Trẻ mầm non khóc khi bị bắt hay bị thua trong rồng rắn lên mây là chuyện bình thường, vì ở tuổi này trẻ chưa tách được “thua một ván” với “mình không giỏi”, và cảm giác hồi hộp lúc bị đuổi dễ biến thành sợ thật. Cô giúp trẻ bằng cách giữ ván ngắn, cho người bị bắt một vai mới thay vì ra ngoài, nói trước về thua, ở bên trẻ lúc trẻ buồn và cho chơi lại ngay.
Rồng rắn lên mây là một trong những trò đuổi bắt dân gian quen nhất ở sân trường. Nó vui chính vì có người đuổi, có người bị bắt. Bài này nói cách chơi trò ở lớp mẫu giáo, vì sao chuyện bị bắt lại khó với trẻ nhỏ, cô chuẩn bị gì trước ván, xử lý thế nào trong ván khi có bạn khóc hay giận, những trò đồng đội khác có cùng vấn đề, và ba mẹ nói gì khi con về kể “hôm nay con bị thua”.
Cách chơi rồng rắn lên mây ở sân mầm non
Một bạn làm thầy thuốc, có nơi gọi là ông chủ, đứng riêng. Các bạn còn lại xếp thành một hàng, bạn sau nắm vạt áo hoặc đặt tay lên eo bạn trước, tạo thành con rồng rắn. Bạn đứng đầu là đầu rồng, bạn cuối là khúc đuôi. Cả đoàn vừa đi lượn vòng vừa đọc bài đồng dao mở đầu bằng câu “Rồng rắn lên mây”, rồi tới gần thầy thuốc để hỏi đáp.
Phần hỏi đáp có nhiều bản khác nhau theo vùng: rồng rắn hỏi xin thuốc, thầy thuốc hỏi con lên mấy, rồi thầy thuốc lần lượt xin khúc đầu, khúc giữa, khúc đuôi. Khi tới câu đáp quen thuộc về khúc đuôi, “tha hồ mà đuổi”, thầy thuốc bắt đầu chạy vòng để bắt bạn cuối hàng, còn đầu rồng dang tay chặn và cả đoàn uốn lượn để bảo vệ đuôi. Thầy thuốc chạm được khúc đuôi là bắt được.
Theo bản hay chơi, bạn bị bắt ra đứng cùng thầy thuốc hoặc trở thành thầy thuốc mới ở ván sau. Ở lớp mầm non, cô thường chọn cách thứ hai, vì nó biến chuyện bị bắt thành chuyện được nhận vai. Hàng cũng nên ngắn, khoảng sáu đến tám bạn, vì hàng dài làm khúc đuôi bị quật mạnh khi đầu rồng đổi hướng, và trẻ đứng cuối dễ ngã.
Vì sao bị bắt, bị thua làm trẻ nhỏ khóc to đến thế
Người lớn nhìn một ván rồng rắn thấy một trò chơi. Trẻ bốn tuổi đứng ở khúc đuôi thấy một người đang lao về phía mình, cả đoàn hét lên, và mình là người phải chạy. Cảm giác hồi hộp đó là cái làm trò chơi hấp dẫn, nhưng ở trẻ nhỏ, ranh giới giữa hồi hộp vui và sợ thật rất mỏng. Một tiếng hét to hơn, một cái giật mạnh hơn, là trẻ đã sang phía bên kia.
Lý do thứ hai nằm ở cách trẻ nhìn bản thân. Các nghiên cứu về sự phát triển hình ảnh bản thân, như của nhà tâm lý Susan Harter, mô tả rằng trẻ mầm non thường nhìn mình rất lạc quan và theo kiểu tất cả hoặc không có gì. Khi thua, trẻ không nghĩ “ván này mình thua”, mà dễ cảm thấy như “mình kém”. Trẻ cũng chưa có nhiều kinh nghiệm để biết rằng nỗi buồn vì thua sẽ qua nhanh.
Lý do thứ ba đơn giản hơn: trẻ mệt. Trò đuổi bắt thường chơi vào giờ chơi ngoài trời, sau một buổi hoạt động, và trẻ mệt thì khả năng giữ bình tĩnh giảm hẳn. Cô để ý thời điểm này. Một ván rồng rắn vào cuối buổi chiều dễ có nhiều nước mắt hơn một ván vào buổi sáng.
Cô chuẩn bị trước ván chơi
Phần lớn nước mắt trong trò đuổi bắt có thể được giảm bớt từ trước khi ván bắt đầu.
- Kiểm sân. Nền phẳng, không có đá, không có bậc, không có góc tường hay cột nhọn ở trong vùng chạy. Khoanh vùng bằng vạch phấn hay hàng nón để trẻ biết chạy tới đâu.
- Chia nhóm nhỏ. Hai ba con rồng ngắn chơi cùng lúc tốt hơn một con rồng dài cả lớp, vì mỗi trẻ được lượt nhiều hơn và đuôi không bị quật.
- Chọn cách nắm. Nắm vạt áo bạn trước nhẹ hơn ôm eo, và dễ buông khi ngã. Cô dặn: ai thấy bạn ngã thì buông tay ngay, cả đoàn dừng.
- Nói trước về bị bắt. “Trong trò này sẽ có bạn bị bắt. Bị bắt thì được làm thầy thuốc ở ván sau.” Trẻ biết trước điều sẽ xảy ra thì ít bị bất ngờ.
- Cho trẻ chọn vị trí. Trẻ hay sợ được đứng giữa hàng, nơi ít bị đuổi nhất. Khi đã quen trò, trẻ thường tự xin lên đầu hay xuống đuôi.
- Thoả thuận một tín hiệu dừng. Một tiếng vỗ tay hay một câu quen của cô để cả đoàn đứng lại ngay, dùng khi có bạn ngã hay khóc.
Sáu việc này chiếm không quá năm phút đầu giờ chơi. Đổi lại, cô có một ván chơi mà trẻ dám chạy hết mình vì biết có người lớn đang giữ an toàn cho mình.
Trong ván: khi có bạn khóc, bạn giận, bạn không chịu làm đuôi
Bạn bị bắt và khóc. Cô dừng ván bằng tín hiệu đã hẹn, đến ngồi cạnh trẻ, gọi tên cảm xúc: “Con buồn vì bị bắt. Con đang chạy rất nhanh mà.” Không nói “có gì đâu mà khóc”. Khi trẻ dịu lại, cô nhắc vai mới: “Ván sau con làm thầy thuốc nhé, con muốn bắt ai?” Nhiều trẻ chuyển từ khóc sang cười chỉ trong vài phút khi có vai mới.
Bạn giận và đổ lỗi cho bạn khác. Trẻ hay nói “tại bạn kéo con chậm”. Cô không phân xử ai đúng ngay lúc đó, mà công nhận cái giận rồi đưa ra việc tiếp theo. Chuyện ai kéo ai để dành tới sau ván, khi cả hai đã bình tĩnh.
Bạn không chịu làm khúc đuôi. Đây là quyền của trẻ. Cô cho trẻ đứng giữa hàng, hoặc làm người đứng ngoài giữ nhịp đọc đồng dao. Ép trẻ đứng cuối khi trẻ đang sợ chỉ làm trẻ ghét trò chơi.
Thầy thuốc mãi không bắt được ai. Một bạn chạy chậm hơn có thể làm thầy thuốc rất lâu và bắt đầu nản. Cô có thể làm hàng ngắn lại, cho đầu rồng không được dang tay chặn, hoặc tự vào chạy cùng thầy thuốc một lượt. Mục tiêu là trò chơi đi tiếp, không phải giữ nguyên luật bằng mọi giá.
Có bạn ngã. Dừng cả đoàn, xem vết thương, sơ cứu theo quy trình của trường nếu cần. Không để các bạn khác tiếp tục chạy quanh bạn đang ngồi dưới đất.
Những trò đồng đội khác có cùng chuyện thắng thua
Rồng rắn lên mây không phải trò duy nhất làm trẻ trải qua chuyện bị bắt hay bị thua. Các trò vận động dân gian dưới đây cũng hay gặp ở sân trường mẫu giáo, mỗi trò có một điểm cô cần để ý.
| Trò | Lúc dễ có nước mắt | Cách cô giữ cho trò vui và an toàn |
|---|---|---|
| Mèo đuổi chuột | Chuột bị bắt trước mặt cả vòng, hoặc mèo đuổi mãi không được | Đổi vai sau mỗi lượt, nhắc các bạn trong vòng không chặn đường cố ý |
| Kéo co | Đội thua ngã ngửa, bị dây cứa tay | Dây mềm, không quấn quanh tay, kéo trên cỏ hay thảm, cô hô dừng trước khi một đội ngã |
| Bịt mắt bắt dê | Người bịt mắt sợ bóng tối, hoặc bị trêu | Cho tự tháo khăn khi muốn, vòng nhỏ, không chạm vào người bịt mắt |
| Bỏ khăn | Không bao giờ được ai thả khăn | Cô để ý và gợi ý khéo, hoặc tự thả khăn sau lưng những trẻ ít được chọn |
| Cướp cờ | Đội thua liên tục vì chênh sức | Chia đội cân, đổi đội sau vài lượt, tính điểm theo lượt chứ không theo trận |
Kéo co là trò cần để ý nhất về an toàn. Nghi lễ và trò chơi kéo co của Việt Nam và một số nước châu Á đã được UNESCO ghi danh là di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2015, nhưng với trẻ mầm non, cái cần giữ là tinh thần cùng nhau kéo, không phải sức kéo. Cô hô dừng sớm và coi cả hai đội đều đã chơi hết mình.
Sau giờ chơi: nói chuyện về thắng thua
Khi trẻ đã vào lớp, uống nước và ngồi xuống, cô có thể dành vài phút cho một vòng trò chuyện. Câu hỏi không xoay quanh ai thắng mà quanh trải nghiệm: “Ai đã làm khúc đuôi? Lúc thầy thuốc chạy tới, con thấy thế nào?”, “Có lúc nào con muốn khóc không? Lúc đó con đã làm gì?” Trẻ nghe bạn kể rằng bạn cũng sợ, cũng buồn, và hiểu rằng mình không phải người duy nhất.
Cô cũng gọi tên những việc tốt cụ thể mình đã thấy: một bạn buông tay ngay khi bạn trước ngã, một bạn hỏi thăm khi bạn bị bắt khóc, một bạn làm thầy thuốc rất lâu mà vẫn chạy tiếp. Lời khen cụ thể cho trẻ biết điều được coi trọng trong trò chơi là cách mình chơi, không chỉ là thắng.
Với trẻ năm sáu tuổi, cô có thể hỏi thêm: “Lần sau mình chơi thế nào để ai cũng vui?” Trẻ đưa ra những ý rất thật: hàng ngắn hơn, không hét to, thầy thuốc được chạy hai vòng rồi đổi. Khi trẻ tự đặt ra cách chơi, trẻ giữ cách chơi đó tốt hơn khi cô đặt ra.
Khi con về kể “hôm nay con bị thua”
Có trẻ về nhà kể chuyện bị bắt trong trò chơi với vẻ rất buồn, có trẻ kể rất vui. Cả hai đều bình thường. Điều ba mẹ làm được là lắng nghe hết câu chuyện trước khi nói, hỏi con cảm thấy thế nào, và gọi tên cảm xúc ấy cùng con. “Con buồn vì bị bắt trước các bạn” là câu dễ chịu với trẻ hơn “có gì đâu, thua thì thôi”.
Tránh hai phản ứng quen thuộc. Thứ nhất là bênh con và trách người khác: “Chắc bạn kia chơi ăn gian.” Trẻ sẽ học rằng mỗi lần thua là do người khác. Thứ hai là vội dạy bài học: “Thua thì phải tập chạy nhanh hơn.” Ở tuổi này, điều trẻ cần trước tiên là cảm giác được hiểu.
Nếu con thường xuyên kể là bị bắt, bị trêu, hoặc không muốn ra sân giờ chơi, ba mẹ nên trao đổi với cô. Đôi khi đó chỉ là chuyện trò chơi; đôi khi đó là dấu hiệu con đang có khó khăn với bạn trong lớp, và cô cần biết để để ý thêm. Câu hỏi tốt để mở đầu là: “Ở sân, con thường chơi với ai, và có trò nào con thích hơn không?”
Câu hỏi thường gặp
Con chưa bao giờ chịu chơi rồng rắn lên mây có sao không?
Không sao. Nhiều trẻ cần thời gian quan sát trò đuổi bắt trước khi dám vào. Con có thể đứng ngoài đọc đồng dao, hoặc đứng giữa hàng nơi ít bị đuổi. Nếu con vẫn rất sợ mọi trò vận động tập thể qua nhiều tháng, ba mẹ và cô nên cùng nhau để ý thêm những lúc khác trong ngày.
Có nên để con thắng khi chơi ở nhà cho con vui?
Thỉnh thoảng nhường để con có trải nghiệm thắng thì được, nhất là với trẻ nhỏ. Nhưng nếu lúc nào cũng để con thắng, con không có dịp tập thua trong một môi trường an toàn có ba mẹ đỡ. Cách hay là chơi thật nhưng chọn trò vừa sức, và nói chuyện về cảm xúc khi con thua.
Trò chơi đuổi bắt có làm trẻ trở nên hung hăng không?
Trò đuổi bắt có luật và có người lớn trông không làm trẻ hung hăng. Ngược lại, nó cho trẻ một chỗ an toàn để chạy, la, va chạm nhẹ trong khuôn khổ luật. Điều cô để ý là ranh giới giữa đuổi bắt và xô đẩy thật, và dừng trò khi ranh giới đó bị vượt qua.
Con bị bạn kéo ngã khi chơi kéo co ở trường thì phụ huynh nên hỏi gì?
Hỏi cô xem con ngã thế nào, có bị thương ở đâu, lớp đã sơ cứu ra sao và có ghi lại sự việc không. Nên hỏi thêm trò chơi được tổ chức trên nền gì, dây thế nào, có hô dừng trước khi đội thua ngã không. Hỏi để hiểu và để cùng giữ an toàn, không cần tìm bạn có lỗi.
Bao nhiêu tuổi thì trẻ biết chấp nhận thua?
Không có một mốc tuổi cố định. Phần lớn trẻ mẫu giáo lớn chịu thua tốt hơn trẻ ba bốn tuổi, nhưng vẫn có lúc buồn và giận, nhất là khi mệt hay thua đậm. Kỹ năng này còn phát triển tiếp nhiều năm sau. Điều quan trọng là trẻ ngày càng hồi lại nhanh hơn sau khi thua.