc là chúng phải được chọn, làm sạch và kiểm an toàn như mọi đồ dùng khác.
Ba mẹ thường biết tới học liệu tự làm qua những lời nhắn của cô: tuần này nhờ gia đình gửi hộp sữa giấy đã rửa sạch, lõi giấy vệ sinh, vỏ hộp bánh. Bài này kể vì sao lớp cần những thứ đó, chúng trở thành đồ dùng học tập qua những bước nào, chỗ nào cần cẩn thận để không biến một vỏ chai thành mối nguy, và khi nào đồ sản xuất sẵn vẫn là lựa chọn tốt hơn.
Vật liệu rời và lý thuyết của một kiến trúc sư
Năm 1971, kiến trúc sư người Anh Simon Nicholson viết bài “How not to cheat children: the theory of loose parts” (tạm dịch: Làm sao để không lừa trẻ: lý thuyết về các bộ phận rời). Ý chính của ông là trong bất kỳ môi trường nào, mức độ sáng tạo và khám phá tỉ lệ thuận với số lượng và chủng loại các thứ có thể di chuyển, kết hợp, biến đổi trong đó. Một sân chơi chỉ có cầu trượt cố định cho trẻ đúng một việc làm; một sân có thêm ván gỗ, thùng, dây, ống thì cho trẻ vô số việc.
Giới giáo dục mầm non mượn ý này để nói về đồ dùng trong lớp. Vật liệu rời không có chức năng định sẵn, nên trẻ là người gán chức năng: nắp chai thành tiền đi chợ, thành bánh xe, thành hạt để đếm; ống giấy thành ống nhòm, thành đường hầm cho bi lăn. Mỗi lần gán chức năng như vậy, trẻ đang tập dùng một vật để đại diện cho một vật khác, một bước rất quan trọng trước khi trẻ dùng được chữ và số, vốn cũng là ký hiệu đại diện cho thứ khác.
Học liệu tự làm phần lớn chính là vật liệu rời được thu gom và chuẩn bị có chủ đích. Nó khác đồ phế thải ở chỗ đã qua tay người lớn chọn lọc: sạch, an toàn, đủ số lượng, được xếp vào rổ, khay theo loại để trẻ dễ thấy, dễ lấy, dễ cất.
Nguyên liệu thường gặp và nguồn của chúng
Học liệu tự làm ở lớp mầm non thường đến từ ba nguồn. Mỗi nguồn có cái hay riêng và những điều phải chú ý riêng.
- Đồ bao bì sạch của gia đình: hộp giấy, lõi giấy vệ sinh, hộp sữa giấy đã rửa và phơi khô, nắp chai nhựa to, khay trứng giấy, ống bìa cứng. Đây là nguồn dồi dào nhất, nhưng cũng là nguồn dễ lẫn đồ bẩn hay đồ nguy hiểm nhất.
- Đồ thiên nhiên: lá khô, cành nhỏ đã bẻ bỏ gai, vỏ sò to, sỏi to, hạt to như hạt mít, quả thông, vỏ dừa khô. Loại này mang thiên nhiên vào lớp, nhiều kích cỡ, nhiều chất bề mặt, nhưng cần loại bỏ cây có nhựa độc, hạt nhỏ dễ hóc và vật còn ẩm dễ mốc.
- Đồ thật đã cũ: nồi nhôm nhỏ, muỗng gỗ, chùm chìa khoá cũ, ví da cũ, khăn, điện thoại hỏng đã tháo pin, túi xách. Trẻ rất thích đồ thật vì đó là thứ trẻ thấy người lớn dùng hằng ngày, nhất là ở góc đóng vai.
- Vải và sợi: vải vụn từ tiệm may, len, ruy băng, khăn voan. Dùng làm sông, làm áo choàng, làm mái lều, buộc nối các vật. Dây dài cần cẩn thận với trẻ nhỏ vì nguy cơ quấn cổ.
Một nguyên tắc chung là chọn đồ có thật trong đời sống của trẻ ở Sài Gòn: vỏ dừa, lá bàng, nón lá cũ, rổ tre, chứ không cần đi tìm những thứ lạ. Khi học liệu gần với cái trẻ thấy ở nhà và ngoài chợ, trẻ có sẵn câu chuyện để chơi.
Từ đồ bỏ đi tới đồ dùng học tập: những bước cô làm
Một vỏ hộp chỉ trở thành học liệu khi đã qua mấy bước chuẩn bị. Làm tắt ở bước nào, rủi ro rơi vào đúng bước đó.
- Chọn theo mục đích. Cô nghĩ trước học liệu dùng cho góc nào, chủ đề nào, trẻ bao nhiêu tuổi. Ví dụ chủ đề phương tiện giao thông cần hộp giấy cỡ lớn để làm xe, nắp chai làm bánh, ống giấy làm ống khói.
- Loại bỏ đồ không an toàn. Bỏ hộp có ghim kim loại, mép sắc, vỏ chai thuỷ tinh, đồ từng đựng hoá chất tẩy rửa hay thuốc, túi ni lông mỏng, pin cúc áo, nam châm nhỏ và mọi chi tiết nhỏ dễ rời ra.
- Kiểm cỡ với trẻ nhỏ. Một cách kiểm thông dụng là thả vật vào lõi giấy vệ sinh: vật lọt hết vào lòng ống là vật đủ nhỏ để gây hóc với trẻ dưới ba tuổi. Lớp nhà trẻ chỉ dùng vật to hơn mức đó; lớp mẫu giáo lớn có thể dùng hạt nhỏ hơn nhưng vẫn có cô giám sát.
- Làm sạch và phơi khô. Rửa bằng nước và xà phòng nhẹ, phơi khô hẳn trước khi cất. Hộp giấy đựng sữa nếu còn ẩm bên trong sẽ mốc và có mùi chỉ sau vài ngày trong khí hậu nồm ẩm của mùa mưa.
- Gia công nếu cần. Dán băng dính mép cắt, bo tròn góc, khoan lỗ, sơn bằng màu an toàn cho trẻ. Phần này thường cô làm, trẻ lớn có thể cùng làm những công đoạn không cần dao kéo sắc.
- Xếp ra kệ có trật tự. Mỗi loại một rổ hay một khay, đặt ở tầm tay trẻ, đủ số lượng cho vài bạn cùng dùng. Rổ trong suốt hoặc rổ thấp giúp trẻ thấy bên trong có gì.
- Kiểm định kỳ và thay. Học liệu giấy dùng vài tuần là sờn, rách; cô thay khi đồ bẩn, ẩm, vỡ, thay vì cố giữ cho đủ số.
Những bước này nghe có vẻ nhiều việc, nhưng lớp làm quen rồi thì chúng thành nếp. Phụ huynh có thể hỏi lớp nhận đồ gia đình gửi thế nào và có kiểm lại trước khi dùng không; một câu trả lời cụ thể là dấu hiệu tốt.
Năm ví dụ học liệu tự làm và việc trẻ làm với chúng
Mỗi học liệu dưới đây làm từ vật liệu rẻ, dùng được ở nhiều lứa tuổi với độ khó khác nhau.
| Học liệu | Làm từ | Trẻ nhỏ làm gì | Trẻ lớn làm gì |
|---|---|---|---|
| Hộp thả | hộp giấy khoét lỗ nhiều cỡ | thả vật vào lỗ, nghe tiếng rơi, mở nắp tìm lại | phân loại vật theo cỡ, đoán vật nào lọt lỗ nào |
| Đường lăn bi | ống giấy, máng nhựa cắt đôi, băng dính | thả bi to xem lăn | nối ống thành đường dài, chỉnh độ dốc cho bi chạy nhanh chậm |
| Khay phân loại | khay trứng giấy, nắp chai, hạt to | bỏ từng món vào từng ô | chia theo màu, cỡ, đếm mỗi ô bao nhiêu |
| Chai cảm giác | chai nhựa trong, nước, hạt, dán chặt nắp | lắc, nhìn, nghe tiếng | so sánh chai nặng nhẹ, tiếng to nhỏ, đoán bên trong có gì |
| Bộ đi chợ | vỏ hộp bánh, rổ nhỏ, nắp chai làm tiền | bỏ đồ vào rổ, đưa cho bạn | đóng vai người bán người mua, đếm tiền, kể món cần mua |
Điểm chung của cả năm ví dụ là chúng không có một cách chơi duy nhất, và cùng một món đi được từ lớp nhà trẻ lên tới lớp mẫu giáo lớn. Vì làm từ vật liệu rẻ, cô có thể làm nhiều bộ để cả nhóm cùng dùng, tránh cảnh tranh giành một món đồ chơi đắt tiền duy nhất.
Khi trẻ cùng làm học liệu, việc làm cũng là bài học
Học liệu không nhất thiết phải do cô làm sẵn rồi mới đưa ra lớp. Với trẻ mẫu giáo, chính quá trình làm là một hoạt động giáo dục đầy đủ. Khi cả lớp cùng làm một chiếc xe buýt bằng thùng giấy, trẻ phải bàn nhau cửa đặt ở đâu, bánh xe cần mấy cái, cắt cửa sổ cỡ nào cho thò đầu ra được. Trẻ đo, so, đếm, cắt, dán, sửa khi hỏng, và có một món đồ chơi chung mà cả lớp tự hào.
Việc cùng làm còn dạy trẻ chăm sóc đồ dùng. Một đồ chơi tự tay mình làm ra thường được trẻ giữ gìn hơn, và khi nó hỏng, trẻ có sẵn kinh nghiệm để sửa thay vì chỉ đòi cái mới. Với trẻ nhỏ hơn, cô có thể mời trẻ góp phần nhẹ nhàng: phân loại nắp chai theo màu trước khi cô làm khay, dán những miếng băng dính đã cắt sẵn, chọn lá đẹp để ép.
Ở đây có một ranh giới cô cần giữ: trẻ làm là để trải nghiệm, không phải để ra sản phẩm đẹp. Một chiếc xe buýt méo mó do trẻ làm có giá trị giáo dục hơn chiếc xe đẹp do người lớn làm hộ. Lớp nào yêu cầu phụ huynh làm đồ dùng ở nhà rồi mang đến để thi đua đẹp xấu, thì công sức ấy thường thuộc về người lớn nhiều hơn là về trẻ.
Giới hạn của học liệu tự làm: khi nào đồ sản xuất sẵn tốt hơn
Đồ cần bền và chịu lực. Bậc leo, khối lớn để trẻ đứng lên, xe đẩy, ghế ngồi đều phải chịu được sức nặng và va đập lặp lại. Đồ tự đóng bằng gỗ vụn hay thùng giấy không đảm bảo được, và một cú sập có thể gây chấn thương. Những món này nên là đồ sản xuất đạt yêu cầu an toàn.
Đồ cho trẻ ngậm, cắn. Trẻ dưới hai tuổi đưa gần như mọi thứ vào miệng. Đồ tự làm bằng giấy, hộp sữa, len không chịu được nước bọt và khó làm sạch triệt để. Với lớp nhà trẻ, đồ cầm ngậm nên là đồ rửa được, làm từ vật liệu dành cho trẻ nhỏ.
Đồ cần độ chính xác. Một số đồ dùng cần kích thước chuẩn để học đúng, như bộ khối gỗ đơn vị có tỉ lệ đều nhau để xếp chồng và so sánh dài ngắn. Khối tự cắt lệch vài phân sẽ làm công trình không đứng vững và trẻ khó thấy được quan hệ kích thước.
Đồ dùng hằng ngày với cường độ cao. Những món cả lớp dùng mỗi ngày nhiều lượt, như tranh ghép hay bộ xâu hạt, làm bằng bìa giấy sẽ nhàu rách nhanh. Ở đây đồ sản xuất bền có thể tiết kiệm hơn về lâu dài.
Gia đình góp đồ cho lớp thế nào cho có ích
Phần lớn nguyên liệu học liệu đến từ nhà của chính các bạn trong lớp. Một vài điều giúp đồ gia đình gửi lên dùng được ngay, không thành gánh nặng phân loại cho cô.
- Hỏi cô đang cần loại gì, cỡ nào, bao nhiêu, thay vì gửi mọi thứ có trong nhà.
- Rửa sạch, phơi khô hẳn trước khi gửi; hộp đựng sữa, nước trái cây cần mở rộng miệng để khô bên trong.
- Bỏ hết ghim, đinh, băng keo dính bẩn, nhãn giấy dễ bong.
- Không gửi chai lọ từng đựng thuốc, hoá chất, đồ uống có cồn, hay pin, nam châm, đồ điện tử còn pin.
- Gói gọn trong túi, ghi tên lớp, đưa tận tay cô thay vì để ở cổng.
- Nếu gửi đồ thật cũ như nồi, ví, điện thoại hỏng, báo cô trước để cô kiểm và tháo phần nguy hiểm.
Góp đồ cho lớp cũng là một cách để con thấy nhà và trường nối với nhau. Một bé mang hộp bánh từ nhà lên, vài hôm sau thấy nó thành chiếc xe trong góc khối, sẽ có một câu chuyện để kể với ba mẹ buổi tối, và học được rằng đồ cũ vẫn còn đời sống thứ hai.
Câu hỏi thường gặp
Học liệu tự làm có đạt yêu cầu an toàn như đồ chơi mua sẵn không?
Đồ chơi bán ra thị trường phải tuân theo quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về an toàn đồ chơi trẻ em, còn đồ tự làm thì không qua kiểm định nào. Vì vậy an toàn của học liệu tự làm phụ thuộc hoàn toàn vào việc cô chọn, gia công và kiểm tra. Đó là lý do lớp nhà trẻ dùng học liệu tự làm dè dặt hơn lớp mẫu giáo.
Lớp dùng hạt đậu, hạt gạo cho trẻ chơi có lãng phí và có an toàn không?
Hạt nhỏ như đậu xanh, gạo chỉ nên dùng ở lớp mẫu giáo, có cô ngồi cạnh, vì trẻ có thể nhét vào mũi, tai hoặc hóc. Với lớp nhà trẻ nên thay bằng hạt rất to hoặc vật liệu khác. Nhiều lớp dùng lại một mẻ hạt trong nhiều tuần, cất kín sau mỗi lần chơi, nên lượng thực phẩm dùng không đáng kể.
Con mang đồ tự làm ở lớp về nhà rồi vứt đi có sao không?
Không sao. Với trẻ, giá trị lớn nhất nằm ở lúc làm. Ba mẹ có thể chụp ảnh lại, hỏi con kể về món đồ trước khi bỏ, và giữ lại vài món con thật sự gắn bó. Hỏi con làm thế nào thường mở ra câu chuyện hay hơn khen món đồ đẹp.
Có nên làm học liệu tự làm ở nhà cho con không, làm gì cho dễ?
Rất nên, và không cần cầu kỳ. Một hộp giấy khoét lỗ, vài lõi giấy nối thành đường lăn, một khay trứng với nắp chai để phân loại đã đủ cho con chơi nhiều ngày. Quan trọng là để con cùng làm, chấp nhận sản phẩm không đẹp và cất đồ vào một rổ con tự lấy được.
Đồ thiên nhiên như lá, cành, vỏ sò mang vào lớp có mang theo côn trùng hay mốc không?
Có thể, nếu không xử lý. Lá và cành nên phơi khô hẳn, vỏ sò rửa sạch và ngâm nước muối rồi phơi, sỏi rửa kỹ. Đồ thiên nhiên nên được thay định kỳ thay vì giữ cả năm, và cất trong rổ thoáng thay vì hộp kín để không đọng ẩm.