Ở trường mầm non, trẻ rửa tay bằng xà phòng và nước sạch vào những thời điểm cố định: khi vừa tới lớp, trước và sau khi ăn, sau khi đi vệ sinh, sau giờ chơi ngoài trời hay chơi cát nước, trước giờ về, và bất cứ lúc nào tay bẩn. Cô dạy theo sáu động tác chà tay mà Bộ Y tế hướng dẫn, chà đủ khoảng hai mươi giây, rồi xả và lau khô. Muốn trẻ ba bốn tuổi làm được đều đặn, cô không giảng giải mà biến việc rửa thành một chuỗi động tác lặp lại mỗi ngày, có bài hát, có chỗ đứng vừa tầm, có cô làm cùng.
Rửa tay nghe đơn giản tới mức nhiều người lớn nghĩ không cần dạy. Nhưng nhìn một bé hai tuổi rửa tay sẽ thấy: con chìa tay dưới vòi một giây, vẩy vẩy rồi chạy đi. Từ đó tới chỗ con tự rửa sạch các kẽ ngón, đầu ngón và mu bàn tay là một quá trình học kéo dài nhiều tháng. Bài này kể lại quá trình ấy ở lớp: vì sao rửa tay quan trọng tới vậy ở môi trường tập thể, sáu bước cụ thể, lúc nào phải rửa, cô dạy theo tuổi thế nào và những lỗi hay gặp.
Vì sao rửa tay quan trọng đặc biệt ở lớp mầm non
Một lớp mầm non là nơi hai mươi mấy đứa trẻ chạm vào cùng đồ chơi, cùng tay nắm cửa, cùng mặt bàn, và rất hay đưa tay lên miệng, lên mũi, lên mắt. Nhiều bệnh hay gặp ở trẻ nhỏ như tiêu chảy, tay chân miệng, cảm cúm lây chủ yếu qua tay: mầm bệnh từ phân, nước mũi, nước bọt bám lên tay, từ tay lên đồ vật, rồi từ đồ vật sang tay một bé khác. Rửa tay đúng lúc cắt đứt chuỗi đó ở mắt xích dễ cắt nhất.
Xà phòng không chỉ làm tay trông sạch. Phân tử xà phòng có một đầu ưa nước và một đầu ưa dầu, nên nó gỡ được lớp dầu và chất bẩn bám trên da, kéo vi khuẩn và virus theo vào nước. Nhiều loại virus có lớp vỏ ngoài bằng chất béo, và xà phòng phá được lớp vỏ này. Phần chà xát cũng quan trọng không kém, vì động tác chà tạo ma sát gỡ chất bẩn ra khỏi các nếp da, kẽ ngón và quanh móng. Rửa bằng nước không có xà phòng hay rửa vội không chà thì hiệu quả kém đi nhiều.
Có một lý do nữa ít ai nói: rửa tay là một trong những kỹ năng tự phục vụ đầu tiên trẻ làm trọn được một mình. Một bé hai tuổi rưỡi tự xắn tay áo, tự mở vòi, tự lấy xà phòng, tự lau khô là một bé đang học rằng mình chăm được cho bản thân.
Sáu bước rửa tay, phiên bản cho trẻ
Quy trình rửa tay sáu bước được Bộ Y tế hướng dẫn rộng rãi, dựa trên các động tác chà tay mà Tổ chức Y tế Thế giới khuyến nghị. Với trẻ mầm non, cô giữ nguyên thứ tự nhưng gọi tên các bước bằng hình ảnh dễ nhớ. Trước khi bắt đầu, trẻ xắn tay áo, làm ướt hai bàn tay và lấy một ít xà phòng.
- Chà hai lòng bàn tay vào nhau, cô gọi là “xoa xoa cho bọt nổi”.
- Lòng bàn tay này chà lên mu bàn tay kia, các ngón đan vào nhau, rồi đổi tay, cô gọi là “rửa lưng bàn tay”.
- Hai lòng bàn tay áp vào nhau, các ngón đan xen và chà mạnh các kẽ ngón, cô gọi là “các ngón tay ôm nhau”.
- Móc các ngón tay vào nhau, chà mu ngón tay này vào lòng bàn tay kia, cô gọi là “hai tay móc khoá”.
- Nắm ngón cái của tay này trong lòng bàn tay kia và xoay, rồi đổi tay, cô gọi là “rửa ngón cái”.
- Chụm đầu các ngón tay của tay này xoay vào lòng bàn tay kia, rồi đổi tay, cô gọi là “gà mổ thóc”.
Sau sáu bước, trẻ xả sạch xà phòng dưới vòi nước, khoá vòi nếu với tới được, rồi lau khô bằng khăn riêng hoặc khăn giấy. Toàn bộ phần chà xát nên kéo dài khoảng hai mươi giây; Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Bệnh tật Hoa Kỳ (CDC) gợi ý đó là thời gian hát hết hai lần bài “Happy Birthday”. Ở lớp, cô có thể dùng một bài hát ngắn tiếng Việt quen thuộc thay vào, hoặc đếm chậm cùng trẻ.
Những lúc lớp cho trẻ rửa tay
Bảng dưới gom các thời điểm rửa tay cố định trong một ngày bán trú điển hình. Ngoài các mốc này, bé nào tay bẩn thấy rõ, vừa hỉ mũi, ho hắt hơi vào tay hay chạm vào vết thương đều được nhắc đi rửa.
| Thời điểm | Lý do |
|---|---|
| Ngay khi tới lớp buổi sáng | Không mang mầm bệnh từ đường phố, xe cộ vào phòng chơi chung |
| Trước khi ăn bữa chính và bữa phụ | Tay đưa thức ăn lên miệng, nhất là khi trẻ tự bốc, tự xúc |
| Sau khi đi vệ sinh hoặc được thay bỉm | Ngăn các bệnh đường tiêu hoá lây qua tay |
| Sau giờ chơi ngoài trời, chơi cát, chơi nước, chơi đất nặn | Đất cát và đồ chơi chung bám nhiều chất bẩn |
| Sau khi chạm vào con vật hay cây cỏ ở vườn trường | Vật nuôi và đất vườn có thể mang mầm bệnh |
| Sau khi hỉ mũi, ho, hắt hơi vào tay | Giọt bắn từ mũi miệng dễ lây sang đồ chơi |
| Trước giờ ra về | Không mang mầm bệnh từ lớp về nhà, về với em nhỏ |
Đọc danh sách có vẻ dài, nhưng ở lớp phần lớn các mốc này gắn liền với chuyển hoạt động, như từ sân vào lớp, từ lớp sang bàn ăn. Gắn rửa tay vào những lúc chuyển như vậy khiến trẻ không thấy đó là việc phải nhớ thêm, mà là một phần tự nhiên của việc đi từ chỗ này sang chỗ khác.
Cô dạy rửa tay theo từng tuổi
Mười tám tháng tới hai tuổi: làm cùng, tay trong tay. Ở tuổi này trẻ chưa nhớ các bước. Cô đứng sau hoặc cạnh bé, cầm tay bé làm từng động tác, vừa làm vừa nói tên. Mục tiêu là bé quen cảm giác xà phòng, nước và việc lau khô, chưa cần đủ sáu bước. Bé có thể tự làm một phần như chìa tay hứng nước hay tự cầm khăn.
Hai tới ba tuổi: làm theo cô và bạn. Bé bắt đầu nhớ thứ tự nếu ngày nào cũng làm giống nhau. Cô đứng làm mẫu ở bồn cạnh, các bé làm theo như một trò chơi. Bé tự xắn tay áo được với áo rộng, tự mở và tự khoá vòi nếu vòi dễ vặn. Cô nhắc bằng câu ngắn và động tác thay vì giải thích dài.
Ba tới bốn tuổi: tự làm, cô quan sát. Phần lớn trẻ đã làm được trọn chuỗi với vài lời nhắc. Cô để ý những chỗ hay bỏ sót, như ngón cái và đầu ngón tay, và nhắc riêng từng bé. Bé có thể nhắc bạn, và việc nhắc nhau giúp cả nhóm nhớ lâu hơn.
Bốn tới sáu tuổi: hiểu lý do, tự giác. Trẻ lớn đã hỏi được “vì sao phải rửa”. Cô có thể giải thích đơn giản rằng có những con vi khuẩn rất nhỏ mắt không thấy, xà phòng giúp đưa chúng đi. Một số lớp cho trẻ làm thí nghiệm nhỏ như rắc bột lên nước rồi nhỏ xà phòng để thấy bột tản ra. Trẻ lớn tự đi rửa mà không cần cô dẫn, và có thể hướng dẫn các bạn nhỏ hơn.
Những lỗi hay gặp và cách cô sửa
Rửa quá nhanh. Lỗi phổ biến nhất ở mọi tuổi. Bài hát hay đếm chậm giúp kéo dài thời gian chà. Cô không cần bấm giờ, chỉ cần bé hát hết bài mới xả nước.
Bỏ sót ngón cái, đầu ngón và mu bàn tay. Lòng bàn tay thường được chà kỹ nhất, các chỗ còn lại hay bị quên. Đó là lý do cô gọi tên riêng cho từng động tác, để mỗi phần bàn tay có một hình ảnh gắn với nó.
Không lau khô. Tay ướt dễ bám bẩn trở lại và dễ nứt nẻ. Mỗi bé nên có khăn riêng hoặc dùng khăn giấy dùng một lần. Khăn dùng chung cho cả lớp làm mất phần lớn tác dụng của việc rửa.
Chơi nước thay vì rửa tay. Trẻ nhỏ rất thích nước, và nhiều bé biến bồn rửa thành chỗ nghịch. Cô cho bé có giờ chơi nước riêng ở một hoạt động khác, để giờ rửa tay là giờ rửa tay. Mỗi lượt chỉ vài bé ở bồn, các bạn khác xếp hàng chờ.
Dùng quá nhiều xà phòng. Một số bé thích bóp xà phòng thật nhiều. Lượng vừa đủ là một lần bấm hoặc một giọt cỡ đồng xu. Nhiều xà phòng không sạch hơn mà khó xả hơn và tốn nước.
Gel rửa tay khô và rửa tay ở nhà
Dung dịch rửa tay có cồn tiện lợi khi không có bồn rửa, như trên xe hay khi đi dã ngoại. Tuy vậy, CDC khuyến nghị rửa tay bằng xà phòng và nước khi có thể, vì dung dịch có cồn không loại bỏ tốt mọi loại mầm bệnh và chất bẩn, nhất là khi tay dính đất cát hay dầu mỡ thấy rõ. Ở trẻ nhỏ còn thêm một lo ngại: trẻ có thể liếm tay hoặc nuốt phải dung dịch, nên nếu dùng thì người lớn cần giám sát, và cất chai xa tầm tay trẻ.
Ở lớp, rửa bằng xà phòng và nước là cách chính. Gel chỉ là phương án tạm khi không có bồn rửa gần.
Thói quen rửa tay bền nhất khi nhà và trường làm giống nhau. Ba mẹ có thể hỏi con “ở lớp cô dạy rửa tay thế nào” và để con dạy lại mình, vì trẻ rất thích được làm người hướng dẫn. Ở nhà nên có một chiếc ghế kê vững để con với tới bồn, xà phòng để trong tầm tay, và khăn riêng của con. Gắn rửa tay vào cùng những thời điểm như ở lớp, như khi về tới nhà và trước bữa ăn, giúp con không phải học hai lịch khác nhau.
Những mùa dịch bệnh như tay chân miệng hay cúm theo mùa, nhiều trường tăng thêm các lượt rửa tay trong ngày và nhắc kỹ hơn sau khi trẻ hỉ mũi, ho, hắt hơi. Ba mẹ cũng có thể góp phần bằng cách cắt móng tay cho con gọn gàng hằng tuần, vì móng dài giữ lại nhiều chất bẩn mà rửa tay khó lấy hết, và giữ con ở nhà khi con đang ốm để không lây cho các bạn.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tuổi thì tự rửa tay được?
Nhiều trẻ khoảng hai tuổi rưỡi tới ba tuổi đã tự rửa tay được với lời nhắc, nếu bồn rửa và vòi vừa tầm. Tự rửa đủ kỹ các kẽ ngón và đầu ngón thường cần thêm thời gian, tới khoảng bốn năm tuổi. Trẻ nhỏ hơn vẫn nên được làm cùng người lớn.
Có cần dùng xà phòng diệt khuẩn cho trẻ không?
Xà phòng thường và nước là đủ để rửa tay sạch trong sinh hoạt hằng ngày. Năm 2016, Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) kết luận chưa có bằng chứng rằng xà phòng kháng khuẩn bán cho người tiêu dùng rửa sạch hơn xà phòng thường. Chọn xà phòng dịu nhẹ, ít mùi, hợp với da trẻ, và quan trọng hơn là rửa đúng cách và đủ lâu.
Con hay rửa tay vội rồi chạy đi, nhắc thế nào cho hiệu quả?
Thay vì nhắc “rửa kỹ vào”, hãy cho con một mốc cụ thể như hát hết một bài hoặc đếm tới hai mươi. Rửa cùng con vài lần để con thấy người lớn làm thế nào. Khen cụ thể khi con rửa đủ, ví dụ “con rửa cả ngón cái rồi”.
Da tay con bị khô nứt vì rửa nhiều thì sao?
Rửa tay thường xuyên có thể làm da trẻ khô, nhất là khi không lau khô kỹ. Lau khô bằng khăn mềm và thoa kem dưỡng ẩm cho trẻ vào buổi tối thường giúp được. Nếu da nứt, chảy máu hay ngứa nhiều, nên đưa con đi khám da liễu nhi.
Lớp có cho trẻ dùng chung khăn lau tay không?
Lớp làm đúng sẽ dùng khăn riêng cho từng trẻ có đánh dấu, hoặc khăn giấy dùng một lần. Khăn chung cho cả lớp làm mầm bệnh truyền từ tay bé này sang bé khác. Ba mẹ có thể hỏi cô khăn lau tay của lớp được giặt và thay thế nào.
Có nên để trẻ dùng gel rửa tay khô thay cho rửa tay ở lớp không?
Không nên thay. Rửa bằng xà phòng và nước vẫn là cách chính, gel chỉ dùng tạm khi không có bồn rửa. Nếu cho con mang gel theo, chọn loại dành cho trẻ, chỉ dùng khi có người lớn giám sát, và báo cô để lớp biết.