Ngày mưa không ra được sân, lớp mầm non vẫn chơi được trò dân gian nếu cô bày lại phòng và chọn trò theo khoảng trống có thật: trò ngồi theo đôi như tập tầm vông, kéo cưa lừa xẻ, đánh chuyền; trò vòng tròn khi dồn bàn ghế như bỏ khăn, mèo đuổi chuột đi bộ; và trò vận động tại chỗ như trồng nụ trồng hoa cho lớp lớn. Cái khó không phải thiếu trò, mà là giữ cho năng lượng chưa được xả ở sân không bùng thành chạy nhảy trong phòng.
Ở TP.HCM, mùa mưa thường kéo dài từ khoảng tháng Năm tới tháng Mười Một, và mưa hay đến vào buổi chiều, đúng giờ chơi ngoài trời của nhiều lớp. Cả một tuần mưa chiều nghĩa là trẻ có thể mất phần lớn thời gian vận động. Bài này nói vì sao ngày mưa khó với lớp mầm non, cách bày lại phòng, các trò dân gian theo từng kiểu không gian, cách giữ nhịp chơi, và chuyện trẻ sợ sấm sét, một nỗi sợ hay đi kèm những buổi chiều như vậy.
Ngày mưa khó với lớp mầm non ở chỗ nào
Trẻ mầm non cần vận động nhiều mỗi ngày. Tổ chức Y tế Thế giới, trong khuyến nghị về vận động, hành vi tĩnh tại và giấc ngủ cho trẻ dưới năm tuổi công bố năm 2019, khuyên trẻ ba bốn tuổi có ít nhất khoảng ba giờ hoạt động thể chất các loại mỗi ngày, trong đó có một phần vận động mạnh. Ở trường bán trú, một phần đáng kể con số đó đến từ giờ chơi ngoài trời. Khi mưa, phần ấy mất đi, nhưng nhu cầu của cơ thể trẻ vẫn còn nguyên.
Nhu cầu không được đáp ứng thì tìm đường khác. Trẻ chạy vòng quanh bàn, xô nhau ở góc chơi, leo lên ghế, nói to hơn thường lệ. Người lớn dễ coi đó là “các con hôm nay quậy”, trong khi thực ra trẻ đang làm đúng điều cơ thể đòi. Phòng lớp lại chật hơn sân, có cạnh bàn, chân ghế, kệ đồ chơi, nên cùng một cú chạy ở sân là bình thường, trong lớp là va chạm.
Ngày mưa còn có tiếng ồn. Mưa to trên mái tôn hay mái hiên có thể át cả tiếng cô, và trẻ phải nói to hơn để được nghe. Một phòng ồn thì cả lớp dễ căng thẳng. Vì vậy một buổi chơi ngày mưa tốt cần ba thứ cùng lúc: một khoảng trống được dọn sẵn, những trò có vận động nhưng có nhịp, và một cách để hạ giọng cả phòng.
Bày lại phòng cho giờ chơi ngày mưa
Những lớp quen với ngày mưa thường có sẵn một kiểu bày phòng riêng, và trẻ được dạy cùng làm.
- Dồn bàn ghế vào một phía, xếp sát tường để có một khoảng giữa phòng. Trẻ lớp lớn có thể khiêng ghế cùng cô, mỗi bạn một chiếc.
- Trải chiếu hay thảm ở khoảng trống để trẻ ngồi, quỳ hay ngã cũng êm. Chiếu cói hay thảm xốp đều được, miễn không trơn trượt.
- Che các góc nhọn và cất đồ dễ vỡ, nhất là ở phía bàn ghế vừa dồn tới.
- Chia vùng bằng băng dính màu hay sợi dây trên sàn: một vòng tròn cho trò tập thể, vài ô cho trò theo đôi.
- Nói luật của phòng hôm nay: trong lớp mình đi nhanh, không chạy; nhảy ở trên thảm, không nhảy trên ghế.
- Hẹn thời gian bằng một bài hát hay một tín hiệu quen, để trẻ biết khi nào trò chơi kết thúc và cả lớp cùng kê lại bàn ghế.
Trẻ cùng bày phòng thì cũng hiểu phòng hôm nay khác ngày thường, và luật hôm nay khác ngày thường. Việc khiêng ghế, cuộn thảm còn là một hoạt động vận động có ích trước khi trò chơi bắt đầu.
Trò ngồi theo đôi và nhóm nhỏ
Tập tầm vông. Một bạn giấu một vật trong lòng bàn tay, đưa hai nắm tay ra vừa đọc đồng dao vừa đảo, bạn kia đoán tay nào có. Ở lớp lớn, cô thêm luật đoán đúng thì đổi người giấu. Trò cần rất ít chỗ, chơi được trên chiếu, và vật giấu phải đủ to để không lọt vào miệng trẻ.
Kéo cưa lừa xẻ. Hai bạn ngồi đối diện, chân chạm chân, tay nắm tay, đẩy kéo qua lại theo đồng dao. Trò này cho cơ lưng, cơ tay một chút vận động thật, và nhịp đẩy kéo đều làm trẻ dịu xuống. Cô nhắc kéo nhẹ, không giật.
Oẳn tù tì và các trò chọn lượt. Ngày mưa là dịp tốt để dạy trẻ dùng oẳn tù tì để quyết định ai đi trước, ai được chọn đồ chơi. Trẻ học một cách công bằng để giải quyết tranh chấp nhỏ, và mang nó sang những ngày khác.
Đánh chuyền cho lớp lớn. Một quả bóng nhỏ và một bó que tròn đầu là đủ. Trẻ tung bóng, nhặt que, bắt bóng, vừa làm vừa đọc. Đây là trò vận động tinh khó, hợp với trẻ năm sáu tuổi, và làm cả nhóm tập trung tới mức phòng tự nhiên lặng hơn.
Ô ăn quan trên bìa. Một bàn ô ăn quan vẽ sẵn trên bìa cứng cho hai bạn chơi, hai bạn khác ngồi cạnh đếm giúp. Một góc ô ăn quan trong ngày mưa giữ được bốn trẻ say mê trong một khoảng dài.
Trò vòng tròn khi đã dồn bàn ghế
Khi khoảng giữa phòng đủ cho cả lớp ngồi thành vòng, cô có thể chơi những trò tập thể với một sửa đổi chung: đi thay cho chạy.
- Bỏ khăn đi bộ. Bạn cầm khăn đi quanh vòng, thả sau lưng một bạn; bạn đó đứng dậy đi nhanh theo, không chạy. Ai về chỗ trống trước thì ngồi.
- Mèo đuổi chuột đi bộ. Vòng tay nắm nhau giữ nguyên, mèo và chuột chỉ được đi nhanh. Trò chậm lại nhưng vẫn hồi hộp, và các bạn trong vòng phải để ý mở cửa, đóng cửa đúng lúc.
- Trồng nụ trồng hoa cho lớp lớn. Hai bạn ngồi đối diện, chồng bàn chân và nắm tay lên nhau làm nụ, làm hoa, các bạn khác lần lượt nhảy qua. Chỉ chơi trên thảm, cô đứng cạnh, và chiều cao tăng chậm.
- Rồng rắn đi chậm. Đoàn rồng rắn lượn quanh phòng theo lời đồng dao, không có phần đuổi bắt. Trẻ nhỏ thích phần đi và đọc, và cô dùng nó như trò chuyển tiếp từ chơi sang ngồi.
- Dung dăng dung dẻ quanh phòng. Cả nhóm nắm tay đi theo bước, câu cuối cùng ngồi xuống. Ngồi xuống đúng nhịp cả lớp là một khoảnh khắc trẻ rất thích.
Mọi trò vòng tròn trong phòng đều nên có một trò ngồi xen giữa, để trẻ không bị kích thích liên tục. Một chuỗi đi rồi ngồi, đi rồi ngồi giữ năng lượng của lớp ở mức vừa.
Chọn trò theo chỗ và theo sức của lớp hôm đó
Cùng một ngày mưa, lớp có thể đang rất hăng hoặc đang rất mệt. Bảng dưới giúp cô và người chăm trẻ chọn nhanh.
| Tình trạng của lớp | Không gian có được | Trò hợp | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Hăng, nhiều năng lượng | Đã dồn bàn ghế, có thảm | Trồng nụ trồng hoa, bỏ khăn đi bộ, kéo cưa lừa xẻ theo cặp | Bắt đầu bằng trò có vận động rồi hạ dần |
| Hăng nhưng phòng chật | Chỉ có góc chiếu | Kéo cưa lừa xẻ, đánh chuyền, oẳn tù tì nhiều vòng | Chia nhóm nhỏ, chơi luân phiên |
| Mệt, dễ cáu | Bất kỳ | Nu na nu nống, tập tầm vông, chi chi chành chành | Cô ngồi cùng, giọng đọc chậm |
| Ồn vì mưa to | Bất kỳ | Trò theo nhịp vỗ tay, trò im lặng như truyền vật nhỏ quanh vòng | Dùng tín hiệu tay thay giọng nói |
| Lớp nhỏ, nhà trẻ | Góc thảm | Trò ngón tay, trò bắt chước con vật trong đồng dao | Ít trẻ mỗi nhóm, nhiều lần lặp |
Bảng là khung gợi ý, không phải thực đơn cứng. Cô biết lớp mình nhất. Điều đáng giữ là nguyên tắc: trò vận động trước khi trẻ quá dồn nén, trò ngồi khi trẻ đã mệt.
Giữ năng lượng không bùng thành chạy nhảy
Một buổi chơi trong phòng dễ đi theo một đường cong: bắt đầu vui, lên cao dần, rồi đến một lúc tiếng ồn và va chạm vượt quá mức chịu được. Cô có kinh nghiệm nhận ra điểm sắp vượt ấy và hạ nhịp trước khi nó tới, chứ không đợi có bạn ngã hay khóc rồi mới dừng.
Có vài cách đơn giản. Đổi sang trò ngồi ngay sau trò vận động. Hạ giọng của chính mình, vì trẻ thường bắt theo âm lượng của cô. Dùng một tín hiệu quen để cả lớp đứng yên vài giây, như một câu đồng dao ngắn mà đến chữ cuối mọi người phải “đóng băng”. Trò đóng băng tự nó đã là một trò chơi tự kiềm chế, và trẻ thích nó.
Cuối giờ chơi ngày mưa nên có một trò chuyển tiếp rõ ràng: cả lớp cùng kê lại bàn ghế, cuộn thảm, rồi ngồi uống nước. Việc làm chung có điểm kết thúc giúp trẻ biết trò chơi đã xong, và giảm số lần trẻ tiếp tục chạy khi đã sang hoạt động khác. Nếu còn vài phút, một bài đồng dao đọc chậm, nhỏ dần, là cách hạ nhịp cả lớp rất hiệu quả.
Khi trẻ sợ sấm sét và mưa to
Nhiều trẻ mầm non sợ tiếng sấm. Đó là nỗi sợ phổ biến ở tuổi này, vì âm thanh đến đột ngột, rất to và trẻ không biết nó từ đâu tới. Trong lớp, một trẻ sợ có thể làm vài trẻ khác cũng sợ theo. Cô không nói “có gì đâu mà sợ”, vì với trẻ thì có thật. Cô gọi tên điều đang xảy ra: “Đó là tiếng sấm. To quá phải không? Mình ở trong lớp, an toàn.”
Trò chơi có thể là chỗ dựa. Một trò ngồi gần cô, có nhịp đều như kéo cưa lừa xẻ hay nu na nu nống, cho trẻ một việc để tập trung và một người lớn để dựa. Với trẻ lớn hơn, cô có thể biến sấm thành một trò đếm: thấy chớp thì cùng đếm chậm cho tới khi nghe sấm, rồi kể cho trẻ biết khoảng thời gian ấy cho biết cơn giông còn ở xa hay đã tới gần.
Về an toàn, ngày giông có sét thì trẻ không ra sân, không đứng ở hành lang thoáng, không chạm vào các vật bằng kim loại ngoài trời, và lớp tránh dùng nước ở vòi ngoài sân. Đây là những điều các tài liệu hướng dẫn phòng chống thiên tai cho trường học thường nhắc. Ba mẹ đón con trong cơn giông cũng nên chờ trong khu vực có mái che của trường cho tới khi sét giảm, thay vì vội đưa trẻ ra đường.
Câu hỏi thường gặp
Ngày mưa cả tuần, trẻ không ra sân có ảnh hưởng gì không?
Một tuần ít vận động ngoài trời không gây hại lâu dài, nhưng trẻ dễ bồn chồn, khó ngủ trưa và dễ cáu hơn. Lớp bù lại bằng trò vận động trong phòng, giờ thể dục ở hành lang có mái hay phòng đa năng nếu trường có. Ba mẹ có thể cho con vận động thêm ở nhà vào buổi tối.
Trong phòng có nên cho trẻ chơi trò đuổi bắt không?
Phần lớn trường giữ luật đi thay cho chạy trong phòng, vì không gian hẹp và nhiều cạnh cứng. Các trò đuổi bắt được chuyển thành bản đi nhanh, vẫn giữ sự hồi hộp. Chỉ khi có phòng đa năng rộng, sàn êm và không đồ đạc thì cô mới cho chạy, và vẫn chia nhóm nhỏ.
Ngày mưa có nên cho trẻ xem phim thay cho giờ chơi?
Xem một đoạn ngắn đôi khi là cách cô dùng để trẻ nghỉ, nhưng thay cả giờ chơi bằng màn hình thì trẻ mất phần vận động và giao tiếp mà ngày mưa vốn đã thiếu. Khuyến nghị của Tổ chức Y tế Thế giới cũng khuyên hạn chế thời gian màn hình ngồi một chỗ với trẻ nhỏ.
Con về nhà kể hôm nay cả lớp chơi trong phòng, ba mẹ nên hỏi gì?
Hỏi con chơi trò gì, chơi với bạn nào, có trò nào con muốn chơi lại ở nhà không. Nếu con kể có va chạm, hỏi nhẹ con bị đau ở đâu và báo cô khi cần. Câu hỏi về trò chơi thường mở được nhiều chuyện hơn câu hỏi chung chung con có ngoan không.
Trẻ sợ sấm khóc rất to ở lớp, ba mẹ có nên đến đón sớm?
Thường là không cần. Cô đã quen với tình huống này và có cách giúp trẻ dịu lại. Ba mẹ có thể hỏi cô sau buổi để biết con đã thế nào. Nếu nỗi sợ của con ảnh hưởng nhiều tới sinh hoạt hằng ngày, kéo dài qua nhiều tháng, nên trao đổi thêm với cô và bác sĩ nhi.
Ở nhà ngày mưa nên chơi trò dân gian nào với con?
Chọn trò cần ít chỗ và cần người chơi cùng: tập tầm vông, kéo cưa lừa xẻ, ô ăn quan trên tờ bìa, oẳn tù tì. Nếu nhà có khoảng trống trải thảm, có thể chơi trồng nụ trồng hoa thấp với trẻ lớn. Hỏi con ở lớp đang chơi gì để con dạy lại cả nhà.