Sân chơi trường mầm non dạy trẻ những điều phòng lớp không dạy được: chạy, leo, giữ thăng bằng trên mặt không bằng phẳng, đào cát, nghịch nước, quan sát cây và côn trùng, và chơi theo nhóm lớn với luật tự đặt. Một sân tốt không cần nhiều thiết bị đắt tiền, mà cần nhiều loại mặt đất, có bóng mát, có vật liệu rời để trẻ thay đổi, và có những thử thách vừa sức để trẻ tự đo giới hạn của mình.
Ở thành phố như Sài Gòn, sân trường mầm non thường nhỏ, nhiều nơi phải dùng sân thượng hay khoảng sân trước nhà. Vì vậy câu hỏi không phải sân rộng bao nhiêu mét vuông, mà khoảng sân có được dùng cho đúng việc trẻ cần hay không. Phần dưới đi qua những thành phần làm nên một sân chơi có giá trị giáo dục, vì sao sân không nên được làm “an toàn tuyệt đối” theo nghĩa phẳng lì, và ba mẹ có thể nhìn sân ra sao khi đến trường. Phần an toàn thiết bị và giám sát giờ chơi được bàn riêng ở mục an toàn trong trường.
Vì sao sân chơi là một nửa của môi trường lớp học
Trẻ mầm non học bằng cơ thể trước khi học bằng lời. Những năm từ một đến sáu tuổi là lúc trẻ hình thành các kỹ năng vận động thô như chạy, nhảy, leo, ném, bắt, giữ thăng bằng; đồng thời phát triển cảm nhận về vị trí cơ thể trong không gian, điều mà các nhà trị liệu gọi là cảm nhận bản thể và tiền đình. Những kỹ năng này không học được khi ngồi ghế; trẻ cần mặt đất dốc, bậc cao thấp, vật để treo, khoảng rộng để chạy và cả những lần ngã nhẹ.
Sân cũng là nơi trẻ chơi theo kiểu khác hẳn trong lớp. Trong phòng, trẻ chơi theo nhóm nhỏ ở từng góc. Ngoài sân, trẻ chơi trò rượt đuổi, trốn tìm, đóng vai lớn như “nhà mình ở gốc cây, bên kia là biển”, với nhiều bạn hơn, ồn hơn, luật chơi thay đổi liên tục. Chính trong những trò này, trẻ tập thương lượng luật, chấp nhận thua, mời bạn mới vào chơi.
Hướng dẫn của Tổ chức Y tế Thế giới năm 2019 về vận động cho trẻ dưới năm tuổi khuyến nghị trẻ ba đến bốn tuổi có ít nhất 180 phút hoạt động thể chất mỗi ngày, trong đó có ít nhất 60 phút vận động từ vừa đến mạnh. Với trẻ học bán trú, phần lớn quỹ thời gian này phải diễn ra ở trường, và sân là nơi chính để trẻ có được nó.
Những thành phần của một sân chơi có giá trị
Một sân không cần có đủ mọi thứ dưới đây, nhưng càng nhiều loại thành phần khác nhau, trẻ càng có nhiều việc khác nhau để làm.
| Thành phần | Trẻ học được gì | Điều nên có |
|---|---|---|
| Hố cát | đào, xúc, đổ, nặn, chơi giả vờ nấu ăn, chơi cạnh bạn | cát sạch, có nắp đậy ban đêm chống chó mèo, dụng cụ xúc xô chậu đủ cho nhiều bạn |
| Khu chơi nước | đổ rót, quan sát chảy, nổi chìm, làm mát cơ thể | nước sạch, nông, có cô ở cạnh, mặt sân chống trơn, chỗ thay đồ ướt |
| Dốc, gò, bậc | leo lên, lăn xuống, giữ thăng bằng, đo sức mình | độ dốc vừa phải, mặt có độ bám, không có cạnh sắc ở chân dốc |
| Chỗ leo, treo | sức tay, phối hợp tay chân, can đảm | chiều cao phù hợp lứa tuổi, mặt nền giảm chấn bên dưới |
| Mặt đất nhiều loại | đi trên cỏ, sỏi, gạch, gỗ, cảm nhận khác nhau | chuyển tiếp giữa các mặt rõ ràng, không đọng nước |
| Cây và bồn trồng | quan sát lá, hoa, côn trùng, chăm sóc | cây không độc, không gai, có chỗ trẻ tự tưới |
| Vật liệu rời | xây lều, làm đường, đổi sân theo ý mình | thùng, ván gỗ nhẹ, lốp xe sạch, vải, ống lớn, cất được khi xong |
| Góc yên | nghỉ, ngồi xem bạn, trò chuyện nhỏ | ghế băng hoặc bậc ngồi dưới bóng mát, xa đường chạy |
Nhìn qua bảng, có thể thấy nhiều thành phần không tốn kém: một hố cát, vài chậu cây, một đống ván gỗ nhẹ và lốp xe sạch. Thứ đắt nhất trên nhiều sân trường lại là bộ cầu trượt nhựa liên hoàn, và đó cũng là thứ cho trẻ ít lựa chọn nhất, vì nó chỉ có một cách chơi.
Chút rủi ro vừa sức: vì sao sân phẳng lì chưa phải sân tốt
Người lớn lo cho trẻ thường muốn sân càng phẳng, càng mềm, càng ít chỗ cao càng tốt. Nhưng các nhà nghiên cứu về vui chơi ngoài trời nhận thấy trẻ chủ động tìm đến những trò có chút nguy hiểm, và điều đó có lý do. Năm 2007, nhà nghiên cứu Ellen Beate Hansen Sandseter ở Na Uy phân loại sáu kiểu chơi có rủi ro mà trẻ mầm non hay tìm: leo lên cao, đi nhanh như chạy hay trượt, dùng dụng cụ có thể gây đau, chơi gần những thứ nguy hiểm như nước hay vách dốc, đùa vật lộn, và đi khuất khỏi tầm mắt người lớn một lúc.
Theo hướng nghiên cứu này, những trò ấy giúp trẻ tự đo khả năng của mình, tập đánh giá nguy hiểm và đối phó với nỗi sợ ở mức vừa phải. Một bé leo lên bậc thứ ba rồi dừng lại, nhìn xuống, quyết định leo xuống, là một bé đang học cách lắng nghe cơ thể. Nếu sân không có bậc thứ ba, bé không có cơ hội đó; nếu người lớn luôn nhấc bé lên, bé không học được giới hạn của chính mình.
Điều quan trọng là phân biệt rủi ro với mối nguy. Rủi ro là thứ trẻ nhìn thấy và tự chọn có đối mặt hay không, như một bậc leo hơi cao hay một con dốc. Mối nguy là thứ trẻ không nhận ra được, như ốc vít lồi, mép gỗ mục, khe kẹt ngón tay, nền bê tông dưới chỗ leo. Sân tốt giữ lại rủi ro vừa sức và loại bỏ mối nguy. Việc kiểm tra thiết bị và mặt nền là phần việc an toàn mà trường phải làm đều đặn.
Nắng, mưa và mặt sân ở Sài Gòn
Khí hậu nóng quanh năm và mùa mưa dài đặt ra những đòi hỏi riêng cho sân trường ở Sài Gòn. Thứ quý nhất trên một sân chơi ở đây là bóng mát. Một cây to tán rộng che được một góc sân suốt buổi sáng có giá trị hơn nhiều thiết bị chơi, vì nó cho phép trẻ ra sân lâu hơn mà không bị nóng quá sức. Khi không có cây, mái che bằng vải bạt hoặc lưới, hay giàn cây leo, là những cách thường gặp.
Mặt sân cũng ảnh hưởng nhiều tới nhiệt. Những mặt sân màu tối như thảm cao su đen, cỏ nhân tạo, tấm nhựa dưới nắng trưa có thể nóng tới mức trẻ chạm tay hay đi chân đất thấy bỏng rát. Cát, cỏ thật, gạch nung sáng màu, sàn gỗ có mái che thường dễ chịu hơn. Ba mẹ đến trường vào buổi trưa có thể thử áp lòng bàn tay xuống mặt sân để cảm nhận.
Về mùa mưa, sân cần thoát nước nhanh để không đọng vũng lâu, nhất là quanh chỗ leo và hố cát. Một số lớp chủ động dùng những ngày vừa tạnh mưa cho trẻ ra quan sát vũng nước, lá ướt, ốc sên, giun đất, với ủng và áo mưa, thay vì coi đó là ngày phải ở trong phòng. Khi sân được làm để chịu được nắng mưa, nó dùng được nhiều ngày hơn trong năm.
Sân nhỏ trong phố: tận dụng sân thượng, hành lang và khoảng trước nhà
Phần lớn trường mầm non trong khu dân cư đông đúc không có sân rộng. Thay vì so sánh với những sân cỏ rộng của trường ngoại ô, câu hỏi đúng là trường đã làm gì với khoảng sân mình có. Một khoảng sân mười mấy mét vuông vẫn có thể có một khay cát lớn, một dãy chậu cây trẻ tự tưới, một bức tường có giàn treo đồ cảm giác, và một tấm thảm để chơi vận động theo nhạc.
Sân thượng là lựa chọn phổ biến ở nhà phố. Sân thượng dùng cho trẻ cần lan can đủ cao và chắc, không có vật để trẻ trèo lên sát lan can, có mái che, mặt sàn không nóng và không trơn khi ướt. Đây là phần an toàn trường phải đảm bảo; phần giáo dục là biến sân thượng thành nơi có cây, có vật liệu rời, chứ không chỉ một nền gạch trống với vài món đồ chơi nhựa.
Khi sân trường thật sự quá nhỏ, nhiều trường bù bằng cách thay đổi đồ trên sân theo ngày: hôm nay là đồ chơi nước, mai là ván gỗ và thùng, ngày kia là bóng và vòng. Một số trường đưa trẻ đi dạo công viên gần trường theo lịch, có đủ người đi kèm. Ba mẹ có thể hỏi trường dùng khoảng sân hiện có ra sao trong tuần, thay vì chỉ hỏi sân rộng bao nhiêu.
Khi bài học trong lớp bước ra sân
Sân không chỉ là nơi xả năng lượng giữa hai giờ học. Ở nhiều lớp mầm non, chủ đề đang học trong phòng được mang ra sân và trở nên cụ thể hơn hẳn. Lớp đang tìm hiểu về nước thì sân có thêm máng dẫn, phễu, chai đục lỗ để trẻ xem nước chảy nhanh chậm theo độ dốc. Lớp đang tìm hiểu về côn trùng thì cô mang ra vài chiếc kính lúp, khay trắng, và giờ sân thành giờ đi tìm kiến, lật lá xem có gì bên dưới rồi thả lại chỗ cũ.
Lớp đang học về bóng tối và ánh sáng có thể ra sân vào hai thời điểm sáng và chiều, đánh dấu bóng của một bạn bằng phấn trên nền gạch, rồi so xem bóng dài ngắn khác nhau thế nào. Những hoạt động này không cần thiết bị đặc biệt, chỉ cần cô coi sân như một phần của kế hoạch học, và để sẵn vài món đồ phục vụ chủ đề.
Ba mẹ có thể hỏi con hôm nay ra sân làm gì, thay vì chỉ hỏi con có ra sân không. Nếu con kể được một việc cụ thể như “con tìm thấy con sâu dưới lá” hay “con với bạn làm sông bằng nước”, đó là dấu hiệu sân đang được dùng như một nơi học thật sự.
Ba mẹ nhìn sân trường thế nào khi đến thăm
Sân trống lúc ba mẹ đến thăm cho biết ít hơn sân đang có trẻ chơi. Nếu được, hãy hẹn thăm vào giờ ra sân và để ý những điều sau.
- Trẻ đang làm gì: đa số chạy vòng không mục đích, hay đang đào, xây, leo, chơi đóng vai theo nhóm.
- Sân có ít nhất ba bốn loại mặt đất và độ cao khác nhau không, hay chỉ một mặt phẳng.
- Có vật liệu rời để trẻ dịch chuyển không, hay mọi thứ cố định một chỗ.
- Bóng mát che được bao nhiêu phần sân vào giờ trẻ ra chơi.
- Có chỗ nào để trẻ ngồi yên, nghỉ, không phải lúc nào cũng vận động.
- Cô làm gì trong lúc trẻ chơi: đứng một chỗ nói chuyện, hay đi quanh, quan sát, thỉnh thoảng chơi cùng.
- Trẻ có được đi chân đất, nghịch cát nước, bị bẩn quần áo không, và lớp chuẩn bị đồ thay ra sao.
Không phải trường nào cũng có hố cát hay cây to. Điều đáng quan tâm là trường hiểu sân dùng để làm gì và cố gắng mang tới cho trẻ đủ loại trải nghiệm trong khả năng của mình. Một sân nhỏ được nghĩ kỹ thường có giá trị hơn một sân lớn chỉ đặt vài bộ đồ chơi rồi để đó.
Câu hỏi thường gặp
Con hay về nhà quần áo lấm lem cát, có phải lớp không trông kỹ không?
Thường là ngược lại. Quần áo lấm cát cho thấy con đã được đào, xúc, ngồi bệt và chơi thật. Lớp chu đáo sẽ dặn gia đình gửi đồ dự phòng, cho trẻ rửa tay chân sau giờ sân và thay đồ khi ướt. Điều đáng hỏi là con có được thay đồ ướt kịp thời không, chứ không phải con có bẩn không.
Trẻ chơi cát có dễ bị bệnh ngoài da hay giun sán không?
Cát sân trường cần được giữ sạch: đậy nắp khi không dùng để chó mèo không vào, cào lật định kỳ, thay hoặc bổ sung cát khi cần, và trẻ rửa tay kỹ bằng xà phòng sau khi chơi. Khi được quản lý như vậy, lợi ích của chơi cát lớn hơn nhiều so với rủi ro. Trẻ có vết thương hở nên được che lại trước khi chơi.
Mấy giờ thì nên cho trẻ ra sân ở Sài Gòn?
Nhiều trường xếp giờ sân vào đầu buổi sáng và cuối buổi chiều để tránh nắng gắt quanh trưa. Ngoài giờ giấc, bóng mát và mặt sân không hấp nhiệt quyết định trẻ chơi được bao lâu. Lịch cụ thể từng lớp do trường sắp xếp theo mùa và theo thời tiết từng ngày.
Con sợ leo, sợ độ cao, ở sân có bị ép không?
Không nên ép. Chơi có rủi ro chỉ có ích khi trẻ tự chọn. Cô có thể đứng cạnh, chỉ cho trẻ bậc thấp nhất, khen nỗ lực khi trẻ thử, và chấp nhận khi trẻ chưa muốn. Nhiều trẻ quan sát bạn vài tuần rồi tự thử. Ép trẻ lên cao khi đang sợ dễ làm nỗi sợ nặng thêm.
Sân trường dùng cỏ nhân tạo có tốt không?
Cỏ nhân tạo dễ giữ gìn, không bùn đất, nhưng có thể rất nóng dưới nắng trưa và không cho trẻ trải nghiệm đất, cỏ thật. Nếu trường dùng, nên có mái che hoặc cây che bên trên, và có thêm những khu đất, cát, chậu cây để trẻ vẫn được chạm vào thiên nhiên.
Trường không có sân thì trẻ có thiệt không?
Thiệt nếu trường không bù lại bằng cách khác. Trường thiếu sân có thể dùng sân thượng, hành lang rộng, phòng vận động, và đưa trẻ đi dạo nơi công cộng gần trường theo lịch có người đi kèm. Ba mẹ nên hỏi cụ thể mỗi ngày con được vận động ở đâu, bao lâu, làm những gì.