Phối hợp gia đình và nhà trường ở mầm non là việc hai bên cùng nhìn một đứa trẻ, chia nhau thông tin và cùng giữ vài nếp chung, để con không phải sống hai cuộc đời tách rời: một ở nhà, một ở lớp. Nó không đòi ba mẹ đến trường nhiều, mà đòi thông tin đi đủ hai chiều, đúng lúc, và hai bên tin nhau đủ để nói thật.
Nhiều phụ huynh nghĩ phối hợp nghĩa là đi họp đầy đủ và đóng góp khi lớp cần. Hai việc đó có ích, nhưng chỉ là phần nhỏ. Phần lớn hơn diễn ra trong vài phút lúc đưa đón, trong một dòng nhắn cho cô buổi sáng, trong cách ba mẹ nói về trường trước mặt con. Bài này đi qua sáu cách góp phần mà giới nghiên cứu giáo dục hay dùng để mô tả quan hệ nhà–trường, áp vào đời sống bán trú của một lớp mầm non, kèm ranh giới giữa việc của cô và việc của nhà.
Vì sao trẻ mầm non cần hai bên nối được với nhau
Nhà tâm lý học Urie Bronfenbrenner, trong cuốn The Ecology of Human Development năm 1979, mô tả đứa trẻ lớn lên giữa nhiều vòng môi trường lồng vào nhau. Gia đình và lớp học là hai vòng gần nhất. Điều ông nhấn mạnh là mối nối giữa hai vòng ấy, mà ông gọi là hệ trung gian, cũng tác động lên đứa trẻ, chứ không chỉ riêng từng nơi. Một bé có nhà tốt và lớp tốt nhưng hai bên không biết gì về nhau vẫn phải tự xoay xở giữa hai bộ quy tắc, hai cách gọi tên đồ vật, hai nhịp ăn ngủ khác nhau.
Ở tuổi mầm non, mối nối này càng quan trọng vì trẻ chưa tự kể lại được. Bé hai tuổi không nói được rằng đêm qua mình ngủ muộn vì nhà có khách, nên sáng nay dễ cáu. Bé bốn tuổi về nhà chỉ nói “con chơi” khi được hỏi hôm nay làm gì. Người lớn hai bên phải là người chuyển lời thay con. Khi cô biết đêm qua bé ngủ ít, cô cho bé nằm sớm hơn một chút và không vội kết luận bé hư. Khi ba mẹ biết sáng nay lớp vừa tập một bài đồng dao, buổi tối hát lại cùng con là một cách nối hai nơi bằng một sợi chỉ nhỏ.
Các nghiên cứu về sự tham gia của gia đình vào việc học, tổng hợp qua nhiều thập kỷ, nhìn chung cho thấy trẻ có lợi khi nhà và trường cùng hướng, nhưng cũng cho thấy hình thức tham gia quan trọng hơn số lần có mặt. Điều có ích nhất thường là những việc âm thầm ở nhà: trò chuyện với con, đọc cùng con, giữ nếp sinh hoạt, và một thái độ tin tưởng đối với trường. Đi họp đủ mà về nhà không nói gì với con thì không bù được cho những việc ấy.
Sáu cách góp phần, nhìn từ một lớp bán trú
Chăm con ở nhà theo nhịp con cần. Joyce Epstein, nhà nghiên cứu ở Đại học Johns Hopkins, xếp đây là kiểu tham gia đầu tiên: gia đình lo những điều nền như giấc ngủ, bữa ăn, sự an toàn. Với lớp bán trú, điều này hiện ra rất cụ thể: bé ngủ đủ đêm thì vòng tròn buổi sáng tham gia được, bé ăn sáng xong trước giờ đến lớp thì không đói lả lúc chín giờ.
Trao đổi hai chiều. Không chỉ trường báo cho nhà, mà nhà cũng báo cho trường: con mới mọc răng, con đang sợ tiếng máy khoan vì nhà hàng xóm sửa nhà, con vừa có em. Thông tin nhỏ nhưng giúp cô đọc đúng hành vi của bé.
Có mặt ở lớp khi được mời. Kể chuyện nghề của mình, phụ một buổi làm bánh, đi cùng một buổi tham quan. Mục đích là cho con thấy nhà và trường là cùng một phe.
Học cùng con ở nhà. Không phải giao bài tập, mà là nối dài những gì lớp đang làm: lớp đang tìm hiểu về nước thì ở nhà cho con rửa rau, đổ nước, đo xem chậu nào đầy hơn.
Góp tiếng vào quyết định chung. Qua ban đại diện cha mẹ, qua phiếu hỏi ý kiến, qua buổi họp. Quyết định về chuyên môn vẫn là của nhà trường, nhưng tiếng nói của gia đình giúp trường thấy điều mình chưa thấy.
Nối với cộng đồng xung quanh. Chia sẻ với trường một nguồn lực ở khu mình sống, như một xưởng bánh mì nhỏ nhận cho các bé đến xem, một khoảng sân chung để tổ chức ngày hội.
Việc của cô, việc của nhà, việc chung
Phối hợp tốt không có nghĩa là ai cũng làm mọi việc. Ranh giới rõ giúp hai bên không đè lên nhau và không bỏ sót.
| Việc | Phần của cô và nhà trường | Phần của gia đình |
|---|---|---|
| Thông tin về một ngày ở lớp | Ghi lại ăn, ngủ, vệ sinh, việc đáng chú ý; báo sớm khi có chuyện bất thường | Đọc mỗi ngày, hỏi lại khi chưa rõ, không đợi cuối tuần |
| Thông tin về con ở nhà | Hỏi khi thấy bé khác thường; giữ kín điều được kể | Báo trước những thay đổi lớn: ốm, thuốc, chuyện nhà, nghỉ dài |
| Nếp sinh hoạt | Giữ nhịp lớp ổn định, báo trước khi đổi lịch | Giữ giờ ngủ, giờ đến lớp tương đối đều |
| Hành vi khó | Quan sát, thử cách hỗ trợ ở lớp, mời ba mẹ trao đổi | Kể cách nhà đang làm, thử cùng một cách nói ở nhà |
| Quyết định chuyên môn | Chương trình, cách tổ chức lớp, cách xử lý tình huống | Góp ý, hỏi lý do, đề xuất qua kênh chính thức |
| Sức khoẻ và an toàn | Theo dõi ở lớp, báo ngay khi bé có dấu hiệu ốm hay chấn thương | Khai đủ dị ứng, bệnh nền, người được đón con |
Bảng này đọc theo hàng ngang: mỗi việc đều có phần của hai bên. Chỗ hay hở nhất thường là hàng thứ hai. Trường báo cho nhà khá đều, còn nhà thì quên báo cho trường những thay đổi mà người lớn thấy là chuyện nhỏ.
Phối hợp trong năm phút đưa đón
Phần lớn sự phối hợp không diễn ra trong phòng họp mà trong khoảng năm phút ở cửa lớp. Buổi sáng, một câu ngắn với cô đủ để cô bắt đầu ngày của bé đúng hướng: “Đêm qua con dậy hai lần”, “Sáng nay con chưa chịu ăn”, “Hôm nay bà đón”. Buổi chiều, thay vì hỏi “con có ngoan không”, ba mẹ hỏi một câu cô trả lời được bằng chuyện thật: “Hôm nay con chơi lâu nhất ở góc nào?”, “Có lúc nào con buồn không?”.
Giờ đón trả cũng là lúc cô bận nhất, có khi đang trả một lúc năm bảy bé. Vì vậy câu chuyện dài hoặc chuyện cần riêng tư nên hẹn sang một buổi khác hoặc nhắn qua kênh liên lạc của lớp. Một mẹo nhỏ là ba mẹ nói điều mình cần trong câu đầu tiên, rồi để cô quyết định có đủ thời gian trả lời ngay không.
Trẻ cũng nghe và nhìn trong năm phút ấy. Khi thấy ba mẹ chào cô, cười với cô, kể cho cô một chuyện của mình, bé hiểu rằng người lớn ở hai nơi tin nhau. Cảm giác đó giúp bé yên tâm ở lại lớp hơn mọi lời dặn.
Những điều làm mối nối yếu đi
Có vài thói quen rất phổ biến, xuất phát từ lòng thương con, nhưng âm thầm làm hai bên xa nhau.
- Chê trường trước mặt con. Bé nghe ba mẹ nói cô làm chưa tốt sẽ khó nghe lời cô ở lớp, vì bé đứng về phía ba mẹ.
- Chỉ liên lạc khi có chuyện không vui. Nếu mọi tin nhắn đều là phàn nàn, cô sẽ đọc tin nhắn của nhà mình với tâm thế phòng thủ.
- Giấu thông tin vì sợ con bị nhìn khác. Bé đang uống thuốc, đang được đánh giá ngôn ngữ, đang trải qua chuyện gia đình: cô không biết thì dễ đọc sai hành vi của bé.
- Hỏi cô qua nhóm chung về chuyện riêng của con. Chuyện riêng nên nói riêng, vừa giữ quyền riêng tư cho bé, vừa cho cô không gian trả lời thật.
- Mong cô báo từng phút. Cô trông cả lớp; ghi chép mỗi ngày là đủ để theo dõi, còn ảnh từng giờ thì làm cô rời mắt khỏi trẻ.
Không ai tránh được mọi điều trên. Điều quan trọng là khi nhận ra, hai bên sửa sớm, nói thẳng với nhau một lần thay vì để khoảng cách lớn dần.
Luật giáo dục nói gì về trách nhiệm hai bên
Luật Giáo dục năm 2019 dành hẳn một chương cho quan hệ giữa nhà trường, gia đình và xã hội, trong đó cha mẹ có trách nhiệm phối hợp với nhà trường trong việc nuôi dạy con, còn nhà trường có trách nhiệm chủ động phối hợp với gia đình. Điều lệ trường mầm non do Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành kèm Thông tư 52/2020/TT-BGDĐT cũng nêu việc trường phối hợp với cha mẹ trẻ và quy định có ban đại diện cha mẹ trẻ em ở trường.
Ý nghĩa thực tế của các văn bản này là phối hợp không phải ân huệ của bên nào, mà là việc cả hai bên được kỳ vọng làm. Ba mẹ có quyền hỏi về cách con được chăm sóc và giáo dục, có quyền góp ý; trường có quyền mong ba mẹ cung cấp thông tin cần thiết về sức khoẻ và hoàn cảnh của trẻ. Văn bản pháp luật thay đổi theo thời gian, nên khi cần dẫn điều khoản cụ thể, ba mẹ nên tra bản đang có hiệu lực trên cổng thông tin của Bộ.
Luật không đo được chất lượng của mối quan hệ. Một lớp làm đủ thủ tục họp, ký sổ nhưng hai bên vẫn có thể không thật sự biết nhau. Ngược lại, một lớp ít giấy tờ mà cô và ba mẹ nói chuyện cởi mở mỗi ngày thì mối nối rất chắc.
Dấu hiệu nhà và trường đang nối được
Sau vài tháng con đi học, ba mẹ có thể tự kiểm qua những câu hỏi đơn giản.
- Cô gọi được tên con, kể được một chuyện cụ thể về con trong tuần mà ba mẹ chưa biết.
- Ba mẹ biết con đang thân với bạn nào, thích góc chơi nào, và đang tập một kỹ năng gì ở lớp.
- Khi có chuyện không vui, cô báo trước khi ba mẹ phát hiện, và nói cả điều cô sẽ làm tiếp.
- Ba mẹ thấy thoải mái nhắn cho cô một thay đổi nhỏ ở nhà mà không sợ bị đánh giá.
- Con kể về cô bằng giọng vui, nhắc lại vài câu cô nói, chơi trò “đóng vai cô giáo” ở nhà.
- Hai bên từng thử cùng một cách nói với con trong một chuyện cụ thể, như giờ dọn đồ chơi hay giờ rửa tay.
Nếu phần lớn câu trả lời là có, mối nối đang ổn. Nếu nhiều câu trả lời là không, đó là tín hiệu nên hẹn cô một buổi trao đổi riêng, bắt đầu bằng câu hỏi chứ chưa cần bắt đầu bằng góp ý.
Câu hỏi thường gặp
Ba mẹ đi làm cả ngày, không đến trường được thì phối hợp thế nào?
Phần lớn sự phối hợp không cần có mặt. Đọc ghi chép của lớp mỗi ngày, nhắn cho cô thay đổi ở nhà, nối dài hoạt động của lớp vào buổi tối, đi họp khi có thể. Nếu ông bà hay người giúp việc đưa đón, hãy nhờ họ chuyển lời và vẫn giữ kênh nhắn trực tiếp với cô.
Có nên kể cho cô chuyện vợ chồng đang căng thẳng không?
Không cần kể chi tiết, nhưng nên cho cô biết nhà đang có giai đoạn khó để cô hiểu nếu bé khác thường. Một câu như “nhà mình đang có chuyện, con có thể nhạy cảm hơn mấy tuần này” là đủ. Cô có trách nhiệm giữ kín thông tin gia đình kể riêng.
Cô bận, nhắn tin thì bao lâu nên mong được trả lời?
Trong giờ lớp, cô đang trông trẻ nên thường chỉ đọc được lúc trẻ ngủ trưa hoặc sau giờ trả trẻ. Chuyện gấp về sức khoẻ hay đón trẻ thì gọi văn phòng trường. Chuyện thường thì nhắn và chờ đến cuối ngày là hợp lý.
Ông bà đưa đón thì thông tin có bị rơi rớt không?
Dễ bị rơi nếu không có kênh riêng cho ba mẹ. Nên giữ việc đọc ghi chép và nhắn với cô ở ba mẹ, còn ông bà lo phần đón trả và kể lại điều cô dặn. Khi có thông tin quan trọng, nhờ cô nhắn thẳng cho ba mẹ.
Ở nhà dạy một kiểu, ở lớp dạy một kiểu thì con có rối không?
Trẻ quen được với việc mỗi nơi có vài quy tắc riêng, như ở lớp ngồi ăn cùng bạn còn ở nhà ăn cùng ông bà. Điều làm trẻ rối là khi cách đối xử trái ngược nhau ở chuyện lớn, như nơi này dỗ, nơi kia doạ. Những chuyện lớn nên thống nhất.
Phụ huynh có được xem lớp học của con không?
Tuỳ quy định từng trường; nhiều trường có buổi mở lớp, buổi dự hoạt động hoặc cho ba mẹ đến vào thời điểm thoả thuận trước. Việc báo trước giúp lớp giữ nhịp và giữ an toàn cho các bé khác. Ba mẹ nên hỏi quy định này ngay từ buổi họp đầu năm.