Khi cô báo một điều khó nghe về con, như con hay đánh bạn, con chưa nói được câu như các bạn, hay con không chịu tham gia hoạt động, cách tốt nhất là nghe hết, hỏi lại để biết chuyện cụ thể xảy ra lúc nào, kể điều mình thấy ở nhà, rồi cùng cô chọn một việc thử trong vài tuần. Một lời báo thẳng thắn là dấu hiệu cô đang để ý con, không phải dấu hiệu cô ghét con.
Không có phụ huynh nào chuẩn bị sẵn để nghe rằng con mình có điều chưa ổn. Phản ứng đầu tiên thường là phòng thủ: “ở nhà con đâu có vậy”, hoặc tự trách: “chắc tại mình”. Cả hai đều dễ hiểu và đều làm câu chuyện dừng lại. Bài này giải thích vì sao một lớp tốt chọn nói thẳng, cách nghe để không mất thông tin, những câu nên hỏi lại, và ranh giới giữa điều cô nhận ra được với điều chỉ chuyên gia mới kết luận.
Vì sao một lớp tốt nói thẳng thay vì tô hồng
Trong mấy năm đầu đời, não bộ thay đổi nhanh và dễ uốn nắn hơn hẳn những năm sau. Trung tâm Phát triển Trẻ em của Đại học Harvard nhiều lần nhấn mạnh rằng hỗ trợ sớm thường dễ hơn và hiệu quả hơn so với chờ đến khi trẻ lớn. Vì vậy, nếu một đứa trẻ đang chậm ở một mặt nào đó, mỗi tháng nhận ra sớm là một tháng có thêm để giúp. Một lớp tô hồng mọi thứ, chỉ báo con ngoan, con giỏi, vô tình lấy đi của gia đình khoảng thời gian quý ấy.
Ngoài ra, cô là người lớn hiếm hoi thấy con mỗi ngày trong một nhóm bạn cùng tuổi. Ở nhà, con có thể là đứa trẻ duy nhất, nên ba mẹ khó so con với mặt bằng chung. Cô thì thấy hàng chục trẻ cùng lứa, biết bé ba tuổi thường làm được gì, thường gặp khó ở đâu. Góc nhìn đó không thay được góc nhìn của ba mẹ, nhưng bổ sung một mảnh ba mẹ không tự có.
Nói thẳng cũng không dễ cho cô. Cô biết rằng báo một điều chưa ổn có thể làm phụ huynh giận, thậm chí chuyển trường. Một cô vẫn chọn nói là một cô đặt con mình lên trên sự thoải mái của chính cô. Thái độ đón nhận của ba mẹ quyết định lần sau cô có tiếp tục nói thật hay không.
Năm bước nghe khi cô báo tin
Lúc nghe điều khó nghe, cảm xúc dâng lên nhanh hơn suy nghĩ. Một trình tự đơn giản giúp ba mẹ giữ được câu chuyện.
- Để cô nói hết. Không ngắt lời để giải thích. Ghi lại những gì cô kể, kể cả khi mình chưa đồng ý.
- Hỏi để nghe chuyện cụ thể. Chuyện xảy ra lúc nào, ở hoạt động nào, bao lâu một lần, đã kéo dài bao lâu, có ai bên cạnh.
- Hỏi cô đã làm gì. Cô đã thử cách nào ở lớp, cách nào có vẻ giúp được một chút, cách nào không.
- Kể điều mình thấy ở nhà. Giống hay khác lớp, có gì thay đổi gần đây trong nhà, giấc ngủ và sức khoẻ của con dạo này.
- Cùng chọn một việc và một ngày nói lại. Một việc nhỏ cả hai bên thử, hẹn sau vài tuần nói lại xem có khác không.
Nếu cảm xúc quá mạnh, ba mẹ cứ nói thật: “Chuyện này em cần thời gian nghĩ, mình hẹn lại vài hôm nữa nói tiếp được không cô?”. Hẹn lại tốt hơn là trả lời trong lúc đang giận hay đang buồn.
Những điều cô hay báo và câu nên hỏi lại
Mỗi loại tin có những câu hỏi giúp làm rõ. Bảng sau gom vài loại cô báo thường gặp nhất ở lớp mầm non.
| Cô báo | Câu nên hỏi lại | Điều ba mẹ kể thêm |
|---|---|---|
| Con hay đánh, xô bạn | Thường xảy ra lúc nào: giành đồ, chờ lượt, lúc mệt cuối ngày? | Con có đang thiếu ngủ, có em bé, có chuyện gì mới ở nhà không |
| Con nói ít, ít dùng câu | Con hiểu lời cô không, có chỉ tay hay kéo tay cô để xin không? | Ở nhà con nói những từ nào, nói với ai nhiều nhất |
| Con không chịu tham gia nhóm | Con đứng xem hay bỏ đi chỗ khác, có hoạt động nào con tham gia không? | Con có thích chơi với trẻ khác ở khu nhà không |
| Con hay khóc, khó dỗ | Khóc vào lúc nào, cô dỗ bằng cách nào thì con dịu? | Ở nhà con dịu lại nhờ điều gì |
| Con vận động vụng, hay ngã | Con gặp khó ở việc nào: chạy, leo, cầm muỗng, cởi cúc? | Con có đi khám mắt, khám tai gần đây không |
| Con chưa tự đi vệ sinh | Con có báo trước không, lớp tập theo nhịp nào? | Ở nhà con đang tập đến đâu |
Những câu hỏi lại đều đi về một hướng: biến một nhận xét chung thành một bức tranh có thời gian, hoàn cảnh và tần suất. Có bức tranh đó, hai bên mới biết nên thử gì, và nếu cần gặp chuyên gia thì cũng có thông tin để kể.
Khi ba mẹ thấy ở nhà con không như vậy
Câu “ở nhà con đâu có vậy” rất thường gặp, và thường cả hai bên đều nói thật. Trẻ nhỏ cư xử khác nhau ở những môi trường khác nhau. Ở nhà, con có người lớn kề bên một-một, đồ chơi không phải chia, giờ giấc linh hoạt theo con. Ở lớp, con phải chờ, phải chia, phải theo nhịp chung, và có rất nhiều tiếng ồn. Một bé ngoan ở nhà có thể khó khăn ở lớp chính vì lớp đòi những kỹ năng mà nhà chưa bao giờ đòi.
Điều ngược lại cũng đúng: có bé ở lớp rất hợp tác vì lớp có quy tắc rõ, nhưng về nhà lại ăn vạ vì đã gồng cả ngày. Các nhà nghiên cứu về khả năng tự điều chỉnh ở trẻ nhỏ hay nói rằng tự kiềm chế là một nguồn sức có hạn trong ngày, và trẻ thường xả ra ở nơi trẻ thấy an toàn nhất.
Vì vậy, khi thấy hai bên kể hai đứa trẻ khác nhau, đừng vội kết luận ai sai. Hãy hỏi: điều gì ở lớp khác với nhà mà có thể giải thích sự khác biệt? Câu trả lời thường gợi ra việc cần làm, như tập cho con chờ lượt ở nhà bằng trò chơi, hoặc cho con một khoảng yên tĩnh khi về nhà trước khi đòi hỏi gì.
Ranh giới: cô nhận ra, chuyên gia mới kết luận
Cô có kinh nghiệm quan sát nhưng không được đào tạo để chẩn đoán. Một lớp làm đúng sẽ giữ ranh giới này rõ ràng.
- Cô được mô tả điều cô thấy và nói rằng điều đó khác với phần lớn trẻ cùng tuổi mà cô từng gặp.
- Cô được gợi ý gia đình đưa con đi khám bác sĩ nhi, khám thính lực, thị lực, hay gặp chuyên gia phát triển trẻ em.
- Cô không nên dán nhãn như “con bị tăng động”, “con bị tự kỷ”, “con chậm phát triển”. Đó là những chẩn đoán chỉ chuyên gia mới đưa ra sau khi đánh giá.
- Nhà trường không được yêu cầu gia đình rút con khỏi lớp chỉ dựa trên phỏng đoán, mà nên cùng gia đình tìm cách hỗ trợ.
- Ba mẹ có quyền quyết định đưa con đi khám hay chưa, và có quyền chọn chia sẻ kết quả với trường đến mức nào.
Nếu cô dùng một từ như chẩn đoán, ba mẹ có thể nhẹ nhàng hỏi lại: “Cô thấy những điều gì khiến cô nghĩ vậy?”. Câu hỏi này đưa câu chuyện về lại phần mô tả, nơi cô có chuyên môn nhất.
Khi nào nên đưa con đi đánh giá
Không phải lời báo nào cũng cần đến chuyên gia. Phần lớn những gì cô báo là chuyện thường của tuổi mầm non: giành đồ, cắn bạn ở tuổi nhà trẻ, khóc khi chuyển hoạt động, nhút nhát ở tháng đầu. Những chuyện này thường dịu đi khi cô và nhà cùng làm một cách nhất quán trong vài tuần.
Có vài tình huống nên đi khám sớm thay vì chờ. Khi con mất đi một kỹ năng đã từng có, như đã nói được nhiều từ mà nay ít nói hẳn. Khi con gần như không phản ứng khi được gọi tên. Khi một khó khăn kéo dài nhiều tháng dù hai bên đã thử nhiều cách. Khi khó khăn ảnh hưởng rõ đến việc con ăn, ngủ, chơi với bạn. Bác sĩ nhi là điểm bắt đầu hợp lý; bác sĩ sẽ khám tổng quát, kiểm tra thính lực và thị lực, và giới thiệu chuyên khoa nếu cần.
Đi khám không phải là chấp nhận một cái nhãn. Kết quả có thể là con hoàn toàn bình thường, chỉ cần thêm thời gian. Kết quả cũng có thể chỉ ra một điều cần hỗ trợ, và khi đó biết sớm là có lợi. Ghi chép của cô là thông tin quý cho bác sĩ; xin cô ghi lại vài tuần những gì cô quan sát được trước buổi khám.
Một kế hoạch nhỏ hai bên cùng giữ
Sau buổi nghe tin, điều giúp nhiều nhất là một kế hoạch ngắn, viết ra được trên nửa trang giấy. Kế hoạch tốt có đủ các phần sau.
- Một hành vi cụ thể cần tập, nói bằng điều con sẽ làm chứ không bằng điều con thôi làm: “con nói ‘cho con mượn’ khi muốn đồ chơi của bạn”, thay vì “con không giật đồ”.
- Một câu nói chung, cô và ba mẹ dùng cùng một cách, để con nghe một thông điệp ở cả hai nơi.
- Một điều chỉnh môi trường, như cô cho con ngồi gần cô trong giờ nghe chuyện, ở nhà cho con ngủ sớm hơn nửa giờ.
- Một cách ghi lại, đơn giản như cô ghi một dòng mỗi ngày về chuyện đó, ba mẹ ghi một dòng buổi tối.
- Một ngày nói lại, thường sau hai đến ba tuần, để xem có khác không và cần đổi gì.
Kế hoạch không cần hoàn hảo. Mục đích của nó là cho hai bên cùng làm một việc trong cùng một khoảng thời gian, để sau đó có thông tin thật thay vì cảm giác. Nếu sau một hai vòng mà không có thay đổi gì, đó cũng là thông tin có ích, nhất là khi cần mang đến cho bác sĩ.
Giữ quan hệ với cô sau một lời báo khó
Sau một buổi nghe tin không vui, nhiều phụ huynh vô tình lạnh nhạt với cô vài hôm. Cô cảm nhận được điều đó, và lần sau sẽ cân nhắc trước khi nói thật. Một tin nhắn ngắn sau buổi gặp, như “cảm ơn cô đã kể, nhà em sẽ thử và báo cô”, giữ cho kênh nói thật luôn mở.
Khi việc thử có kết quả, dù nhỏ, hãy kể cho cô. Cô cũng cần biết mình đang đi đúng hướng. Khi việc thử chưa có kết quả, cũng kể, để hai bên đổi cách. Mối quan hệ được xây bằng nhiều lần trao đổi nhỏ như vậy chứ không bằng một buổi gặp lớn.
Trước mặt con, giữ hình ảnh cô là người đứng về phía con. Đừng nói với con rằng cô mách ba mẹ, cũng đừng hỏi dồn con về chuyện cô kể. Con cần thấy người lớn hai nơi đang cùng giúp con, không phải đang trao đổi về lỗi của con.
Câu hỏi thường gặp
Cô báo con đánh bạn, có nên phạt con khi về nhà không?
Không nên phạt thêm cho một chuyện đã xảy ra ở lớp và cô đã xử lý. Trẻ nhỏ khó nối được hình phạt buổi tối với hành vi buổi sáng. Thay vào đó, buổi tối kể lại nhẹ nhàng, gọi tên cảm xúc của con lúc đó, và tập một cách khác để xin đồ chơi.
Có nên xin chuyển con sang lớp khác sau lời báo không?
Chuyển lớp ít khi giải quyết được khó khăn của con, vì con mang khó khăn theo sang lớp mới và phải làm quen lại từ đầu. Chỉ nên cân nhắc khi quan hệ với cô đổ vỡ hẳn, hoặc lớp không chịu cùng gia đình tìm cách hỗ trợ.
Cô báo nhiều quá, ngày nào cũng có chuyện, có phải cô ác cảm với con không?
Có thể cô đang ghi lại để theo dõi một chuyện cụ thể. Hỏi cô xem mục đích ghi chép là gì, và đề nghị cô báo thêm cả những lúc con làm tốt. Nếu vẫn thấy cô có ác cảm, trao đổi với người phụ trách chuyên môn của trường.
Kết quả khám của con có phải đưa cho trường không?
Không bắt buộc. Ba mẹ quyết định chia sẻ đến đâu. Tuy vậy, chia sẻ những gì cô cần để hỗ trợ con ở lớp thường có lợi cho con, như con cần ngồi gần cô khi nghe chuyện, hay con cần thêm thời gian khi chuyển hoạt động.
Ông bà không tin lời cô, bảo trẻ con lớn tự hết thì sao?
Nhiều chuyện quả thật tự dịu đi theo tuổi, nhưng có những chuyện cần hỗ trợ sớm. Mời ông bà cùng nghe cô kể, hoặc cùng đi gặp bác sĩ, thường thuyết phục hơn là tranh luận trong nhà. Ông bà cần thấy rằng đi khám không có nghĩa là cháu có bệnh.
Làm sao biết lời báo của cô là khách quan?
Lời báo khách quan thường có chi tiết: lúc nào, ở đâu, bao nhiêu lần, cô đã làm gì. Lời báo chỉ có đánh giá chung như “con hư lắm” thì nên hỏi lại để có chi tiết. Có thể xin xem con ở lớp vào một buổi được trường cho phép.