Trẻ mầm non làm được khá nhiều việc chung trong lớp nếu việc được chia nhỏ vừa sức: cất đồ chơi về đúng rổ, xếp gối và chăn sau giờ ngủ trưa, tưới cây, phát khăn, lau một vết nước đổ, xếp ghế, cất giày lên kệ. Trẻ hai tuổi đã cất được đồ vào rổ lớn; trẻ năm sáu tuổi có thể nhận một việc trực nhật trong ngày và làm trọn. Lớp cho trẻ làm không phải để đỡ việc cho cô, mà vì qua những việc thật như vậy, trẻ học được cách bắt đầu và kết thúc một việc, học sắp xếp, và cảm thấy mình là một thành viên có ích của tập thể.
Nhiều ba mẹ ngạc nhiên khi nghe con kể “hôm nay con trực nhật”, vì ở nhà con chưa từng tự cất một món đồ chơi nào. Bài này kể lại cách một lớp mầm non tổ chức việc cất dọn và trực nhật: việc nào hợp tuổi nào, giờ dọn được dẫn dắt ra sao để trẻ không phản đối, những sai lầm hay gặp, và những gì trẻ thật sự học được.
Vì sao lớp cho trẻ làm việc chung
Một căn phòng có hai mươi đứa trẻ chơi suốt buổi sáng sẽ trông như vừa có bão đi qua, và cô hoàn toàn có thể dọn một mình trong mười phút. Nhưng lớp mầm non chọn cách chậm hơn: để trẻ cùng dọn. Lý do đầu tiên là trẻ học bằng việc làm thật. Cất một chiếc xe về đúng rổ xe, một khối gỗ về đúng ngăn khối gỗ là một bài tập phân loại, so sánh, ghép cặp, những kỹ năng nền của tư duy toán học sơ khởi, chỉ có điều trẻ không biết mình đang học.
Lý do thứ hai là cảm giác thuộc về. Khi trẻ có một việc của mình trong lớp, như tưới chậu cây hay phát khăn ăn, trẻ thấy lớp là nơi mình góp phần, không chỉ là nơi mình được chăm sóc. Từ đầu thế kỷ trước, Maria Montessori đã đưa những việc như rót nước, lau bàn, cắm hoa vào lớp học dưới tên gọi các hoạt động “thực hành cuộc sống”, với quan sát rằng trẻ nhỏ thích được làm việc thật của người lớn.
Lý do thứ ba là các kỹ năng điều hành. Bắt đầu một việc, nhớ mình đang làm gì, không bỏ dở khi có thứ khác hấp dẫn hơn, biết khi nào đã xong, là những năng lực mà các nhà nghiên cứu phát triển trẻ gọi là chức năng điều hành. Trung tâm Phát triển Trẻ em của Đại học Harvard mô tả đây là nhóm kỹ năng hình thành mạnh trong những năm đầu đời và được rèn qua chính các hoạt động hằng ngày có trình tự rõ ràng. Cất dọn là một hoạt động như thế.
Việc nào hợp tuổi nào
Bảng dưới gợi ý những việc chung thường thấy ở lớp mầm non theo từng lớp tuổi. Không lớp nào bắt trẻ làm hết, và trẻ trong cùng lớp cũng làm được nhiều ít khác nhau.
| Lớp tuổi | Việc trẻ thường làm được | Cô cần chuẩn bị gì |
|---|---|---|
| Nhà trẻ, 18–36 tháng | Bỏ đồ chơi vào rổ lớn, cất giày lên kệ thấp, mang gối của mình ra chỗ để | Rổ to, ít loại, kệ thấp, làm cùng trẻ |
| Mẫu giáo bé, 3–4 tuổi | Cất đồ chơi đúng rổ theo loại, xếp gối chăn sau giờ ngủ, lau vết nước nhỏ bằng khăn | Rổ có hình đánh dấu loại đồ, khăn nhỏ để sẵn |
| Mẫu giáo nhỡ, 4–5 tuổi | Tưới cây, phát khăn, xếp ghế, cất đồ góc chơi, nhắc bạn cất đồ | Bảng phân việc bằng hình, bình tưới nhỏ |
| Mẫu giáo lớn, 5–6 tuổi | Trực nhật theo ngày: chuẩn bị đồ cho hoạt động, kiểm tra góc chơi, cho cá ăn, chia đồ cho bạn | Giao việc rõ đầu ngày, cho trẻ tự kiểm khi xong |
Điểm chung của mọi lớp tuổi là việc phải thật và phải nhỏ. Một bé ba tuổi không dọn nổi “cả góc xây dựng” nhưng dọn được “tất cả khối gỗ màu đỏ vào rổ này”. Cô chia việc nhỏ tới mức trẻ nhìn thấy điểm kết thúc.
Giờ cất dọn được dẫn dắt thế nào
Ở lớp làm tốt, giờ cất dọn không phải lúc cô đột nhiên hô “dọn đồ chơi đi” rồi chờ. Nó là một chuyển tiếp có chuẩn bị, thường đi theo các bước sau.
- Báo trước vài phút: cô nhắc “còn một chút nữa là mình cất đồ nhé”, để trẻ kịp hoàn thành ý đang chơi.
- Dùng một tín hiệu cố định: một bài hát dọn dẹp, tiếng chuông nhỏ hay một câu quen, để cả lớp biết đã tới giờ.
- Giao việc cụ thể cho từng nhóm: nhóm này cất xe, nhóm kia cất thú bông, thay vì nói chung chung.
- Cô cùng dọn chứ không đứng chỉ tay, vì trẻ làm theo những gì nhìn thấy hơn là những gì được bảo.
- Khen đúng hành động: “con cất hết khối gỗ vào rổ rồi”, thay vì “con ngoan quá”.
- Nhìn lại cùng trẻ khi xong: “các con xem, góc chơi gọn chưa”, để trẻ thấy kết quả việc mình làm.
Toàn bộ quá trình mất năm tới mười phút, lâu hơn cô tự dọn. Nhưng sau vài tuần, nhiều lớp mẫu giáo bé đã tự cất đồ khi nghe bài hát mà không cần cô nhắc từng bạn.
Sau giờ ngủ trưa: xếp gối, gấp chăn, cất nệm
Một trong những việc chung đều đặn nhất ở lớp bán trú là dọn chỗ ngủ sau giấc trưa. Trẻ vừa thức dậy, còn lơ mơ, và cô có thể cuộn hết nệm trong năm phút. Thay vào đó, nhiều lớp để mỗi bé tự lo phần của mình: bé nhỏ mang gối về chỗ để gối, bé lớn hơn gấp đôi tấm chăn rồi đặt lên gối, bé năm sáu tuổi cùng bạn cuộn nệm hoặc kéo nệm về góc.
Việc này có tác dụng kép. Trước hết nó giúp trẻ tỉnh dần sau giấc ngủ bằng những vận động nhẹ, có mục đích, thay vì đột ngột chuyển sang một hoạt động sôi nổi. Thứ hai, nó tạo một điểm kết rõ ràng cho giờ ngủ: gối đã cất, chăn đã gấp nghĩa là giờ trưa xong, giờ chiều bắt đầu. Trẻ nhỏ cần những dấu mốc cụ thể như vậy để hiểu nhịp ngày.
Gấp chăn của trẻ ba bốn tuổi sẽ không phẳng phiu, và cô không gấp lại trước mặt bé. Điều cô quan tâm là bé đã tự làm, không phải tấm chăn có thẳng mép không. Gấp lại cho đẹp ngay trước mắt trẻ gửi một thông điệp rằng việc con làm không đủ tốt, và lần sau trẻ sẽ ít muốn làm hơn.
Việc chung ngoài phòng lớp: sân chơi, vườn trường, giờ ra về
Cất dọn không chỉ diễn ra trong phòng. Sau giờ chơi ngoài trời, nhiều lớp cho trẻ cùng gom xô xẻng ở hố cát, xếp bóng vào lưới, dựng lại những chiếc xe đạp nhỏ vào chỗ để. Trẻ năm sáu tuổi có thể kiểm xem sân còn sót món đồ chơi nào không trước khi vào lớp, một việc nhỏ nhưng đòi hỏi trẻ quan sát cả một không gian rộng chứ không chỉ một cái rổ trước mặt.
Ở trường có vườn hay vài chậu cây, việc tưới cây là một trong những việc trực nhật được trẻ thích nhất. Trẻ học rằng cây cần nước mỗi ngày, rằng tưới quá nhiều cũng không tốt, và rằng mình là người chăm cho một sinh vật khác. Có lớp nuôi cá trong bể nhỏ, và việc cho cá ăn đúng một nhúm thức ăn là bài học về chừng mực mà lời giảng khó dạy được.
Giờ ra về cũng có phần việc của trẻ: tự lấy ba lô ở móc, kiểm xem có mang đủ bình nước và túi đồ không, cất ghế vào bàn, chào cô và các bạn. Ba mẹ đón con nên kiên nhẫn chờ con làm xong phần việc này thay vì xách ba lô hộ và kéo con đi, vì đó là lúc con khép lại một ngày ở lớp theo cách con đã quen.
Những sai lầm hay gặp, ở lớp và cả ở nhà
Giao việc quá lớn. “Dọn phòng đi” là yêu cầu mơ hồ với trẻ nhỏ. Trẻ không biết bắt đầu từ đâu và bỏ cuộc. Chia thành việc nhỏ có điểm kết rõ ràng.
Quá nhiều đồ chơi bày ra cùng lúc. Lớp có hàng trăm món đồ bày tràn lan thì dọn là một nhiệm vụ không thể. Nhiều lớp chỉ để ra một lượng vừa phải, xoay vòng đồ chơi theo tuần, và mỗi món có một chỗ cố định.
Dùng dọn dẹp làm hình phạt. “Hư thì ở lại dọn” biến việc chung thành điều đáng sợ. Trẻ học rằng dọn dẹp là thứ dành cho người bị phạt, và sẽ né tránh nó.
Thưởng vật chất cho mọi lần dọn. Kẹo hay quà mỗi lần cất đồ dễ khiến trẻ hỏi “dọn thì được gì”. Ghi nhận bằng lời và cảm giác góc chơi gọn gàng thường đủ, và bền hơn.
Làm lại trước mặt trẻ. Sắp lại rổ đồ, gấp lại chăn ngay khi trẻ vừa làm xong làm trẻ mất động lực. Nếu cần chỉnh, làm sau hoặc làm cùng trẻ lần sau.
Chỉ khen bé dọn nhanh. So bé nhanh với bé chậm biến việc chung thành cuộc thi. Khen nỗ lực và sự hoàn thành, không khen tốc độ.
Trẻ học được gì, và nhà có thể nối tiếp ra sao
Sau một năm học, một bé quen cất dọn ở lớp thường mang về nhà vài thói quen nhỏ: tự cất giày khi về tới cửa, bỏ áo bẩn vào giỏ, cất đồ chơi về chỗ khi được nhắc. Những thói quen đó không đến từ lời răn dạy mà từ hàng trăm lần lặp lại cùng một việc, trong cùng một trình tự, với các bạn cùng làm.
Ở tầng sâu hơn, trẻ học được rằng mình có thể làm việc có ích cho người khác, rằng việc chung là việc của mọi người, và rằng hoàn thành một việc cho tới khi xong mang lại cảm giác dễ chịu. Đó là những nền tảng của tinh thần trách nhiệm mà sau này trẻ cần ở mọi lớp học.
Nếu muốn nối tiếp ở nhà, ba mẹ có thể hỏi cô lớp dùng bài hát hay câu nói nào cho giờ dọn, rồi dùng cùng câu ấy ở nhà. Một vài rổ có hình đánh dấu loại đồ, một kệ thấp cho giày, một giỏ cho áo bẩn là đủ để con tiếp tục làm những việc đã quen ở lớp. Việc dạy tự lập ở nhà theo từng tuổi có những bài riêng của các trang chuyên về nuôi dạy trẻ; ở đây chỉ cần nhớ một điều: nhà và lớp càng giống nhau về cách làm, con càng ít phải học lại từ đầu.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ hai tuổi có thật sự dọn đồ chơi được không?
Được, nếu việc đủ nhỏ và có người lớn làm cùng. Bỏ đồ chơi vào một rổ lớn, mang giày lên kệ thấp là những việc trẻ hai tuổi làm được. Đừng mong con phân loại đúng hay dọn hết, mục tiêu là con tham gia.
Con không chịu dọn đồ chơi ở lớp, cô xử lý thế nào?
Cô thường mời con cùng làm một việc rất nhỏ, như cất ba chiếc xe, hoặc cho con chọn cất món nào trước. Cô tránh ép buộc hay phạt. Trẻ hay chịu dọn khi thấy bạn dọn và khi giờ dọn có bài hát quen. Hỏi cô xem con đang tham gia tới đâu.
Trực nhật ở lớp mẫu giáo lớn thường gồm những việc gì?
Tuỳ lớp, nhưng thường là những việc chuẩn bị và kiểm tra nhỏ như sắp đồ cho hoạt động, kiểm góc chơi đã gọn chưa, cho cá ăn, tưới cây, chia đồ cho bạn. Mỗi ngày vài bạn nhận việc và đổi vòng theo tuần, để bạn nào cũng có lượt.
Cho trẻ làm việc ở lớp có phải là bắt trẻ làm thay cô không?
Không. Những việc trẻ làm được chọn để vừa sức và có giá trị học tập, không phải để thay người lớn. Cô vẫn lo phần vệ sinh lớp học, chăn nệm, đồ dùng chung. Việc của trẻ là phần nhỏ giúp trẻ học trách nhiệm và kỹ năng.
Ở lớp con dọn giỏi, về nhà lại bày bừa, có bình thường không?
Rất bình thường. Ở lớp có nhịp cố định, có bạn làm cùng, có tín hiệu quen. Ở nhà ít những thứ đó, và con cũng muốn được nghỉ ngơi. Dùng cùng câu nhắc hay bài hát như ở lớp và chia việc thật nhỏ thường giúp con làm ở nhà.
Có nên khen con mỗi lần con dọn dẹp không?
Nên ghi nhận, nhưng khen cụ thể việc con làm hơn là khen chung chung. “Con cất hết sách lên kệ rồi” giúp con biết mình đã làm đúng gì. Không cần quà hay kẹo cho mỗi lần dọn, vì dễ biến việc chung thành trao đổi.