Đồ chơi mở là món không có một cách chơi đúng duy nhất, như khối gỗ trơn, mảnh vải, hộp giấy, cát, đất nặn: trẻ phải tự quyết định nó là gì và dùng vào việc gì. Đồ chơi đóng là món có một đích đến định sẵn, như tranh ghép, hộp thả hình, đồ chơi bấm nút phát nhạc. Lớp mầm non thường cho đồ chơi mở chiếm phần lớn kệ vì loại này buộc trẻ suy nghĩ, nói chuyện và chơi với bạn nhiều hơn, nhưng đồ chơi đóng vẫn có chỗ đứng riêng.
Nhiều ba mẹ đi xem lớp lần đầu ngạc nhiên vì kệ đồ chơi trông “đơn sơ”: khối gỗ không sơn, rổ nắp chai, khăn vải nhiều màu, ống giấy, vài con thú bằng gỗ. Cảm giác ấy dễ hiểu khi ở nhà, đồ chơi của con thường nhiều đèn, nhiều âm thanh và đóng hộp sặc sỡ. Phần dưới giải thích hai loại đồ chơi khác nhau ở cơ chế nào, nghiên cứu nói gì, vì sao lớp vẫn cần một ít đồ chơi đóng, và ba mẹ nên nhìn kệ đồ chơi của lớp ra sao.
Phân biệt đồ chơi mở và đồ chơi đóng bằng một câu hỏi
Câu hỏi để phân biệt: món này có một lúc nào đó được coi là “xong” hay không. Tranh ghép xong khi mọi mảnh vào đúng chỗ. Hộp thả hình xong khi khối tròn lọt lỗ tròn. Còn một rổ khối gỗ thì không bao giờ xong: hôm nay là cây cầu, mai là chuồng thú, ngày kia xếp hàng làm đoàn tàu.
Đồ chơi mở điển hình: khối gỗ đủ cỡ, vải vụn và khăn voan, hộp và ống giấy, nắp chai, vỏ sò, sỏi to, lá khô, cát, nước, đất nặn, giấy và bút màu, con thú hay hình người đơn giản không có chức năng gì đặc biệt. Đồ chơi đóng vai như nồi niêu, điện thoại gỗ cũng nghiêng về phía mở, vì câu chuyện là do trẻ nghĩ ra.
Đồ chơi đóng điển hình: tranh ghép, hộp thả hình, bảng xâu hạt theo mẫu, bộ lắp ráp chỉ dựng được một mô hình, đồ chơi có nút bấm phát tiếng, đồ chơi chạy pin tự di chuyển. Phần lớn các món này dạy một kỹ năng cụ thể, như khớp hình, nhận màu, vận động tinh.
Ranh giới không cứng: cùng một món có thể mở hay đóng tuỳ cách dùng. Bộ khối lắp ráp nếu chỉ làm theo hướng dẫn trên hộp thì đóng; nếu cô đổ ra rổ và để trẻ tự dựng thì mở. Vì vậy điều quan trọng không chỉ là lớp có món gì, mà còn là cô đặt nó vào tay trẻ ra sao.
Vì sao đồ chơi mở giữ trẻ chơi lâu hơn và nói nhiều hơn
Cơ chế đầu tiên rất đơn giản: đồ chơi mở không tự làm gì cả. Một chiếc xe chạy pin tự chạy, trẻ chỉ cần nhìn; một khối gỗ thì nằm im cho tới khi trẻ nghĩ ra nó là gì. Chính khoảng trống ấy kéo trẻ vào suy nghĩ: đặt khối này lên khối kia có đổ không, làm sao để mái nhà không sập, khăn xanh này là sông hay là bầu trời. Mỗi quyết định nhỏ là một lần trẻ tập lên kế hoạch và thử nghiệm.
Cơ chế thứ hai là ngôn ngữ. Khi đồ vật không có nghĩa sẵn, trẻ phải nói cho bạn biết nó là gì thì mới chơi chung được: “cái này là bánh nha”, “đây là nhà của con mèo”. Một nghiên cứu của Anna Sosa đăng trên tạp chí JAMA Pediatrics năm 2016 so sánh cha mẹ chơi với con nhỏ bằng đồ chơi điện tử, đồ chơi truyền thống và sách. Khi chơi với đồ chơi điện tử, người lớn nói ít từ hơn, trẻ cũng phát ra ít âm hơn và lượt qua lại giữa hai bên ít hơn so với hai loại kia. Nghiên cứu làm ở gia đình với trẻ từ mười đến mười sáu tháng, mẫu nhỏ, nên không thể suy rộng tuỳ tiện, nhưng nó khớp với điều cô mầm non nhìn thấy hằng ngày: đồ chơi càng tự nói nhiều thì người chơi càng nói ít.
Cơ chế thứ ba là chơi cùng nhau. Một bộ khối lớn không thể do một trẻ dùng hết, nên nó tự nhiên kéo hai ba bạn vào một công trình chung, kèm theo đủ chuyện thương lượng, nhường nhau, cãi nhau và làm lành. Tranh ghép thì thường là việc của một người.
Đồ chơi đóng vẫn có chỗ đứng riêng trong lớp
Nói đồ chơi mở tốt không có nghĩa đồ chơi đóng xấu. Tranh ghép, hộp thả hình, bảng cài nút, khung xâu dây có một giá trị mà đồ chơi mở không thay được: chúng cho trẻ biết ngay mình làm đúng hay chưa, không cần người lớn nói. Mảnh ghép không vừa thì không vào, khối vuông không lọt lỗ tròn. Cái phản hồi tức thì ấy giúp trẻ tự sửa, tự thử lại và có cảm giác làm xong một việc, điều rất cần cho những trẻ hay nản.
Đồ chơi đóng cũng thường là công cụ tốt để tập vận động tinh và sự kiên trì. Một bé ba tuổi ngồi mười phút xâu hạt to vào dây đang tập phối hợp hai tay, tập giữ chú ý. Một bé năm tuổi ghép xong bức tranh ba mươi mảnh đang tập nhìn hình theo từng phần. Đây là những kỹ năng có ích trực tiếp khi trẻ chuẩn bị cầm bút, cài cúc áo, tự buộc dây giày.
Vấn đề chỉ nảy sinh khi đồ chơi đóng chiếm gần hết kệ, hoặc khi chúng thuộc loại làm thay trẻ, tức là bấm một nút rồi ngồi xem đồ chơi tự hát, tự chạy, tự sáng đèn. Cách cân bằng thường gặp ở lớp mầm non là đồ chơi đóng đặt ở một góc bàn yên tĩnh dành cho việc tỉ mỉ, còn phần lớn sàn và kệ ở các khu chơi khác dành cho đồ chơi mở.
Một kệ đồ chơi cân bằng trông thế nào
Bảng dưới đây không phải danh mục bắt buộc mà là một cách nhìn kệ đồ chơi theo việc trẻ làm với nó. Một lớp có đủ các dòng này, mỗi dòng vài lựa chọn, thường đã cho trẻ đủ chất liệu để chơi phong phú.
| Nhóm | Ví dụ trong lớp | Trẻ được tập gì | Cô lưu ý |
|---|---|---|---|
| Dựng và xây | khối gỗ nhiều cỡ, ván gỗ, ống giấy, hộp rỗng | thăng bằng, không gian, lên kế hoạch, hợp tác | cần khoảng sàn rộng và chỗ giữ công trình dở dang |
| Đóng vai | nồi niêu, khăn, mũ, túi, điện thoại gỗ | kể chuyện, ngôn ngữ, hiểu vai người khác | đồ thật cũ sạch thường hấp dẫn hơn đồ nhựa thu nhỏ |
| Tạo hình | giấy, bút sáp, màu, đất nặn, keo, kéo | vận động tinh, biểu đạt ý tưởng | để trẻ tự chọn chất liệu, không bắt làm theo mẫu |
| Cảm giác | cát, nước, hạt to, vải nhiều chất | khám phá chất liệu, dịu cảm xúc | chọn vật đủ to để không hóc, có cô giám sát |
| Khớp và ghép | tranh ghép, hộp thả hình, xâu hạt, cài nút | kiên trì, phối hợp tay mắt, tự sửa sai | chọn độ khó vừa sức, thay dần khi trẻ đã thạo |
Nhìn theo bảng này, ba mẹ sẽ thấy vì sao lớp có vẻ ít “đồ chơi” theo nghĩa thông thường mà vẫn đủ việc cho trẻ cả buổi. Một rổ ống giấy và nắp chai có thể là nguyên liệu cho cả ba nhóm đầu, trong khi một món đồ chơi điện tử đắt tiền thường chỉ phục vụ được một việc.
Đồ chơi điện tử và màn hình trong lớp mầm non
Câu hỏi ba mẹ hay đặt ra là lớp có nên có máy tính bảng, đồ chơi điện tử “thông minh” hay không. Tổ chức Y tế Thế giới năm 2019 đưa ra hướng dẫn về vận động, thời gian ngồi yên và giấc ngủ cho trẻ dưới năm tuổi, trong đó khuyến nghị trẻ dưới hai tuổi không xem màn hình và trẻ từ hai đến bốn tuổi không ngồi trước màn hình quá một giờ mỗi ngày, càng ít càng tốt. Trẻ học bán trú ở trường phần lớn thời gian thức trong ngày, nên giờ ở lớp là lúc nên dành cho những việc màn hình không làm được: vận động, chạm tay vào vật thật, trò chuyện mặt đối mặt.
Với đồ chơi điện tử không có màn hình, như búp bê biết nói hay bàn phím phát nhạc, vấn đề nằm ở chỗ nó chiếm mất phần việc của trẻ. Đồ chơi đã hát thì trẻ thôi hát, đồ chơi đã hỏi và tự trả lời thì trẻ thôi nghĩ. Thêm nữa, tiếng phát liên tục từ vài món như vậy làm phòng lớp ồn hơn hẳn, ảnh hưởng tới cả những bạn không chơi.
Điều này không có nghĩa lớp phải tránh mọi thứ có pin. Một chiếc đèn pin để soi bóng, một máy ghi âm để trẻ thu giọng kể chuyện của mình rồi nghe lại, một chiếc kính lúp điện tử để xem côn trùng, đều là thiết bị mà trẻ điều khiển và dùng cho mục đích của mình. Câu hỏi để phân biệt vẫn như cũ: ai đang làm phần việc chính, trẻ hay món đồ.
Cô chơi cùng trẻ với đồ chơi mở như thế nào
Đồ chơi mở không tự động dạy trẻ nếu bị bỏ đó. Có những trẻ đứng trước rổ khối gỗ mà không biết bắt đầu từ đâu, và cũng có những trẻ chỉ lặp lại mãi một kiểu chơi. Vai của cô là ở bên cạnh, quan sát trước, rồi mới góp một câu hỏi hay một chất liệu đúng lúc. Người làm nghề hay gọi việc này là nâng đỡ: chỉ giúp đúng phần trẻ chưa tự làm được, rồi rút dần.
Ví dụ một bé xếp khối thành hàng dài mấy ngày liền. Cô không cần bảo bé xây nhà cho “đúng”. Cô có thể ngồi xuống, mô tả điều bé làm: “con xếp một hàng dài quá, dài từ thảm tới tận kệ”, rồi hỏi: “hàng này dẫn tới đâu nhỉ”. Có hôm bé chẳng trả lời, có hôm bé nói “đường tới nhà bà”, và từ đó câu chuyện mở ra: cần cây cầu qua sông không, nhà bà ở đâu. Cô cũng có thể lặng lẽ đặt thêm vài khối vòm hoặc mảnh vải xanh gần đó, để bé tự phát hiện.
Điều cô tránh là cầm lấy đồ chơi và làm mẫu cho trẻ làm theo, hay chấm khen chê sản phẩm. Khi người lớn đưa ra một hình mẫu đẹp, nhiều trẻ thôi thử nghiệm và chuyển sang bắt chước, rồi nản vì không làm được giống cô. Lời nhận xét tốt nhất thường là lời mô tả việc trẻ đã làm, không phải lời đánh giá đẹp hay xấu.
Khi ba mẹ thấy lớp “ít đồ chơi”: nên hỏi gì
Nếu kệ lớp trông đơn giản hơn kỳ vọng, đó chưa phải dấu hiệu tốt hay xấu. Một vài câu hỏi giúp ba mẹ biết sự đơn giản ấy là có chủ đích hay chỉ là thiếu.
- Trong tuần, đồ chơi ở các góc có được thay đổi, bổ sung không, và dựa vào đâu để thay.
- Trẻ có được mang đồ từ góc này sang góc khác không, ví dụ khăn từ góc đóng vai sang góc khối làm sông.
- Cô làm gì khi một trẻ chỉ chơi một món suốt nhiều ngày.
- Lớp có những món đồ thật, như nồi cũ, chìa khoá cũ, vỏ hộp, không.
- Đồ chơi điện tử có trong lớp không, dùng vào lúc nào.
- Những vật nhỏ như hạt, nắp chai được chọn cỡ ra sao để không hóc với trẻ nhỏ.
Câu trả lời cho thấy lớp nghĩ về đồ chơi như phương tiện để trẻ làm việc của mình, hay như thứ để trẻ ngồi yên. Ở nhà, ba mẹ cũng có thể thử bớt một nửa đồ chơi đang bày, cất đi những món phát tiếng, thêm vài hộp giấy và tấm vải, rồi quan sát xem con chơi khác đi thế nào trong vài ngày.
Câu hỏi thường gặp
Đồ chơi mở có hợp với trẻ nhà trẻ không, hay chỉ cho trẻ lớn?
Hợp với cả trẻ nhỏ, chỉ khác ở chất liệu. Trẻ một hai tuổi thích những vật để cầm, đập, bỏ vào lấy ra: khối gỗ to, hộp có nắp, khăn vải, bát inox. Với trẻ dưới ba tuổi, mọi vật phải đủ lớn để không lọt vào miệng và cô luôn ở gần trong lúc trẻ chơi.
Con ở nhà rất mê đồ chơi phát nhạc, lên lớp có bị chán không?
Vài ngày đầu một số trẻ có thể ngơ ngác vì đồ chơi không tự phản hồi. Phần lớn trẻ thích nghi nhanh khi có bạn và cô chơi cùng, vì sự phản hồi từ người thật hấp dẫn hơn tiếng nhạc lặp lại. Ba mẹ không cần bỏ hẳn đồ chơi ở nhà, chỉ nên xen thêm những món mở.
Khối gỗ có màu sơn và khối gỗ trơn khác nhau gì?
Về cách chơi, khối trơn để trẻ tập trung vào hình dạng, kích thước và thăng bằng, còn khối màu thêm một chiều để phân loại. Điều cần quan tâm hơn là sơn có an toàn với trẻ hay ngậm, cạnh khối có được bo tròn không, và khối có cùng tỉ lệ kích thước để xếp chồng được không.
Lớp dùng đồ tái chế làm đồ chơi có mất vệ sinh không?
Đồ tái chế dùng trong lớp cần được chọn và làm sạch: hộp giấy khô không dính thức ăn, chai nhựa rửa sạch, bỏ những món có cạnh sắc hay chi tiết nhỏ dễ rời. Lớp làm tốt việc này thường có một quy trình nhận đồ từ gia đình, rửa, phơi rồi mới đưa ra kệ, và thay khi đồ bị bẩn hay hỏng.
Có nên mua cho con những bộ đồ chơi giáo dục theo độ tuổi ghi trên hộp?
Độ tuổi ghi trên hộp chủ yếu là mốc an toàn và độ khó gợi ý, không phải bảo đảm về giá trị giáo dục. Một bộ đồ chơi tốt cho con là bộ con quay lại chơi nhiều lần theo nhiều cách. Trước khi mua, thử tự hỏi món này có bao nhiêu cách chơi mà không cần đọc hướng dẫn.
Trẻ lớn hơn, khoảng năm sáu tuổi, có còn cần đồ chơi mở không?
Vẫn cần, chỉ là chúng phức tạp hơn. Trẻ năm sáu tuổi dùng khối để dựng cả một khu phố có đường, cầu, nhà, rồi đặt luật chơi cho nhau. Chúng cũng bắt đầu thích vật liệu thật như gỗ vụn, dây, băng dính, bìa cứng để tự chế, đó cũng là đồ chơi mở ở mức cao hơn.