Khi trẻ ăn vạ ở lớp, cô làm theo thứ tự: giữ an toàn cho trẻ và các bạn, giữ mình bình tĩnh, giữ nguyên giới hạn đã đặt, ở gần và chờ cơn qua, rồi mới nói chuyện và dạy khi trẻ đã dịu. Cô không quát, không doạ, không bỏ mặc trẻ một mình, cũng không nhượng bộ chỉ để trẻ nín.
Ăn vạ, tức những cơn khóc thét, nằm lăn ra sàn, đá chân, ném đồ, là chuyện bình thường của trẻ từ khoảng một đến bốn tuổi, giai đoạn trẻ có nhiều mong muốn nhưng chưa có đủ lời và đủ khả năng kiềm chế để xử lý khi không được như ý. Ở lớp, một cơn ăn vạ còn khó hơn ở nhà vì có hai mươi đôi mắt nhìn vào. Bài này mô tả trình tự cô thường đi, phân biệt hai kiểu ăn vạ cần cách xử khác nhau, và nói rõ những điều cô tránh làm.
Vì sao trẻ ăn vạ, nhìn từ phía não bộ
Cảm xúc của trẻ nhỏ giống một chiếc bình đặt trên kệ suốt ngày. Cả buổi sáng, bình được đổ thêm từng chút: một lần phải nhường đồ chơi, một lần không được ngồi cạnh bạn thân, tiếng ồn, cái đói trước giờ ăn. Đến một giọt nhỏ, chẳng hạn chiếc thìa không đúng màu, bình tràn. Người lớn thấy trẻ làm ầm lên vì một chuyện vặt, nhưng thứ đang tràn ra là cả buổi sáng.
Khi bình tràn, phần não lo phản ứng nhanh với cảm xúc mạnh tạm thời lấn át phần não giúp trẻ suy nghĩ và kiềm chế, vốn còn rất non ở tuổi mầm non. Siegel và Bryson trong cuốn The Whole-Brain Child dùng hình ảnh “tầng dưới” và “tầng trên” của ngôi nhà não bộ để mô tả điều này: lúc ăn vạ, trẻ đang mắc kẹt ở tầng dưới, cầu thang lên tầng trên tạm thời bị chặn. Giảng giải, hỏi “con có biết mình sai không” lúc ấy là nói chuyện với tầng trên trong khi trẻ đang ở tầng dưới.
Hiểu như vậy không có nghĩa là mọi hành vi đều được chấp nhận. Trẻ không được đánh bạn hay ném đồ vào người khác. Nhưng nó giải thích vì sao việc đầu tiên của cô không phải là dạy, mà là giúp trẻ quay về trạng thái nghe được.
Trước cơn: dấu hiệu cô để ý và cách chặn sớm
Nhiều cơn ăn vạ có thể tránh được nếu người lớn để ý sớm. Cô quen lớp thường nhận ra những dấu hiệu báo trước ở từng trẻ, và có vài cách can thiệp nhẹ trước khi bình tràn.
- Để ý thời điểm: trẻ dễ ăn vạ trước bữa ăn, trước giấc ngủ, sau giờ chơi ngoài trời nắng, hoặc ngày đầu tuần sau hai ngày ở nhà.
- Để ý cơ thể: mặt đỏ, nắm tay, giọng cao dần, bắt đầu rên rỉ, đi lòng vòng không vào việc gì.
- Can thiệp nhẹ bằng sự gần gũi: cô đến ngồi cạnh, đặt tay lên vai, hỏi nhỏ một câu.
- Gọi tên điều trẻ đang thấy trước khi nó thành cơn: “Con chờ lâu quá nên con bực rồi.”
- Cho trẻ một lựa chọn nhỏ trong giới hạn: chọn ngồi ghế xanh hay ghế vàng, chọn rửa tay trước hay sau bạn.
- Chuyển hướng sang một việc khác cần dùng cơ thể: bê giúp cô thùng đồ, đi tưới cây, ra cửa sổ xem trời.
- Giảm kích thích: kéo trẻ ra khỏi chỗ đông, hạ giọng, tắt bớt tiếng nhạc nếu có.
Can thiệp sớm không phải là chiều theo trẻ. Cô không đổi quy tắc, chỉ giúp trẻ có thêm một chút chỗ trống trong bình cảm xúc để giữ được quy tắc ấy. Với trẻ hay ăn vạ vào cùng một thời điểm trong ngày, cô cũng xem lại xem có gì trong nhịp ngày cần điều chỉnh, như cho trẻ ăn nhẹ sớm hơn hay báo trước nhiều hơn.
Trong cơn: trình tự cô thường đi
Khi cơn đã bắt đầu, mục tiêu không phải làm trẻ nín nhanh nhất mà là giữ mọi người an toàn và giúp trẻ đi qua cơn. Cô thường làm theo các bước sau, giọng thấp và chậm, ít lời.
- Kiểm tra an toàn: đưa đồ cứng, đồ nhọn ra xa, nhẹ nhàng giữ khoảng cách giữa trẻ và các bạn. Nếu trẻ đánh hay ném vào người khác, cô chặn tay trẻ một cách chắc chắn nhưng không làm đau.
- Giao cả lớp cho người lớn còn lại hoặc chuyển các bạn sang một hoạt động khác, để trẻ không có khán giả và các bạn không hoảng theo.
- Ngồi xuống gần trẻ, ở khoảng cách trẻ chịu được. Có trẻ muốn được ôm, có trẻ đẩy ra; cô tôn trọng điều trẻ cần nhưng không bỏ đi.
- Nói rất ít, câu ngắn, lặp lại: “Cô ở đây. Con đang giận lắm. Cô chờ con.” Không hỏi vì sao, không giảng.
- Giữ nguyên giới hạn: nếu cơn bắt đầu vì trẻ không được món đồ chơi của bạn, món đó vẫn không về tay trẻ.
- Chờ. Phần lớn cơn qua trong vài phút. Khi trẻ bắt đầu thở chậm, cô có thể đưa nước, đưa thú bông, mời ra góc bình tĩnh nếu lớp có.
Bước khó nhất là bước chờ, vì lúc ấy cô chịu áp lực từ mọi phía: cả lớp nhìn, tiếng khóc làm ai cũng căng, và cám dỗ dừng cơn bằng một lời doạ hay một món đồ là rất lớn. Nhưng mỗi lần cơn được đi qua với một người lớn bình tĩnh bên cạnh là một lần trẻ học được rằng cảm xúc mạnh rồi sẽ qua.
Những điều cô không làm khi trẻ ăn vạ
Không quát lại hay đánh. Quát to hơn trẻ không làm trẻ bình tĩnh mà dạy trẻ rằng giải quyết bằng cách lớn tiếng. Đánh trẻ là hành vi bị pháp luật cấm trong trường học và gây hại đã được nhiều nghiên cứu ghi nhận.
Không doạ. Những câu như “khóc nữa là cô gọi ông kẻ cắp” hay “không nín là không cho về” có thể làm trẻ nín vì sợ, nhưng thêm nỗi sợ vào một đứa trẻ vốn đang quá tải.
Không nhượng bộ chỉ để trẻ nín. Đưa món đồ chơi trẻ đòi để dừng cơn dạy trẻ rằng ăn vạ là cách có hiệu quả. Lần sau cơn sẽ đến nhanh hơn.
Không bỏ trẻ một mình hay nhốt riêng. Tách trẻ ra một phòng khác hay quay lưng bỏ đi làm trẻ thấy bị bỏ rơi đúng lúc cần người lớn nhất. Cô có thể giữ khoảng cách, nhưng vẫn ở trong tầm trẻ thấy.
Không làm trẻ xấu hổ trước lớp. Không gọi cả lớp nhìn bạn, không chụp ảnh hay quay phim cảnh trẻ ăn vạ để gửi cho ai, không dùng chuyện đó để làm bài học cho các bạn khác.
Ăn vạ vì quá tải và ăn vạ để đòi: hai kiểu cần xử khác nhau
Không phải cơn nào cũng giống nhau. Phân biệt hai kiểu dưới đây giúp cô chọn đúng cách đáp, dù trên thực tế nhiều cơn là pha trộn của cả hai.
| Đặc điểm | Ăn vạ vì quá tải | Ăn vạ để đòi |
|---|---|---|
| Thường xảy ra khi | Mệt, đói, ồn, nhiều thay đổi | Bị từ chối một thứ trẻ muốn |
| Trẻ có để ý người lớn không | Gần như không, mất kết nối | Có, hay liếc xem người lớn phản ứng |
| Cường độ | Tăng dần, khó dừng giữa chừng | Có thể dừng khi đạt được ý |
| Cô cần làm gì nhiều nhất | Giảm kích thích, ở gần, xoa dịu | Giữ giới hạn, bình thản, ít chú ý vào màn khóc |
| Sau cơn | Cho trẻ nghỉ, ăn uống, ôm | Nối lại ngay khi trẻ dừng, không nhắc lại |
Với kiểu ăn vạ để đòi, cô vẫn ở gần và nói một câu thừa nhận cảm xúc, nhưng không thương lượng và không đổi quyết định. Khi trẻ dừng, cô đón trẻ lại bằng sự ấm áp như bình thường. Với kiểu quá tải, đòi hỏi trẻ giữ quy tắc lúc ấy gần như vô ích; trẻ cần được giúp hạ nhịp trước.
Sau cơn: nối lại rồi mới dạy
Khi trẻ đã dịu, thường sau khi khóc xong, uống nước hay ôm cô một lúc, là lúc tầng trên của não bộ hoạt động trở lại. Đây mới là thời điểm dạy. Cô nói ngắn về điều vừa xảy ra, bằng giọng kể chứ không buộc tội: “Lúc nãy con muốn cái xe đỏ, bạn đang chơi, con giận và con ném hộp bút.”
Rồi cô cùng trẻ tìm cách làm khác cho lần sau, và nếu có việc cần sửa thì cùng trẻ sửa: nhặt lại hộp bút, hỏi xem bạn có bị đau không. Với trẻ lớn, cô có thể hỏi: “Lần sau con giận như vậy, con có thể làm gì?” Trẻ thường cần cô gợi ý vài lựa chọn như ra góc ôm gối, nói “tớ giận” hay đến tìm cô. Việc sửa sai không phải là bắt trẻ nói xin lỗi cho xong; một lời xin lỗi bị ép thường không dạy được gì.
Cuối cùng, cô cho trẻ quay lại hoạt động chung như bình thường, không nhắc chuyện cũ, không giữ thái độ lạnh nhạt. Trẻ cần biết rằng sau một cơn ăn vạ, mối quan hệ với cô vẫn nguyên vẹn. Đó là nền để lần sau trẻ tin rằng có thể tìm đến cô khi cảm xúc bắt đầu dâng.
Cô kể lại với gia đình về một cơn ăn vạ thế nào
Không phải cơn ăn vạ nào cũng cần báo cho ba mẹ. Một lần khóc ngắn vì phải dừng chơi là chuyện thường ngày. Nhưng khi cơn kéo dài, trẻ hoặc bạn bị va chạm, hoặc trẻ ăn vạ nhiều lần trong ngày, cô nên kể lại ngắn gọn khi đón trẻ hay qua kênh liên lạc của lớp.
Một lời kể tốt có bốn phần: chuyện gì đã xảy ra, điều cô nghĩ có thể là nguyên nhân, cô đã giúp trẻ thế nào, và trẻ đã ổn lại ra sao. Ví dụ: “Trước giờ ăn trưa con khóc to khi phải dừng xếp hình, cô nghĩ con đói và mệt. Cô ngồi cạnh, con nín sau vài phút, uống nước rồi ăn hết suất.” Lời kể như vậy không dán nhãn trẻ là hư hay khó bảo, và cho ba mẹ thông tin để để ý ở nhà.
Ba mẹ nghe xong cũng nên tránh hỏi tội con. Trẻ đã đi qua cơn và đã được cô giúp ở lớp; nhắc lại chuyện đó ở nhà như một lỗi chỉ làm trẻ thấy mình bị phạt hai lần. Nếu muốn, ba mẹ nhắc với con bằng một câu ghi nhận như “cô kể hôm nay con giận lắm, rồi con bình tĩnh lại được”, và để câu chuyện dừng ở đó. Trẻ nghe thấy người lớn ở hai nơi cùng nhìn mình bằng con mắt hiểu, không phải con mắt bắt lỗi.
Câu hỏi thường gặp
Bao nhiêu cơn ăn vạ một tuần là bình thường ở tuổi mầm non?
Không có con số chuẩn, vì nó khác nhau theo tính khí, tuổi và hoàn cảnh của từng trẻ. Ăn vạ thường nhiều nhất ở khoảng hai đến ba tuổi rồi giảm dần khi trẻ có thêm lời nói và khả năng kiềm chế. Điều đáng để ý là xu hướng qua nhiều tuần chứ không phải một ngày nhiều cơn.
Khi nào cơn ăn vạ là dấu hiệu nên đi khám?
Ba mẹ và cô nên trao đổi với bác sĩ nhi khi cơn rất thường xuyên, kéo dài lâu, trẻ tự làm đau mình như đập đầu, cắn tay, hoặc ăn vạ vẫn dữ dội sau năm tuổi. Những dấu hiệu khác như chậm nói, ngủ kém hay khó chịu với âm thanh cũng là lý do để tìm ý kiến chuyên gia.
Có nên cho trẻ đang ăn vạ ra góc riêng một mình không?
Không nên để trẻ một mình. Nếu lớp có góc bình tĩnh, cô có thể mời trẻ ra đó và ngồi cùng hoặc ở gần. Đưa trẻ ra chỗ riêng vì an toàn của các bạn là điều cần làm khi trẻ đang ném đồ, nhưng luôn có một người lớn đi kèm.
Con ở nhà ăn vạ nhiều mà ở lớp lại ngoan, vì sao?
Đây là chuyện rất thường gặp. Ở lớp, trẻ cố gắng giữ mình cả ngày theo nhịp chung và trước mặt các bạn, nên khi về đến nhà với người thân nhất, bình cảm xúc đã đầy và tràn ra. Nhiều người gọi đó là trẻ xả sau giờ học. Một bữa ăn nhẹ và chút thời gian yên lặng sau khi đón thường giúp ích.
Cô có bế hay ôm giữ trẻ đang ăn vạ không?
Cô có thể bế trẻ nhỏ ra khỏi chỗ đông, hoặc ôm nếu trẻ đón nhận cái ôm. Khi cần giữ trẻ lại để trẻ không làm đau mình hay bạn, cô giữ nhẹ nhàng trong thời gian ngắn nhất có thể, không ghì chặt, không làm đau. Giữ để bảo vệ khác hẳn với giữ để trừng phạt.
Ăn vạ ở lớp có làm con bị các bạn xa lánh không?
Ở tuổi mầm non, trẻ thường quên nhanh. Cô giúp bằng cách không biến cơn ăn vạ thành chuyện của cả lớp, không gọi trẻ là bạn hay khóc, và đưa trẻ trở lại hoạt động chung bình thường. Khi người lớn không dán nhãn, các bạn cũng ít dán nhãn.