Ở trường mầm non, Giỗ Tổ Hùng Vương ngày 10 tháng Ba âm lịch thường được giới thiệu qua câu chuyện và việc làm bằng tay: cô kể truyền thuyết Con Rồng cháu Tiên, sự tích bánh chưng bánh giầy, có khi thêm Thánh Gióng hay Sơn Tinh Thủy Tinh; trẻ làm bánh, vẽ, chơi trò về những người cùng một bọc trứng. Với trẻ 4–6 tuổi, thông điệp chỉ cần gọn: đây là ngày cả nước nhớ về ông tổ chung, và mọi người Việt Nam là anh em một nhà.
Giỗ Tổ là một ngày nghỉ lễ chính thức theo Bộ luật Lao động, nên nhiều trẻ đã biết đó là “ngày được nghỉ”. Trường thường tổ chức hoạt động vào những ngày trước đó. Bài này nói nên kể chuyện gì và kể đến đâu với trẻ mầm non, các hoạt động trong tuần Giỗ Tổ ở lớp, cách nói về tổ tiên và đồng bào với trẻ nhỏ, cách trả lời khi trẻ hỏi chuyện có thật không, và gia đình nối tiếp thế nào.
Giỗ Tổ là ngày gì, nói với trẻ bằng một câu
Theo truyền thống, ngày 10 tháng Ba âm lịch là ngày giỗ các vua Hùng, những người được coi là đã dựng nên nhà nước Văn Lang, nước đầu tiên của người Việt trong truyền thuyết và sử cũ. Lễ hội chính diễn ra ở khu di tích đền Hùng tại tỉnh Phú Thọ. Năm 2012, UNESCO ghi danh tục thờ cúng Hùng Vương ở Phú Thọ là di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại.
Với trẻ mầm non, những thông tin ấy chưa cần. Cô thường bắt đầu bằng một câu mà trẻ nối được với đời mình: “Nhà mình có ngày giỗ ông bà để nhớ ông bà. Cả nước Việt Nam cũng có một ngày để nhớ ông tổ chung của tất cả mọi người, đó là ngày Giỗ Tổ.” Trẻ đã từng thấy nhà làm giỗ hiểu ngay. Trẻ chưa từng thấy thì được kể về những ngày cả nhà quây quần để nhớ một người.
Từ đó, cô dẫn sang câu chuyện. Không cần dạy tên mười tám đời vua hay năm tháng. Điều trẻ giữ lại sau tuần Giỗ Tổ nên là một hình ảnh: một bọc trăm trứng, một chiếc bánh vuông và một chiếc bánh tròn, một cậu bé lớn vụt lên cưỡi ngựa sắt. Hình ảnh ấy đủ làm trẻ tò mò, và sự tò mò sẽ đưa trẻ tới phần lịch sử khi trẻ lên những lớp trên.
Bốn truyền thuyết thường kể, và cách kể vừa tuổi
Các truyền thuyết thời Hùng Vương là kho chuyện quen của người Việt. Mỗi chuyện có một ý hợp với trẻ nhỏ và vài đoạn cần kể khéo.
| Truyền thuyết | Ý trẻ giữ lại | Đoạn cần kể khéo | Hợp lớp |
|---|---|---|---|
| Con Rồng cháu Tiên | Mọi người Việt Nam cùng sinh ra từ một bọc trứng, là anh em | Cha mẹ chia tay, năm mươi con theo cha xuống biển, năm mươi con theo mẹ lên núi: kể là chia nhau đi dựng làng, vẫn thương nhau | Từ mẫu giáo bé |
| Sự tích bánh chưng bánh giầy | Món quà làm bằng tay và tấm lòng quý hơn món quà đắt tiền | Cuộc thi giữa các hoàng tử: tránh biến thành chuyện ai thắng ai | Từ mẫu giáo bé |
| Thánh Gióng | Một em bé lớn lên nhờ cả làng góp cơm cà, rồi đi giúp đất nước | Cảnh đánh giặc: kể ngắn, nói giặc bị đuổi đi, không tả cảnh thương vong | Mẫu giáo nhỡ và lớn |
| Sơn Tinh Thủy Tinh | Người xưa giải thích mùa mưa lũ bằng một cuộc so tài | Cảnh nước dâng, núi mọc: kể như một trò so tài, có thể nối với mùa mưa ở nơi trẻ sống | Mẫu giáo lớn |
Với trẻ mầm non, một tuần chỉ nên kể một hai chuyện, mỗi chuyện kể nhiều lần, mỗi lần thêm một chi tiết. Trẻ thích nghe lại chuyện quen hơn nghe chuyện mới, và qua nhiều lần nghe, trẻ bắt đầu kể lại được. Nếu lớp đã có giờ kể chuyện cổ tích thường ngày, tuần Giỗ Tổ chỉ cần chọn đúng những chuyện thuộc thời Hùng Vương.
Hoạt động trong tuần Giỗ Tổ ở lớp
Ngoài kể chuyện, các lớp mẫu giáo thường chọn vài hoạt động để trẻ làm bằng tay và vận động. Đây là những hoạt động hay gặp.
- Làm bánh giầy và nặn bánh chưng nhỏ. Trẻ viên bột nếp đã hấp thành chiếc bánh tròn, hoặc nặn đất nặn thành chiếc bánh vuông. Cô nhắc lại ý trong chuyện: bánh vuông tượng cho đất, bánh tròn tượng cho trời.
- Vẽ hay dán bọc trăm trứng. Mỗi trẻ vẽ một quả trứng có một em bé bên trong, cả lớp dán chung thành một bọc lớn. Hoạt động nhỏ mà cho trẻ thấy cả lớp là “một nhà”.
- Trò chơi rồng và tiên. Một nửa lớp làm con rồng xuống biển, một nửa làm tiên lên núi, đi về hai phía sân rồi gặp lại nhau ở giữa. Trò chơi vận động đơn giản biến câu chuyện thành chuyển động.
- Cưỡi ngựa Gióng. Trẻ lớp lớn cưỡi ngựa bằng que tre hay que giấy, chạy vòng qua các chướng ngại thấp. Ở một số nơi miền Bắc có hội Gióng với nghi thức riêng; ở lớp chỉ là trò vận động vui.
- Nghe trống đồng qua tranh. Cô cho trẻ xem tranh hoa văn trống đồng, tìm hình chim, hình người, hình mặt trời, rồi trẻ in hoa văn bằng giấy và sáp màu.
Không cần làm tất cả. Hai ba hoạt động trong tuần, gắn với câu chuyện trẻ đang được kể, đủ để Giỗ Tổ đọng lại trong trẻ như một tuần có chuyện hay và có việc vui.
Nói về “tổ tiên” và “đồng bào” với trẻ 4–6 tuổi
Tổ tiên là một khái niệm trừu tượng với trẻ nhỏ. Cách dễ nhất là đi từ gần ra xa: ba mẹ của con, ông bà của con, ông bà của ông bà, rồi những người xa hơn nữa mà con chưa từng gặp. Cô có thể vẽ một cái cây, mỗi tầng rễ là một thế hệ, và nói rằng ai cũng có một cái cây như vậy. Trẻ năm sáu tuổi thích thú với ý rằng mình là một nhánh nhỏ của một cái cây rất lớn.
Chữ “đồng bào” trong truyền thuyết Con Rồng cháu Tiên có nghĩa là cùng một bọc. Cô có thể giải thích đúng như vậy cho trẻ: người xưa kể rằng người Việt cùng sinh ra từ một bọc trứng, nên gọi nhau là đồng bào, nghĩa là anh em cùng một bọc. Ý này nối rất tự nhiên với đời sống lớp học: các bạn trong lớp không cùng ba mẹ, nhưng vẫn là “một nhà” ở trường, vẫn thương nhau, giúp nhau.
Với lớp có trẻ từ các nền văn hoá khác hay có ba mẹ là người nước ngoài, cô nói về Giỗ Tổ như một ngày của người Việt Nam, và mời trẻ kể về ông bà, tổ tiên trong gia đình mình. Mỗi gia đình đều có một câu chuyện về nguồn gốc. Trẻ học được rằng nhớ về người đi trước là điều nhiều dân tộc cùng có, mỗi nơi một cách.
Khi trẻ hỏi “chuyện này có thật không”
Trẻ năm sáu tuổi bắt đầu hỏi câu này về mọi chuyện kể, và đó là một dấu hiệu phát triển đáng mừng: trẻ đang tập phân biệt điều tưởng tượng với điều có thật. Với truyền thuyết thời Hùng Vương, câu trả lời trung thực vừa với tuổi là: đây là chuyện người xưa kể lại qua rất nhiều đời, có những phần là tưởng tượng để chuyện hay hơn, như một người mẹ đẻ ra trăm trứng hay một cậu bé lớn vụt lên. Nhưng chuyện ấy giữ lại những điều người Việt quý, như thương nhau, biết ơn ông bà, cùng nhau giữ làng.
Cô không nói “tất cả đều có thật”, vì trẻ sẽ sớm nhận ra không phải vậy. Cô cũng không nói “toàn chuyện bịa”, vì như thế là gạt đi giá trị văn hoá của câu chuyện. Cách ở giữa là phân biệt hai loại câu hỏi: chuyện có xảy ra đúng như vậy không, và chuyện muốn nói với mình điều gì. Trẻ mẫu giáo lớn hiểu được sự phân biệt này khi được hỏi lại: “Con nghĩ người xưa kể chuyện này để dặn mình điều gì?”
Một số chi tiết có liên hệ với những gì người ta tìm thấy thật, như những chiếc trống đồng cổ được tìm thấy ở nhiều nơi trên đất Việt Nam. Cô có thể cho trẻ xem tranh trống đồng và nói rằng người xưa thật sự đã làm ra những chiếc trống như thế. Trẻ có được hai thứ cùng lúc: một câu chuyện để yêu và một điều có thật để tò mò.
Những điều nên tránh khi tổ chức Giỗ Tổ cho trẻ nhỏ
Biến ngày lễ thành buổi học thuộc. Bắt trẻ đọc thuộc danh sách tên, năm, địa danh làm Giỗ Tổ thành một bài kiểm tra. Trẻ nhớ được rất ít và dễ thấy ngày lễ là việc nặng nề.
Tập văn nghệ quá dài. Một tiết mục ngắn với bài hát trẻ đã quen là đủ. Nhiều buổi tập liền vì một màn trình diễn lấy mất thời gian chơi và làm trẻ mệt.
Kể cảnh chiến trận hay cảnh chia ly quá kỹ. Trẻ nhỏ dễ sợ và dễ buồn với những đoạn ấy. Kể lướt, nhấn vào phần có hậu và phần mọi người giúp nhau.
Mô tả nghi lễ như điều trẻ phải làm theo. Ở trường, Giỗ Tổ được giới thiệu như một ngày lễ văn hoá và lịch sử của đất nước. Trẻ nghe chuyện, làm bánh, vẽ, chơi; phần nghi lễ là việc của mỗi gia đình theo nếp riêng.
So sánh gia đình với nhau. Không hỏi trẻ trước cả lớp nhà con có đi lễ đền không, có làm mâm cỗ không. Mỗi nhà một hoàn cảnh, và câu hỏi như vậy dễ làm trẻ thấy nhà mình thiếu.
Gia đình nối tiếp ở nhà
Giỗ Tổ là ngày nghỉ, nhiều gia đình có thời gian bên con. Vài việc nhỏ dưới đây nối tiếp những gì con nghe ở lớp.
- Hỏi con ở lớp được nghe chuyện gì, và để con kể lại theo cách của con, kể cả khi con kể sai chi tiết.
- Kể cho con nghe về ông bà, ông bà cố của con: tên, quê, một chuyện vui về họ.
- Cùng con xem ảnh cũ của gia đình, chỉ cho con thấy ai là ai.
- Nếu gia đình có làm bánh, cho con làm một phần, như viên bột hay lau lá.
- Hỏi con một câu mở: “Nếu con được làm một món quà cho ông bà như Lang Liêu, con sẽ làm gì?”
Câu hỏi cuối thường cho ra những câu trả lời rất đáng nhớ. Trẻ hiểu ý câu chuyện theo cách của mình: một món quà làm bằng tay, cho người mình thương. Đó cũng chính là điều câu chuyện muốn trao cho trẻ.
Câu hỏi thường gặp
Giỗ Tổ Hùng Vương trẻ mầm non có được nghỉ học không?
Giỗ Tổ Hùng Vương ngày 10 tháng Ba âm lịch là ngày nghỉ lễ theo Bộ luật Lao động, và trường mầm non thường nghỉ theo. Khi ngày này trùng cuối tuần, việc nghỉ bù theo thông báo của cơ quan có thẩm quyền mỗi năm. Ba mẹ xem thông báo của trường để biết lịch cụ thể.
Kể chuyện Thánh Gióng đánh giặc có quá bạo lực với trẻ nhỏ không?
Tuỳ cách kể. Cô kể phần Gióng lớn lên nhờ cả làng góp cơm và phần Gióng đuổi giặc đi, không tả cảnh chiến trận. Với trẻ nhỏ, nhiều lớp chỉ kể truyện này cho mẫu giáo nhỡ và lớn. Nếu con sợ, ba mẹ báo cô để con nghe chuyện khác.
Có cần dạy trẻ mầm non tên các vua Hùng không?
Không cần. Trẻ mầm non chưa cần nhớ tên, đời vua hay năm tháng. Điều trẻ giữ được là một hai câu chuyện và một ý như mọi người Việt là anh em một nhà. Kiến thức lịch sử sẽ đến ở những năm học sau, khi trẻ đã có khái niệm về thời gian.
Con hỏi bọc trăm trứng là sao, ba mẹ trả lời thế nào?
Ba mẹ giải thích rằng đây là cách người xưa kể chuyện, để nói rằng mọi người Việt cùng một nhà, giống như anh em ruột. Nếu con hỏi tiếp người có đẻ trứng không, cứ trả lời thật là không, và hỏi con nghĩ vì sao người xưa lại kể như vậy. Trẻ năm sáu tuổi hiểu được đó là một hình ảnh.
Gia đình theo nền văn hoá khác thì con có cần tham gia hoạt động Giỗ Tổ không?
Hoạt động ở lớp là kể chuyện, làm bánh, vẽ và chơi, mang tính văn hoá và giáo dục, không yêu cầu trẻ làm nghi lễ nào. Phần lớn gia đình thấy con tham gia được. Nếu có điều gì băn khoăn, ba mẹ nên trao đổi với cô để có cách sắp xếp phù hợp.
Bánh giầy làm ở lớp có an toàn cho trẻ nhỏ không?
Bánh giầy làm từ nếp rất dẻo và dính, có nguy cơ hóc với trẻ nhỏ nếu ăn miếng to. Ở lớp, cô cho trẻ làm bánh nhỏ, ăn khi ngồi yên, có cô bên cạnh. Với trẻ nhà trẻ, nhiều lớp chỉ cho nặn bột hay đất nặn thay vì ăn bánh nếp.