Ở một lớp mầm non bán trú, giờ ngủ trưa không bắt đầu lúc trẻ nằm xuống mà bắt đầu từ khi bữa trưa kết thúc. Trẻ đi vệ sinh, rửa tay rửa mặt, cởi bớt đồ, nằm vào chỗ quen của mình; phòng được kéo rèm cho tối dịu, cô hạ giọng và ngồi giữa lớp. Phần lớn trẻ chìm vào giấc trong khoảng mười lăm tới hai mươi phút, ngủ chừng một tiếng rưỡi tới hai tiếng tuỳ tuổi, rồi được đánh thức dần chứ không bật đèn một lượt. Trẻ không ngủ được thì nằm nghỉ yên, không bị ép.
Nhiều ba mẹ chỉ thấy hai đầu của giấc trưa: buổi sáng gửi con đi, buổi chiều đón con về, giữa đó là một khoảng trống mà con kể lại bằng vài chữ “con ngủ rồi”. Bài này kể lại khoảng trống ấy theo từng chặng, như một buổi trưa thật trong lớp: cô chuẩn bị gì, trẻ trải qua gì, vì sao mỗi việc được đặt vào đúng chỗ đó, và ba mẹ nên hỏi cô câu gì để hình dung được giấc ngủ của con mình.
Nửa tiếng chuyển nhịp sau bữa trưa
Trẻ nhỏ không tắt máy được như người lớn. Vừa ăn xong, còn đang nói chuyện với bạn, còn nhớ món đồ chơi dở dang, nếu bị bảo “đi ngủ” ngay thì đa số sẽ vùng vằng. Vì vậy lớp thường dành một khoảng chừng hai mươi tới ba mươi phút giữa bữa trưa và lúc nằm xuống. Khoảng này có trình tự gần như cố định: dọn chỗ ăn, đi vệ sinh, rửa tay và lau mặt, súc miệng hoặc uống vài ngụm nước, cởi giày, cởi áo khoác hay bộ đồ dày, rồi mới vào phòng ngủ.
Trình tự lặp lại mỗi ngày chính là thứ ru trẻ. Khi đã quen, chỉ cần cô bắt đầu kéo rèm hay trải tấm nệm đầu tiên là cả lớp tự hiểu sắp tới giờ gì. Người lớn gọi đó là nghi thức đi ngủ; với trẻ ba bốn tuổi, nó là một tín hiệu dễ đoán giúp cơ thể và đầu óc chuyển chế độ. Ở nhà nhiều gia đình cũng làm điều tương tự buổi tối: tắm, đánh răng, đọc truyện, tắt đèn.
Trong khoảng chuyển nhịp, cô cũng tranh thủ quan sát: bé nào ăn ít hơn mọi hôm, bé nào dụi mắt từ lúc còn ngồi bàn, bé nào hôm nay hăng hái quá mức. Những chi tiết đó cho cô biết trưa nay ai sẽ ngủ ngay, ai cần ngồi gần, ai có thể khó vào giấc.
Phòng ngủ được chuẩn bị ra sao
Ở nhiều trường mầm non, phòng ngủ và phòng học là một: bàn ghế được dồn sang một bên, nệm hay phản thấp được trải ra. Có trường có phòng ngủ riêng. Dù kiểu nào, các cô thường để ý mấy điều giống nhau. Ánh sáng đủ tối để trẻ dễ ngủ nhưng không tối hẳn, vì cô cần nhìn rõ từng gương mặt, từng nhịp thở. Rèm dày kéo lại, đèn trần tắt, có thể để một khe sáng ở cửa.
Nhiệt độ mát vừa phải. Ở TP.HCM, trưa nóng quanh năm, nên phòng thường bật máy lạnh hoặc quạt; cô tránh để gió thổi thẳng vào đầu trẻ và để ý trẻ nào ra mồ hôi nhiều để lau người, thay áo. Âm thanh nhỏ và đều: có lớp mở nhạc không lời rất khẽ, có lớp chỉ có tiếng cô hát ru, có lớp để im. Điều quan trọng là không có tiếng động bất ngờ như đóng cửa mạnh hay người lớn nói chuyện to ngoài hành lang.
Chỗ nằm của mỗi trẻ thường cố định trong nhiều tuần. Nằm cùng một chỗ, cạnh cùng một bạn, nhìn thấy cùng một góc trần nhà là một phần của cảm giác an toàn. Trẻ hay trò chuyện với nhau được xếp cách xa; trẻ mới vào lớp hoặc trẻ khó ngủ được xếp gần chỗ cô ngồi. Nệm đặt cách nhau đủ để trẻ trở mình không chạm bạn và để cô bước vào giữa được.
Mười lăm phút đầu: lúc cô bận nhất
Ba mẹ hay nghĩ giờ ngủ trưa là lúc cô được nghỉ. Thật ra mười lăm phút đầu là lúc cô làm việc nhiều nhất trong ngày. Trẻ nằm xuống, có bé quay qua quay lại, có bé thì thầm với bạn, có bé gọi “cô ơi” vì muốn uống nước, muốn đi vệ sinh lần nữa, hoặc chỉ muốn được cô nhìn thấy. Cô đi một vòng chỉnh gối, đắp chăn, nhắc nhỏ bằng giọng thì thầm, rồi ngồi xuống cạnh bé cần mình nhất.
Mỗi bé có một cách vào giấc khác nhau, và cô giỏi là cô nhớ được điều đó. Bé này cần được vỗ nhẹ lưng theo nhịp chậm. Bé kia thích được xoa đầu hay nắm tay. Có bé chỉ cần biết cô đang ngồi gần là tự ngủ. Có bé phải ôm con thú bông mang từ nhà. Cô không cần làm giống nhau cho mọi trẻ; cô cần làm giống nhau mỗi ngày cho cùng một trẻ, vì sự lặp lại đó cho trẻ biết điều gì sắp xảy ra.
Trong mười lăm phút này, cô cố giữ mọi thứ nhỏ dần: giọng nhỏ dần, động tác chậm dần, lời nhắc ít dần. Một lớp ba mươi trẻ thường không vào giấc cùng lúc. Có bé ngủ sau năm phút, có bé sau hai mươi lăm phút. Cô không vội, vì vội là trẻ cảm thấy ngay.
Trong giấc ngủ: cô trực làm những việc gì
Khi cả lớp đã ngủ, luôn phải có người lớn thức trong phòng. Cô trực không ngồi một chỗ suốt hai tiếng mà đi một vòng sau mỗi khoảng thời gian ngắn, nhìn từng trẻ: nằm có thoải mái không, chăn có trùm lên mặt không, có bé nào ra mồ hôi đầm đìa, có bé nào thở khò khè hay ho. Trẻ đạp chăn được đắp lại, trẻ lăn ra khỏi nệm được bế về chỗ, trẻ ra mồ hôi được lau và thay áo nhẹ nhàng.
Giấc trưa của trẻ cũng có những lúc thức chập chờn. Có bé giật mình khóc giữa chừng, có bé ngồi dậy lơ mơ đòi đi vệ sinh, có bé tè dầm. Cô xử lý những việc này thật khẽ để không đánh thức cả dãy: dỗ bé ngủ lại bằng tay đặt lên lưng, dẫn bé ra nhà vệ sinh rồi đưa về chỗ, thay đồ và tấm lót cho bé tè dầm mà không nói to, không làm bé xấu hổ trước bạn.
Ngoài ra, cô thường ghi lại vài dòng: bé nào ngủ muộn, bé nào ngủ ít, bé nào thức dậy giữa chừng. Những dòng này về sau trở thành thông tin cô báo lại với gia đình qua sổ liên lạc hay ứng dụng của trường. Một bé liên tục ngủ ít ở lớp nhiều ngày liền là điều đáng nói chuyện với ba mẹ, vì nguyên nhân thường nằm ở giờ ngủ tối hoặc giờ dậy buổi sáng.
Vì sao giấc ngủ được đặt vào giữa ngày
Cơ thể người có một nhịp sinh học gần hai mươi bốn giờ, và ở cả người lớn lẫn trẻ em, sự tỉnh táo hơi chùng xuống vào đầu giờ chiều. Ở trẻ nhỏ, thêm vào đó là “áp lực ngủ” tích luỹ từ sáng: mỗi giờ thức chơi, chạy, học, nói chuyện làm nhu cầu ngủ tăng dần. Tới trưa, sau một buổi sáng nhiều hoạt động và một bữa ăn, hai yếu tố này gặp nhau, nên đây là lúc trẻ vào giấc dễ nhất.
Giấc trưa không chỉ để nghỉ. Một nghiên cứu được nhắc nhiều là công trình của Kurdziel, Duclos và Spencer công bố trên tạp chí PNAS năm 2013: trẻ mẫu giáo được ngủ trưa nhớ vị trí các hình trong một trò chơi tốt hơn so với khi các bé được giữ thức, và lợi ích rõ nhất ở những bé vốn quen ngủ trưa. Nghiên cứu nhỏ và cần thêm bằng chứng, nhưng nó gợi ý rằng giấc trưa giúp trẻ củng cố những gì đã học buổi sáng.
Tổng thời gian ngủ mỗi ngày mà các tổ chức y khoa khuyến nghị cũng cho thấy giấc trưa còn cần thiết với trẻ nhỏ. Viện Hàn lâm Y học Giấc ngủ Hoa Kỳ (AASM) năm 2016 đưa ra khoảng 11 tới 14 giờ mỗi ngày cho trẻ một tới hai tuổi và 10 tới 13 giờ cho trẻ ba tới năm tuổi, tính cả giấc ngày; hướng dẫn của Tổ chức Y tế Thế giới năm 2019 cho trẻ dưới năm tuổi nêu các khoảng tương tự. Phần lớn trẻ dưới bốn tuổi khó ngủ đủ con số đó nếu chỉ ngủ đêm.
Một buổi trưa nhìn từ phía trẻ và phía cô
Bảng dưới gom các chặng của giờ ngủ trưa ở một lớp mẫu giáo bán trú điển hình. Giờ giấc là khoảng, mỗi trường xếp hơi khác nhau, và lớp nhà trẻ thường bắt đầu sớm hơn lớp lớn.
| Chặng | Trẻ làm gì | Cô làm gì | Vì sao |
|---|---|---|---|
| Sau bữa trưa, khoảng 20–30 phút | Đi vệ sinh, rửa tay, lau mặt, cởi giày và bớt đồ | Nhắc trình tự, giúp bé nhỏ, quan sát bé mệt hay hăng | Chuyển từ hoạt động sang nghỉ cần thời gian |
| Vào chỗ nằm | Nằm đúng chỗ quen, ôm gối hay thú bông | Kéo rèm, tắt đèn, chỉnh nhiệt độ, chỉnh chăn gối | Chỗ quen và tín hiệu cố định tạo cảm giác an toàn |
| Mười lăm phút đầu | Trở mình, thì thầm, dần im | Ngồi gần bé khó ngủ, vỗ lưng, hát ru, nhắc rất khẽ | Mỗi bé vào giấc theo một cách riêng |
| Giữa giấc | Ngủ sâu, có lúc chập chờn | Đi một vòng định kỳ, đắp chăn, lau mồ hôi, ghi chép | Luôn có người lớn thức và nhìn thấy từng trẻ |
| Thức dậy | Tỉnh dần, đi vệ sinh, mặc lại đồ, uống nước | Mở rèm từ từ, gọi tên từng bé, không bật đèn một lượt | Thức dậy đột ngột dễ làm trẻ quấy |
Đọc bảng sẽ thấy cột “cô làm gì” không có lúc nào trống. Một lớp chạy giờ ngủ trưa êm là nhờ những việc nhỏ được làm đều đặn chứ không nhờ một bí quyết nào.
Ba mẹ nên hỏi cô những gì về giấc trưa của con
Giấc trưa của con diễn ra khi ba mẹ vắng mặt, nên cách duy nhất để biết là hỏi. Những câu hỏi cụ thể sẽ cho câu trả lời cụ thể hơn câu “con ngủ có ngoan không”.
- Con thường vào giấc sau bao lâu, và cô làm gì để giúp con vào giấc?
- Con ngủ khoảng mấy tiếng, có hay thức giữa chừng không?
- Chỗ nằm của con ở đâu trong phòng, con nằm cạnh bạn nào?
- Những hôm con không ngủ được, con làm gì trong lúc các bạn ngủ?
- Con có cần món đồ nào từ nhà để dễ ngủ hơn không, lớp có cho mang không?
- Khi con thức dậy, con có quấy hay mệt không, cô giúp con thế nào?
- Có điều gì ở nhà ba mẹ nên điều chỉnh, ví dụ giờ ngủ tối hay giờ dậy sáng?
Câu trả lời không cần dài. Điều đáng quý là cô trả lời được bằng chi tiết về chính con mình, chứ không phải một câu chung cho cả lớp. Nếu ba mẹ thấy con ở nhà có nếp ngủ khác hẳn ở lớp, hãy kể lại cho cô: chuyện nhà và chuyện trường ghép lại mới thành bức tranh đầy đủ về giấc ngủ của một đứa trẻ.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mầm non ngủ trưa ở lớp bao lâu là vừa?
Thường khoảng một tiếng rưỡi tới hai tiếng, trẻ nhà trẻ có thể lâu hơn một chút, trẻ năm sáu tuổi có thể ngắn hơn hoặc không ngủ. Con số đúng cho từng bé phụ thuộc giấc đêm của bé. Khung khuyến nghị tổng giờ ngủ mỗi ngày của AASM và WHO giúp ba mẹ ước xem giấc trưa có cần thiết không.
Lớp có bật máy lạnh suốt giờ ngủ trưa không?
Tuỳ trường và tuỳ thời tiết. Điều quan trọng không phải máy lạnh hay quạt mà là phòng mát vừa, gió không thổi thẳng vào trẻ, và cô theo dõi trẻ có ra mồ hôi hay bị lạnh không để lau người, thay áo hay đắp thêm chăn. Ba mẹ có thể hỏi cô cách lớp chỉnh nhiệt độ.
Con có được mang gối, chăn hay thú bông từ nhà lên lớp không?
Nhiều lớp cho phép trẻ mang một món đồ quen như gối nhỏ hay thú bông để dễ ngủ, nhưng mỗi trường có quy định riêng về kích thước, chất liệu và việc giặt giũ. Hỏi cô trước khi mang, và ghi tên hay đánh dấu riêng để con tự nhận ra đồ của mình.
Nếu con không ngủ thì trong giờ ngủ trưa con làm gì?
Ở lớp tôn trọng nhu cầu của trẻ, bé không ngủ được thường nằm nghỉ yên tại chỗ, có thể được xem sách tranh hay ôm thú bông, miễn là không làm ồn tới bạn. Cô không ép nhắm mắt và không phạt. Nếu tình trạng kéo dài nhiều ngày, cô sẽ trao đổi với gia đình về giờ ngủ ở nhà.
Ai trông trẻ trong lúc cả lớp đang ngủ?
Trong suốt giờ ngủ trưa luôn phải có giáo viên hoặc người được phân công thức và ở trong phòng, đi một vòng định kỳ để nhìn từng trẻ. Ba mẹ có thể hỏi trường ai trực trưa ở lớp của con và cô trực được dặn để ý những điều gì.
Ở nhà con ngủ trưa muộn hơn, đi học có bị lệch giờ không?
Tuần đầu có thể lệch, con khó vào giấc hoặc buồn ngủ ở bữa trưa. Đa số trẻ quen nhịp của lớp sau vài tuần nhờ trình tự lặp lại mỗi ngày. Những ngày nghỉ ở nhà, giữ giờ ngủ trưa gần với giờ ở lớp sẽ giúp con không phải làm quen lại mỗi đầu tuần.