Trẻ quấy khóc sau khi ngủ trưa dậy thường không phải vì khó chịu với lớp hay với cô. Lý do hay gặp nhất là quán tính giấc ngủ: cơ thể đã thức nhưng não chưa tỉnh hẳn, nhất là khi trẻ bị đánh thức lúc đang ở giấc sâu. Đói, khát, nóng, ướt, hay đơn giản là chưa ngủ đủ cũng làm trẻ cáu. Ở lớp, cô giảm tình trạng này bằng cách đánh thức dần, mở rèm từ từ, để trẻ ngồi một lúc trên nệm, cho uống nước, ôm vỗ những bé cần, rồi mới chuyển sang hoạt động chiều.
Đây là cảnh mà cô nào ở lớp mầm non cũng quen: cả lớp vừa thức, vài bé ngồi dậy cười nói, vài bé nằm khóc ri rỉ, một bé gào lên đẩy tay cô ra. Ba mẹ đón con chiều cũng hay gặp phiên bản ở nhà: con ngủ gật trên xe, về tới nhà thì khóc mười phút không dỗ được. Bài này giải thích cơ chế đằng sau, những gì cô làm trong khoảng hai mươi phút sau giấc trưa, và khi nào việc quấy khóc sau ngủ là dấu hiệu cần nhìn lại giấc ngủ của con.
Quán tính giấc ngủ: khi cơ thể đã thức mà đầu óc chưa tỉnh
Các nhà nghiên cứu giấc ngủ gọi trạng thái lơ mơ, chậm chạp, khó chịu ngay sau khi thức dậy là quán tính giấc ngủ, trong tiếng Anh là sleep inertia. Ai cũng từng trải qua: bị đánh thức giữa giấc, mất vài phút mới biết mình đang ở đâu, nói năng lẫn lộn, dễ cáu. Ở người lớn, trạng thái này thường kéo dài từ vài phút tới khoảng nửa giờ, và nặng hơn khi bị đánh thức lúc đang ngủ sâu.
Trẻ nhỏ không có cách gọi tên cảm giác ấy. Con không nói được “con chưa tỉnh hẳn, để con ngồi một lúc”, nên con khóc, đẩy tay người lớn, hoặc đòi những thứ vô lý. Người lớn dễ hiểu nhầm đó là con hư hay con không thích lớp, trong khi thật ra con đang vật lộn với một trạng thái sinh lý chưa kịp qua.
Giấc ngủ của trẻ đi theo các chu kỳ, mỗi chu kỳ gồm những pha ngủ nông và ngủ sâu nối nhau. Ở trẻ nhỏ, chu kỳ ngắn hơn người lớn. Một giấc trưa thường gồm một tới hai chu kỳ. Trẻ thức dậy tự nhiên ở cuối chu kỳ, khi đang ngủ nông, thường tỉnh táo và vui vẻ. Trẻ bị đánh thức giữa pha ngủ sâu, như khi đèn bật sáng đột ngột hay bạn bên cạnh khóc to, là trẻ dễ rơi vào quán tính giấc ngủ nặng nhất.
Những lý do khác làm trẻ quấy khi thức dậy
Đói và khát. Một giấc ngủ dài ngay sau bữa trưa, cộng với việc ra mồ hôi trong phòng ấm, làm trẻ thức dậy khát nước. Một số trẻ ăn ít ở bữa trưa sẽ thức dậy đói. Đó là một lý do bữa xế thường được xếp ngay sau giờ ngủ.
Nóng hoặc ướt. Trẻ ra mồ hôi đầm đìa, áo dính vào người, hoặc tè dầm khi ngủ sẽ thức dậy trong cảm giác khó chịu. Cô kiểm và thay đồ cho những bé này trước tiên.
Chưa ngủ đủ. Trẻ ngủ tối muộn, giấc trưa lại ngắn vì vào giấc muộn, sẽ thức dậy trong tình trạng mệt. Những bé này cần được nằm thêm một lúc chứ không nên bị kéo dậy ngay.
Ngủ quá dài. Ngược lại, một số trẻ ngủ say hai tiếng rưỡi, ba tiếng, thức dậy nặng nề, uể oải. Giấc trưa quá dài cũng làm khó vào giấc tối.
Thức dậy ở chỗ khác lúc ngủ. Trẻ ngủ thiếp đi trong vòng tay cô hay trên đùi bạn, rồi thức dậy trên nệm một mình, có thể hoảng hốt. Đó là lý do cô thường cho trẻ vào giấc ngay trên chỗ nằm của mình.
Bắt đầu ốm. Trẻ sắp sốt, nghẹt mũi, đau tai thường ngủ không yên và thức dậy cáu. Nếu một bé vốn hay thức dậy vui vẻ đột ngột quấy nhiều, cô kiểm thân nhiệt và báo gia đình.
Hai mươi phút sau giấc trưa: cô làm gì
Ở lớp làm tốt, thời điểm thức dậy được chuẩn bị không kém thời điểm đi ngủ. Trình tự thường thấy như sau.
- Để những bé tự thức dậy trước nằm yên hoặc ngồi trên nệm, không gọi cả lớp cùng lúc.
- Mở rèm từng phần, để ánh sáng tự nhiên vào phòng dần dần, tránh bật hết đèn trần một lượt.
- Tăng dần âm thanh: mở một bản nhạc nhẹ, cô nói chuyện khẽ với những bé đã tỉnh.
- Đánh thức từng bé còn ngủ bằng cách gọi tên nhỏ, xoa lưng, không lay mạnh, không kéo tay.
- Cho bé ngồi trên nệm vài phút trước khi đứng dậy, bé nào cần thì được cô ôm hay ngồi cạnh.
- Cho uống nước, đi vệ sinh, thay đồ nếu ướt, rửa mặt bằng khăn mát.
- Chuyển sang một hoạt động nhẹ, như dọn gối, mặc lại đồ, rồi bữa xế, trước khi tới hoạt động sôi nổi hơn.
Toàn bộ trình tự mất khoảng hai mươi tới ba mươi phút. Lớp vội, bật đèn hô cả lớp dậy để kịp giờ hoạt động chiều, thường phải trả giá bằng nửa tiếng dỗ dành sau đó.
Khi một bé khóc mãi không dứt
Có những bé dù được đánh thức nhẹ nhàng vẫn khóc lâu, gào to, không cho ai chạm vào. Với bé này, điều cô làm trước tiên là không cố dỗ bằng lời. Một đứa trẻ còn trong quán tính giấc ngủ không xử lý được những câu như “nín đi con, sao lại khóc”, và càng hỏi càng làm bé bực hơn. Cô ngồi gần, giữ giọng thấp và đều, để bé biết có người lớn ở đó, và chờ.
Nếu bé cho chạm, một cái ôm hay một bàn tay đặt lên lưng thường giúp. Nếu bé đẩy ra, cô lùi lại một chút nhưng vẫn ở trong tầm nhìn. Sau vài phút, khi tiếng khóc dịu đi, cô mới đưa nước, hỏi bé có muốn đi vệ sinh không, hay rủ bé cùng mang gối về chỗ. Một việc nhỏ có động tác giúp bé chuyển sự chú ý ra khỏi cảm giác khó chịu.
Điều cô tránh là trêu chọc, đem ra so với bạn, hay doạ “khóc nữa là không được ăn xế”. Những câu đó không làm bé tỉnh nhanh hơn mà chỉ thêm nỗi xấu hổ vào một trạng thái vốn đã khó chịu. Khi bé đã bình tĩnh, cô có thể giúp bé gọi tên cảm xúc vừa rồi, kiểu “lúc nãy con mệt và bực vì chưa tỉnh hẳn đúng không”, để lần sau bé dần nhận ra cảm giác ấy.
Đọc kiểu quấy khóc để biết cần chỉnh gì
Quấy sau ngủ trưa có những kiểu khác nhau, và mỗi kiểu gợi ý một điều cần chỉnh. Bảng dưới gom những tình huống hay gặp mà cô và ba mẹ có thể cùng nhìn.
| Biểu hiện | Khả năng hay gặp | Thử điều chỉnh |
|---|---|---|
| Khóc vài phút rồi tự dịu, sau đó chơi vui | Quán tính giấc ngủ bình thường | Đánh thức dần, cho ngồi trên nệm lâu hơn |
| Ngày nào cũng khóc lâu, mệt cả buổi chiều | Thiếu ngủ tổng thể, ngủ tối muộn | Xem lại giờ ngủ tối và giờ dậy sáng |
| Thức dậy nặng nề, tối khó ngủ | Giấc trưa quá dài so với nhu cầu | Bàn với cô về rút ngắn giấc trưa |
| Khóc kèm ướt người, đỏ mặt | Nóng, ra mồ hôi nhiều | Kiểm nhiệt độ phòng, đồ ngủ mỏng hơn |
| Đột ngột quấy nhiều dù trước đây vui vẻ | Sắp ốm, mọc răng, có thay đổi ở nhà | Theo dõi sức khoẻ, hỏi chuyện gia đình |
| Hoảng hốt, nhìn quanh tìm người | Ngủ thiếp đi ở chỗ khác, thức dậy một mình | Cho vào giấc ngay trên chỗ nằm của mình |
Bảng chỉ là gợi ý. Một bé có thể rơi vào hai ba ô cùng lúc, và phải theo dõi vài ngày mới thấy rõ quy luật. Ghi lại giờ ngủ, giờ thức và thời gian quấy trong một tuần thường đủ để thấy hướng điều chỉnh. Cô có thể ghi phần ở lớp, ba mẹ ghi phần ở nhà, rồi ghép lại vào cuối tuần để cùng đọc.
Độ dài giấc trưa và giờ đánh thức: tìm điểm vừa cho từng bé
Không có một con số giờ ngủ trưa đúng cho mọi trẻ. Một bé hai tuổi có thể cần hai tiếng, một bé năm tuổi có thể chỉ cần bốn mươi lăm phút hoặc không cần. Lớp có lịch chung, nhưng trong lịch chung đó cô vẫn có thể linh hoạt: để những bé cần ngủ nhiều được ngủ thêm một chút trong khi các bạn khác đã dậy, hoặc đánh thức sớm hơn những bé ngủ trưa dài thì tối khó ngủ.
Một gợi ý thực tế là để ý xem bé thường tự thức vào lúc nào trong những ngày không bị đánh thức. Đó thường là cuối một chu kỳ ngủ, lúc bé dễ tỉnh nhất. Nếu giờ đánh thức của lớp rơi đúng giữa giấc sâu của bé, xê dịch mười lăm phút sớm hơn hoặc muộn hơn có khi làm khác hẳn tâm trạng của bé cả buổi chiều.
Việc điều chỉnh này cần cô và gia đình cùng bàn, dựa trên vài ngày ghi chép giờ ngủ và giờ thức. Ba mẹ không nên tự dặn “đừng cho con ngủ trưa” hay “cho con ngủ tới khi tự dậy” mà không có thông tin, vì cả hai cực đều có thể làm buổi chiều và buổi tối của con khó hơn.
Quấy sau giấc ngủ trên xe lúc đón về
Nhiều ba mẹ không thấy con quấy ở lớp mà thấy ở nhà: con ngủ gật trên xe trên đường về, rồi về tới nhà thì khóc dữ dội, không ăn, không tắm. Đây là cùng một cơ chế, chỉ khác bối cảnh. Một giấc chợp mắt mười lăm phút trên xe gần như luôn kết thúc bằng việc bị đánh thức giữa chừng, khi xe dừng, khi được bế xuống, và trẻ rơi thẳng vào quán tính giấc ngủ.
Cách giảm khá đơn giản. Nếu có thể, giữ con tỉnh trên đường về bằng trò chuyện, chỉ cho con xem đường phố, hỏi con về một ngày ở lớp. Nếu con đã ngủ, khi tới nhà đừng vội bế con vào tắm ngay; để con ngồi trong lòng một lúc, cho uống nước, chờ con tỉnh hẳn rồi mới chuyển sang việc khác.
Và nếu chuyện này xảy ra gần như mỗi ngày, có thể đó là tín hiệu con đang thiếu ngủ. Một bé phải chợp mắt trên xe lúc năm giờ chiều thường là bé ngủ trưa không đủ hoặc ngủ tối không đủ. Kể cho cô nghe, để cùng nhìn lại giấc trưa ở lớp của con và giờ con lên giường mỗi tối.
Câu hỏi thường gặp
Con khóc mỗi khi ngủ trưa dậy ở lớp, có phải con không thích đi học không?
Thường không phải. Khóc khi thức dậy chủ yếu là do quán tính giấc ngủ, đói, khát hay chưa ngủ đủ. Nếu sau khi tỉnh hẳn con chơi vui, ăn xế bình thường, thì chuyện khóc lúc thức chỉ là cách cơ thể con chuyển từ ngủ sang thức.
Có nên dặn cô đừng đánh thức con, để con ngủ tới khi tự dậy?
Tuỳ nhu cầu của con và lịch của lớp. Trẻ thức tự nhiên thường tỉnh táo hơn, nhưng nếu con ngủ quá dài thì tối khó ngủ. Bàn với cô về giờ con thường tự thức, để cô đánh thức con sau những bạn khác hoặc vào lúc con ngủ nông hơn.
Quán tính giấc ngủ kéo dài bao lâu ở trẻ nhỏ?
Thường từ vài phút tới khoảng nửa tiếng, tuỳ trẻ và tuỳ con bị đánh thức lúc ngủ sâu hay ngủ nông. Bị đánh thức đột ngột giữa giấc sâu là lúc trạng thái này nặng nhất. Đánh thức dần và cho con ngồi một lúc giúp rút ngắn.
Con thức dậy hay khóc thét, mắt mở mà như không nhận ra ai, có sao không?
Biểu hiện khóc thét, hoảng loạn, như không tỉnh và không nhận ra người thân có thể là cơn hoảng sợ khi ngủ, thường xảy ra ở giấc đêm. Phần lớn các trường hợp lành tính và tự hết, nhưng nếu xảy ra thường xuyên, kéo dài, hay kèm cử động bất thường, nên đưa con đi khám nhi.
Cho con ăn xế ngay khi thức dậy có giúp con bớt quấy không?
Với bé đói, một chút nước và đồ ăn nhẹ giúp con dễ chịu hơn. Nhưng nên để con tỉnh hẳn vài phút trước, vì đưa đồ ăn khi con còn đang khóc thường bị từ chối. Lớp thường cho trẻ uống nước, đi vệ sinh, rồi mới tới bữa xế.
Ở nhà con ngủ trưa dậy vui vẻ, ở lớp lại quấy, vì sao?
Ở nhà con thường được tự thức dậy, phòng yên tĩnh, có người thân ngay bên. Ở lớp có tiếng động của bạn, có lúc bị đánh thức theo lịch chung. Kể cho cô cách con thức dậy ở nhà để cô thử tạo điều kiện tương tự, như cho con thức sau và ngồi gần cô.