Một lớp mầm non nên có ba đến năm quy tắc, nói bằng câu khẳng định (điều cần làm), mỗi quy tắc có một bức tranh minh hoạ ở tầm mắt trẻ, và được cô dạy như một bài học thật chứ không chỉ dán lên tường. Trẻ lớn từ bốn tuổi có thể cùng cô bàn ra quy tắc; trẻ nhà trẻ thì cô đặt sẵn và dạy bằng làm mẫu, lặp lại mỗi ngày.
Quy tắc lớp là phần “phòng trước” của kỷ luật mềm. Khi trẻ biết rõ điều được mong đợi và hiểu vì sao, phần lớn va chạm trong lớp không cần xảy ra. Nhưng quy tắc cũng là chỗ nhiều lớp làm sai nhất: quá nhiều điều, toàn chữ “không”, dán một lần rồi thôi, hoặc chỉ được nhắc khi trẻ đã phạm. Bài này đi qua cách cô chọn quy tắc, cách nói, cách dạy ở từng độ tuổi, cách nhắc đúng lúc, và điều gì xảy ra khi trẻ quên.
Vì sao chỉ ba đến năm quy tắc
Trí nhớ làm việc của trẻ mầm non rất ngắn. Một bé bốn tuổi giữ được vài thông tin trong đầu cùng lúc, và khi đang hào hứng hay bực bội thì còn ít hơn nữa. Một danh sách mười hai điều cấm treo trên tường là danh sách dành cho người lớn đọc, không phải cho trẻ nhớ. Các tài liệu hướng dẫn theo Mô hình Kim tự tháp cho lớp mầm non thường khuyên khoảng ba đến năm quy tắc, đủ bao quát mà trẻ vẫn kể lại được.
Bí quyết là chọn những quy tắc rộng, gom được nhiều tình huống. Thay vì “không chạy trong lớp”, “không trèo lên ghế”, “không ném đồ”, cô có thể gom vào một quy tắc về an toàn cơ thể: “Mình đi chậm và giữ an toàn cho cơ thể mình và bạn.” Thay vì liệt kê các kiểu làm bạn đau, một quy tắc về đôi tay: “Đôi tay để giúp đỡ.” Từ quy tắc rộng, cô dạy các trường hợp cụ thể khi chúng xuất hiện.
Một bộ quy tắc gọn thường xoay quanh ba nhóm: an toàn cho mình, tử tế với bạn, và giữ gìn đồ dùng chung. Có lớp thêm một quy tắc về lắng nghe khi người khác nói. Bốn nhóm ấy đủ để cô dẫn về hầu hết những gì xảy ra trong một ngày.
Nói quy tắc thế nào: câu cấm và câu khẳng định
Trẻ nhỏ xử lý câu phủ định kém hơn câu khẳng định. Nghe “không chạy”, hình ảnh đầu tiên trong đầu trẻ vẫn là chạy. Nói điều cần làm giúp trẻ có ngay một hành động để làm theo. Bảng dưới là vài cách chuyển thường dùng.
| Câu cấm hay gặp | Câu khẳng định thay thế | Tranh minh hoạ gợi ý |
|---|---|---|
| Không chạy trong lớp | Trong lớp mình đi bằng bước chân rùa | Bé đi chậm, tay vung nhẹ |
| Không la hét | Trong lớp mình nói giọng vừa đủ nghe | Hai bé nói chuyện, đầu nghiêng gần nhau |
| Không giật đồ của bạn | Muốn chơi thì mình hỏi bạn và chờ đến lượt | Bé chìa tay xin, bạn kia đang chơi |
| Không đánh bạn | Đôi tay để giúp đỡ và ôm nhẹ | Hai bé cùng bê một thùng đồ chơi |
| Không bày bừa | Chơi xong mình cất đồ về nhà của nó | Bé đặt hộp lên kệ đúng chỗ |
Câu khẳng định không có nghĩa là cô không bao giờ dùng chữ “không”. Khi trẻ sắp làm điều nguy hiểm, một tiếng “dừng lại” dứt khoát là cần. Nhưng quy tắc chung của lớp, thứ được nhắc mỗi ngày, nên nghiêng về điều cần làm. Tranh minh hoạ nên là ảnh chụp chính trẻ trong lớp đang làm đúng; trẻ nhận ra mình và bạn trong ảnh thì nhớ lâu hơn hình vẽ sẵn.
Các bước cô cùng trẻ đặt quy tắc đầu năm học
Với lớp mẫu giáo nhỡ và lớn, đặt quy tắc cùng trẻ trong những tuần đầu năm giúp trẻ thấy quy tắc là của mình. Một cách làm thường gặp gồm các bước sau, mỗi bước có thể kéo dài vài buổi vòng tròn sáng.
- Hỏi trẻ một câu mở: “Lớp mình cần làm gì để ai cũng thấy vui và an toàn?” Cô ghi lại mọi ý, kể cả ý ngộ nghĩnh, bằng hình vẽ nhanh.
- Cùng trẻ gom các ý giống nhau lại. Nhiều bé nói “không đánh”, “không cắn”, “không đẩy”, cô hỏi: những điều này giống nhau ở chỗ nào? Trẻ thường tự đến được ý “không làm bạn đau”.
- Chuyển từng nhóm thành một câu khẳng định ngắn, đọc to và hỏi trẻ có đồng ý không. Câu càng giống lời trẻ nói càng tốt.
- Chụp ảnh trẻ diễn lại từng quy tắc, in ra và dán ở tầm mắt trẻ, gần nơi quy tắc hay được dùng.
- Dạy từng quy tắc bằng trò chơi đóng vai: cô làm sai, trẻ sửa; một bạn làm đúng, cả lớp nhận ra.
- Hẹn với trẻ sẽ xem lại quy tắc sau vài tuần. Khi lớp có vấn đề mới, cô đem ra bàn trong vòng tròn thay vì tự thêm một điều cấm.
Với nhà trẻ dưới ba tuổi, các bước bàn bạc được rút gọn: cô chọn sẵn hai ba quy tắc rất đơn giản và dạy bằng làm mẫu, bằng bài hát, bằng cách nói đúng câu đó mỗi lần tình huống xảy ra. Ở tuổi này, sự lặp lại đều đặn quan trọng hơn sự hiểu.
Dạy quy tắc như dạy một bài học
Một quy tắc chưa được dạy thì chưa tồn tại với trẻ. Dạy ở đây giống như dạy đếm hay dạy hát: có giới thiệu, có làm mẫu, có luyện tập, có nhắc lại. Cô có thể dành vài phút mỗi buổi sáng trong tuần đầu cho một quy tắc, dùng con rối để diễn cảnh bạn rối quên hỏi trước khi lấy đồ và cả lớp cùng chỉ cho bạn rối cách làm.
Luyện tập tốt nhất là ngay trong tình huống thật nhưng ở lúc dễ. Trước giờ chơi góc, cô nhắc: “Muốn chơi đồ bạn đang cầm thì mình nói gì?” Trẻ đáp: “Cho tớ chơi với.” Cô khen khi thấy một bé làm đúng, gọi rõ hành vi: “Con hỏi bạn rồi chờ, bạn đưa cho con rồi đấy.” Lời khen gắn với quy tắc giúp cả lớp thấy quy tắc trông như thế nào trong đời thật.
Quy tắc cũng cần được dạy lại sau những đợt nghỉ dài như sau Tết hay sau kỳ nghỉ hè, và khi lớp có bạn mới. Đừng coi đó là trẻ hư đi; trẻ nhỏ quên nếp rất nhanh khi nhịp sống thay đổi, và đó là chuyện bình thường của trí nhớ ở tuổi này.
Nhắc quy tắc đúng lúc và đúng cách
Nhắc trước, không chỉ nhắc sau. Phần lớn lời nhắc nên đến ngay trước tình huống: trước khi ra sân, trước khi rửa tay, trước khi chơi góc. Nhắc sau khi trẻ đã sai cũng cần, nhưng nếu đó là lần duy nhất trẻ nghe quy tắc, trẻ sẽ liên tưởng quy tắc với bị nhắc nhở.
Chỉ vào tranh thay cho lời giảng. Khi một bé chạy trong lớp, cô chỉ vào ảnh “bước chân rùa” và mỉm cười. Lời nhắc không lời giúp trẻ không mất mặt trước bạn và không làm gián đoạn cả lớp.
Hỏi thay vì ra lệnh. Với trẻ lớn hơn, câu “Quy tắc của lớp mình về đồ chơi là gì nhỉ?” để trẻ tự nhắc mình. Trẻ nói ra thì nhớ hơn trẻ nghe.
Nhắc ngắn và nhắc một lần. Một câu, giọng đều, rồi chờ. Nhắc dồn dập năm lần liên tiếp dạy trẻ rằng lần thứ năm mới là lần thật.
Ghi nhận khi trẻ giữ quy tắc mà không ai nhắc. Lời nhắc cần đi cùng những lần cô để ý trẻ làm đúng. Một câu như “con tự cất xếp hình về kệ rồi” nói lúc trẻ vừa làm xong cho trẻ thấy quy tắc không chỉ xuất hiện khi mình sai. Nhiều cô tự đặt cho mình thói quen: mỗi lần nhắc một trẻ, tìm thêm vài lần ghi nhận trẻ đó trong ngày.
Quy tắc chung áp vào từng khu vực trong ngày
Bộ quy tắc chung của lớp chỉ có vài câu, nhưng mỗi khu vực trong ngày lại cần trẻ làm những việc cụ thể khác nhau. Cô không thêm quy tắc mới cho từng nơi mà dạy trẻ quy tắc chung trông như thế nào ở nơi đó. Trước khi trẻ vào mỗi khu vực, một câu nhắc ngắn nối quy tắc chung với việc cụ thể giúp trẻ chuyển nhanh.
- Góc chơi: “đôi tay để giúp đỡ” nghĩa là hỏi trước khi lấy, chơi xong cất đồ về đúng hộp, xây chung thì mỗi bạn góp một phần.
- Giờ ăn: “giữ an toàn cho cơ thể” nghĩa là ngồi yên khi ăn, nhai xong mới nói, cần thêm thì giơ tay hoặc nói với cô.
- Nhà vệ sinh và chỗ rửa tay: xếp hàng chờ, mở nước vừa đủ, lau tay xong bỏ khăn giấy đúng chỗ.
- Sân chơi: leo trèo ở chỗ dành cho leo trèo, cầu trượt đi một chiều, nghe tiếng gọi tập hợp thì về chỗ cô.
- Giờ ngủ: nằm đúng chỗ của mình, nói thì thầm, không đánh thức bạn đang ngủ.
Cách làm này giữ cho lớp có một ngôn ngữ chung. Trẻ không phải nhớ hai mươi điều riêng lẻ mà chỉ cần nhớ vài câu, và mỗi nơi là một ví dụ mới của cùng những câu đó. Với trẻ mới đến, cô có thể đi một vòng các khu vực trong ngày đầu, dừng ở từng nơi và cho trẻ xem ảnh các bạn đang làm đúng ở chính chỗ ấy. Sau vài tuần, nhiều trẻ lớn bắt đầu tự nhắc bạn bằng đúng câu quy tắc của lớp, và đó là dấu hiệu quy tắc đã thật sự thành của trẻ.
Khi trẻ quên hoặc cố tình không giữ quy tắc
Ở tuổi mầm non, quên quy tắc là chuyện hằng ngày, không phải dấu hiệu trẻ coi thường cô. Phản ứng đầu tiên của cô thường là nhắc lại và giúp trẻ làm đúng ngay: cùng trẻ cất đồ, cùng trẻ đi lại đoạn đường bằng bước chân chậm. Việc làm lại đúng có giá trị hơn mọi lời giảng, vì cơ thể trẻ ghi nhớ hành động.
Khi một trẻ lặp lại cùng một vi phạm nhiều lần trong ngày, cô thử tìm xem quy tắc đó đang khó với trẻ ở điểm nào. Bé liên tục chạy trong lớp có thể là bé cần vận động nhiều hơn trước giờ ngồi; bé hay giật đồ có thể chưa có câu để xin, cần được dạy riêng. Lúc đó điều chỉnh môi trường hoặc dạy thêm kỹ năng hiệu quả hơn là tăng hình phạt.
Nếu cần một hệ quả, nó gắn trực tiếp với quy tắc: đồ chơi bị ném thì được cất nghỉ một lúc, trẻ vẫn chơi được món khác. Hệ quả không bao giờ là bỏ bữa, không cho ngủ, bêu tên trước lớp hay so sánh với bạn. Quy tắc tồn tại để giúp trẻ sống chung, không phải để có cớ trừng phạt.
Câu hỏi thường gặp
Quy tắc lớp có nên giống quy tắc ở nhà không?
Không cần giống từng chữ, vì nhà và lớp là hai môi trường khác nhau. Nhưng nếu ba mẹ biết vài câu quy tắc cô đang dùng, ví dụ “đôi tay để giúp đỡ”, và nói đúng câu đó ở nhà, trẻ sẽ thấy hai nơi cùng một hướng và giữ quy tắc dễ hơn.
Trẻ mới vào lớp giữa năm thì học quy tắc thế nào?
Cô thường dành thời gian riêng giới thiệu quy tắc cho trẻ mới bằng ảnh, nhờ một bạn cũ làm bạn đồng hành chỉ cho trẻ mới cách làm. Trong vài tuần đầu, cô nhắc trẻ mới nhiều hơn và nhẹ hơn, vì trẻ vừa phải làm quen người lạ, chỗ lạ vừa phải nhớ quy tắc.
Quy tắc bằng tranh có cần chữ đi kèm không?
Với trẻ mầm non, tranh hoặc ảnh là phần chính. Chữ có thể ghi nhỏ bên dưới cho người lớn đọc, và giúp trẻ lớn dần làm quen mặt chữ, nhưng trẻ chưa đọc được thì sẽ dựa vào hình. Ảnh chụp chính trẻ trong lớp thường hiệu quả hơn tranh vẽ sẵn.
Có nên để trẻ tự đề ra hình phạt khi vi phạm quy tắc?
Không nên. Trẻ nhỏ khi được hỏi thường đề ra hình phạt rất nặng cho bạn. Thay vào đó, cô có thể hỏi trẻ làm gì để sửa lại khi lỡ làm sai, ví dụ giúp bạn xếp lại tháp bị đổ. Câu hỏi hướng về sửa sai giúp trẻ học trách nhiệm thay vì học trả đũa.
Một lớp có quá nhiều quy tắc thì có sao không?
Trẻ sẽ không nhớ được, và cô sẽ phải nhắc liên tục, khiến ngày trong lớp đầy lời cấm đoán. Trẻ dễ thấy lớp là nơi lúc nào cũng có thể bị nhắc, mất đi cảm giác thoải mái để khám phá. Gom lại thành vài quy tắc rộng là cách giữ trật tự mà không làm lớp nặng nề.