Trẻ không chịu ngủ trưa ở lớp: cô làm gì khi không ép, không doạ, không phạt

Một đứa trẻ nằm mãi không ngủ trưa ở lớp gần như không bao giờ là trẻ hư. Thường là con chưa đủ mệt vì ngủ dậy muộn hay chợp mắt trên xe buổi sáng, hoặc ngược lại quá mệt nên khó vào giấc, hoặc chưa quen chỗ nằm, hoặc nhu cầu ngủ ngày của con đã giảm. Cô giỏi không ép con nhắm mắt; cô tìm xem lý do nằm ở đâu, giúp con vào giấc bằng nghi thức quen, và nếu con vẫn thức thì cho con nằm nghỉ yên. Cô cũng ghi lại để cùng ba mẹ chỉnh nhịp ngủ ở nhà.

Ba mẹ thường nghe chuyện này từ một câu cô nhắn rất ngắn: “Trưa nay bé không ngủ”. Câu đó dễ làm người lớn lo, hoặc thấy có lỗi, hoặc nghĩ con bị phạt. Bài này đi qua các lý do hay gặp, những việc một lớp tử tế sẽ không làm, các bước cô thử trong vài ngày, và lúc nào thì chuyện không ngủ trưa là tín hiệu nên hỏi bác sĩ.

Vì sao một đứa trẻ nằm mãi không ngủ

Chưa đủ mệt. Bé dậy lúc tám giờ sáng thì tới mười hai giờ trưa mới thức được bốn tiếng, áp lực ngủ chưa tích đủ. Bé chợp mắt mười lăm phút trên xe máy đi học cũng xả bớt nhu cầu ngủ, nên trưa nằm xuống vẫn tỉnh. Đây là lý do hay gặp nhất mà nhiều nhà không để ý.

Quá mệt. Nghe ngược đời nhưng có thật: trẻ ngủ tối muộn, thiếu ngủ nhiều ngày, hay buổi sáng quá nhiều kích thích có khi lại khó ngủ hơn. Cơ thể trẻ phản ứng với mệt mỏi bằng cách tăng hoạt động, nên bé trông hăng hái, lăn lộn, cười to, cho tới khi gục hẳn.

Chỗ nằm chưa quen. Trẻ mới vào lớp, mới chuyển chỗ nằm, hay lớp vừa đổi cô trực đều có thể mất ngủ vài hôm. Giấc ngủ đòi hỏi cảm giác an toàn, mà an toàn với trẻ nhỏ là những thứ quen thuộc lặp lại.

Nghi thức ở nhà khác hẳn ở lớp. Bé ở nhà chỉ ngủ khi được bế, được ru võng, được ti mẹ hay nằm cạnh ông bà sẽ cần thời gian để học một cách vào giấc mới. Cô không thay được mọi thứ đó, nhưng có thể tìm một điểm chung, như bài hát ru quen hay cách vỗ lưng giống ở nhà.

Nhu cầu ngủ ngày đã giảm. Từ khoảng ba tới năm tuổi, nhiều trẻ dần bỏ giấc trưa. Con nằm thức không phải vì cố chống lại mà vì cơ thể không cần ngủ thêm. Trường hợp này cách xử lý khác hẳn, và có bài riêng trong danh mục bàn về trẻ lớn bỏ giấc trưa.

Khó chịu trong người. Nóng, ngứa, no quá, buồn đi vệ sinh, nghẹt mũi, mọc răng hay bắt đầu ốm đều làm trẻ trằn trọc. Cô kiểm những thứ đơn giản này trước khi nghĩ tới nguyên nhân khác.

Những việc một lớp tử tế không làm

Có những cách làm trẻ nằm im nhanh, và chúng đều sai. Doạ “không ngủ là ông kẹ bắt”, “không ngủ là chiều không được chơi”, bắt trẻ nằm úp mặt, bắt nằm bất động suốt hai tiếng, đem trẻ ra so “bạn kia ngủ ngoan, sao con không”, hay gọi bố mẹ trước mặt bạn để mách. Những cách đó có thể khiến trẻ im, nhưng im vì sợ, và nỗi sợ gắn vào giờ ngủ làm giấc trưa những ngày sau khó hơn chứ không dễ hơn.

Ở Việt Nam, Điều lệ trường mầm non do Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành cấm giáo viên xúc phạm danh dự, nhân phẩm và xâm phạm thân thể trẻ, và Luật Trẻ em năm 2016 cấm mọi hình thức bạo lực với trẻ. Đánh, véo, trói, nhốt hay bỏ đói để bắt ngủ không chỉ là cách dạy tồi mà là hành vi bị cấm.

Ngay cả những việc nhẹ hơn như lườm, quát nhỏ, hay lấy đi món đồ trẻ đang ôm cũng không giúp gì. Một lớp tử tế coi việc trẻ không ngủ là thông tin cần đọc, không phải lỗi cần trị. Nếu ba mẹ nghe con kể bị doạ hay bị phạt vì không ngủ, đó là điều nên hỏi thẳng với cô và ban giám hiệu, bình tĩnh và cụ thể.

Các bước cô thử trong vài ngày

Với một bé không chịu ngủ, cô ít khi đoán đúng ngay lần đầu. Cách làm là thử từng việc, mỗi việc vài ngày, và quan sát. Thứ tự thường như sau.

1. Kiểm những khó chịu đơn giản: cho bé đi vệ sinh lần nữa, lau mồ hôi, nới quần áo, xem bé có nghẹt mũi hay sốt nhẹ không.
2. Đổi chỗ nằm: đưa bé lại gần chỗ cô ngồi, xa bạn hay rủ nói chuyện, xa cửa ra vào và ánh sáng.
3. Hỏi ba mẹ về nghi thức ở nhà: con thường ngủ thế nào, có bài hát, câu nói, món đồ nào giúp con vào giấc không.
4. Lặp lại một cách vào giấc giống nhau mỗi ngày: cùng một bài hát, cùng một nhịp vỗ lưng, cùng một câu chúc ngủ ngon.
5. Ghi lại giờ bé vào giấc, giờ thức, và hỏi giờ bé dậy sáng, giờ bé ngủ tối hôm trước để tìm quy luật.
6. Nếu bé vẫn thức sau khoảng hai mươi tới ba mươi phút, cho bé chuyển sang nằm nghỉ yên với một món đồ nhẹ nhàng thay vì tiếp tục dỗ ngủ.
7. Sau một hai tuần, ngồi lại với gia đình để nhìn chung bảng ghi chép và thống nhất điều chỉnh.

Điểm mấu chốt là kiên nhẫn và nhất quán. Một cách vào giấc mới thường cần vài ngày tới vài tuần mới thành nếp. Đổi cách mỗi ngày làm trẻ không kịp quen cách nào.

Nằm nghỉ yên cũng là nghỉ

Nhiều ba mẹ lo: con không ngủ thì chiều có mệt không, có ảnh hưởng tới các bạn không? Câu trả lời của phần lớn các lớp là cho trẻ nằm nghỉ yên. Bé vẫn nằm trên nệm của mình, vẫn trong phòng tối dịu, nhưng được ôm thú bông, lật một cuốn sách tranh, hoặc chỉ nằm nhìn trần nhà. Cơ thể vẫn được nghỉ, nhịp tim chậm lại, và không ít bé sau mười lăm phút nằm yên như thế lại tự ngủ lúc nào không hay.

Giờ nghỉ yên có vài nguyên tắc để không thành giờ chơi. Đồ được phép phải nhẹ, không phát ra tiếng: sách vải, sách tranh, một món xếp hình mềm. Trẻ ở trên nệm của mình, không đi lại. Cô nhắc bằng cử chỉ hơn là lời nói. Nếu có vài bé cùng không ngủ, cô có thể cho các bé ra một góc khác của phòng hoặc phòng bên cạnh dưới sự trông của người lớn.

Điều quan trọng là bé không cảm thấy mình bị gạt ra. Thông điệp cô gửi qua cách làm là: con không ngủ cũng được, nhưng đây là giờ yên lặng của cả lớp, con giữ yên để bạn ngủ. Trẻ ba bốn tuổi hiểu được điều này, và hiểu được như vậy chính là một bài học về tôn trọng người khác.

Cùng nhìn một bảng ghi chép giữa nhà và lớp

Nguyên nhân của việc không ngủ trưa thường lộ ra khi ghép giờ ngủ ở nhà với giờ ngủ ở lớp. Bảng dưới là ví dụ giả định về một tuần của một bé bốn tuổi, kiểu ghi chép mà cô và ba mẹ có thể cùng điền.

Trong ví dụ này, quy luật khá rõ: những hôm bé dậy muộn và chợp mắt trên xe là những hôm không ngủ trưa. Cô không cần đổi gì ở lớp; gia đình chỉ cần giữ giờ ngủ tối sớm hơn và giữ con tỉnh trên đường đi học. Thực tế không phải lúc nào cũng gọn như thế, nhưng ghi chép vài ngày gần như luôn cho ra một gợi ý.

Ba mẹ giữ được gì để trưa ở lớp dễ hơn

Giấc trưa ở lớp bắt đầu từ tối hôm trước. Cô chỉ điều chỉnh được những gì xảy ra trong lớp; còn giờ con lên giường, giờ con thức dậy và quãng đường tới trường là phần của gia đình. Ba việc nhỏ thường giúp nhiều nhất. Thứ nhất, giữ giờ dậy buổi sáng gần như nhau mỗi ngày, kể cả thứ bảy chủ nhật, để tới trưa áp lực ngủ của con đã đủ. Thứ hai, giữ con tỉnh trên đường đi học bằng cách trò chuyện, chỉ cho con xem đường phố, vì một giấc chợp mắt mười phút trên xe đủ làm hỏng giấc trưa. Thứ ba, cho con ngủ tối đủ sớm để không rơi vào vòng quá mệt.

Ngoài giờ giấc, ba mẹ có thể giúp bằng cách kể cho cô những gì con quen. Một câu “ở nhà con hay được hát bài này” hay “con hay ôm cái khăn xô cũ” có giá trị hơn nhiều lời dặn chung chung. Nếu lớp cho mang đồ quen, chọn món nhỏ, giặt được và có dấu riêng.

Cuối cùng, tránh đặt áp lực lên con bằng những câu như “hôm nay phải ngủ ngoan cho cô khen”. Trẻ càng bị chú ý vào việc phải ngủ thì càng khó ngủ. Câu nhẹ nhàng hơn là “trưa nay con nằm nghỉ với các bạn nhé”, để giấc ngủ, nếu tới, tới một cách tự nhiên.

Khi nào chuyện không ngủ trưa là tín hiệu nên hỏi bác sĩ

Phần lớn trẻ không ngủ trưa là chuyện nhịp sinh hoạt, không phải bệnh. Tuy vậy có vài dấu hiệu cô và ba mẹ nên để ý, và nếu có thì nên đưa con đi khám nhi thay vì chỉ chỉnh giờ ngủ. Trẻ ngáy to và đều gần như mỗi giấc, có lúc như ngừng thở rồi thở hắt ra, thở bằng miệng thường xuyên, ra mồ hôi nhiều khi ngủ, ngủ vặn vẹo nhiều tư thế lạ. Những biểu hiện này có thể liên quan tới đường thở, ví dụ amidan hay VA to, và cần bác sĩ khám chứ không tự kết luận.

Một nhóm dấu hiệu khác là trẻ ban ngày buồn ngủ bất thường dù đêm ngủ đủ, ngủ gục giữa giờ chơi, hoặc ngược lại không bao giờ ngủ được dù rất mệt, kèm cáu gắt kéo dài, khó tập trung, hay thức giấc khóc thét nhiều lần trong đêm. Cô không phải người chẩn đoán, nhưng cô là người quan sát con nhiều giờ mỗi ngày, nên khi cô nhắc một điều bất thường lặp lại, ba mẹ nên coi đó là thông tin để mang theo khi đi khám.

Ngoài những trường hợp đó, một bé không ngủ trưa vẫn chơi vui buổi chiều, ăn uống bình thường, tối ngủ ngon thì nhiều khả năng chỉ là bé cần ít giấc ngày hơn bạn, hoặc nhịp ở nhà đang lệch.

Câu hỏi thường gặp

Con không ngủ trưa ở lớp thì tối có nên cho ngủ sớm hơn không?

Thường là nên. Một bé thiếu giấc trưa sẽ mệt sớm hơn vào buổi tối, và đưa con lên giường sớm hơn nửa tiếng giúp bù lại phần ngủ thiếu. Ngủ tối sớm hơn cũng giúp con dậy sớm hơn, từ đó trưa hôm sau dễ ngủ hơn ở lớp.

Ở nhà con ngủ trưa ngon, sao lên lớp lại không ngủ?

Ở nhà con có phòng quen, người ru quen và ít bạn để nói chuyện. Ở lớp có ánh sáng khác, tiếng động khác và rất nhiều bạn. Kể cho cô nghe con vào giấc ở nhà thế nào để cô tìm một điểm chung, và cho con vài tuần để quen.

Cô có thể cho con chơi riêng thay vì nằm không?

Nhiều lớp cho trẻ không ngủ được xem sách tranh hay chơi đồ nhẹ ngay trên nệm, hoặc ra một góc khác có người trông. Việc cho chơi ồn ào hay chạy nhảy thường không được, vì làm các bạn khác thức. Hỏi cô cách lớp tổ chức giờ nghỉ yên cho bé không ngủ.

Bé không ngủ trưa có làm phiền các bạn khác không?

Có thể, nếu bé lăn lộn hay nói chuyện. Vì vậy cô thường xếp bé gần mình, xa bạn hay rủ chuyện, và dạy bé giữ yên bằng cử chỉ. Trẻ ba bốn tuổi học được việc này sau một thời gian, và đó cũng là bài học về tôn trọng giấc ngủ của người khác.

Có nên cho con uống sữa trước khi lên lớp để trưa dễ ngủ không?

Không có cách ăn uống nào bảo đảm con ngủ được. Bé no quá hay đói quá đều khó ngủ. Giữ bữa sáng và bữa trưa đều đặn, giữ giờ dậy và giờ ngủ tối ổn định thường có tác dụng hơn nhiều so với cho uống thêm một món gì trước giờ ngủ.

Cô báo con không ngủ trưa, ba mẹ nên phản hồi thế nào?

Hỏi thêm chi tiết: con nằm thức bao lâu, có quấy không, có khó chịu gì không. Rồi kể cho cô giờ con ngủ tối và dậy sáng mấy hôm gần đây. Cùng ghi chép một hai tuần thường tìm ra nguyên nhân. Không nên dặn cô ép con ngủ, vì ép làm giấc trưa khó hơn.