Ở Việt Nam, đánh, véo, tát, bắt quỳ, bịt miệng, nhốt, bỏ đói hay xúc phạm trẻ đều là những hành vi pháp luật cấm trong trường mầm non. Luật Trẻ em năm 2016 cấm xâm hại trẻ em, trong đó có bạo lực về thể chất lẫn tinh thần; Luật Giáo dục năm 2019 cấm nhà giáo xúc phạm danh dự, nhân phẩm, xâm phạm thân thể người học; và Điều lệ trường mầm non ban hành kèm Thông tư 52/2020/TT-BGDĐT liệt kê những việc giáo viên không được làm, trong đó có các hành vi này.
Kỷ luật mềm không chỉ là một lựa chọn sư phạm mà còn nằm trên một nền pháp lý rõ ràng. Bài này tóm những quy định chính bằng ngôn ngữ đời thường, giải thích vì sao “đánh nhẹ cho nhớ” cũng không được, phân biệt xử phạt với việc cô giữ trẻ lại để bảo vệ, và nói ba mẹ nên để ý điều gì, làm gì khi có lo lắng. Văn bản pháp luật có thể được sửa đổi; khi cần căn cứ chính xác cho một việc cụ thể, ba mẹ nên tra bản hiện hành trên cổng thông tin chính thức.
Những văn bản nói về việc này
Văn bản nền là Luật Trẻ em số 102/2016/QH13, có hiệu lực từ tháng 6 năm 2017. Luật định nghĩa bạo lực trẻ em là hành vi hành hạ, ngược đãi, đánh đập, xâm hại thân thể, sức khoẻ, lăng mạ, xúc phạm danh dự, nhân phẩm, cô lập, xua đuổi và các hành vi cố ý khác gây tổn hại về thể chất, tinh thần của trẻ em, và đặt xâm hại trẻ em, trong đó có bạo lực, vào danh sách hành vi bị nghiêm cấm. Định nghĩa này bao gồm cả tổn hại tinh thần, không chỉ thân thể.
Với nhà trường, Luật Giáo dục năm 2019 quy định nhà giáo không được xúc phạm danh dự, nhân phẩm, xâm phạm thân thể người học. Điều lệ trường mầm non ban hành kèm Thông tư 52/2020/TT-BGDĐT cụ thể hoá cho bậc học này bằng một danh sách hành vi giáo viên không được làm, có xúc phạm, xâm phạm thân thể, ngược đãi trẻ. Nghị định 80/2017/NĐ-CP về môi trường giáo dục an toàn, lành mạnh, thân thiện, phòng chống bạo lực học đường đặt ra trách nhiệm của cơ sở giáo dục trong việc phòng ngừa và xử lý.
Ở tầng quốc tế, Việt Nam phê chuẩn Công ước Liên Hợp Quốc về Quyền trẻ em năm 1990, là một trong những nước đầu tiên làm việc này. Điều 19 của Công ước yêu cầu bảo vệ trẻ khỏi mọi hình thức bạo lực thể chất hoặc tinh thần, và Điều 28 yêu cầu kỷ luật trong nhà trường được thực hiện phù hợp với nhân phẩm của trẻ. Hành vi vi phạm, tuỳ mức độ, có thể bị xử lý kỷ luật, xử phạt hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự.
Xử phạt thân thể và xúc phạm tinh thần gồm những gì
Ủy ban Quyền trẻ em của Liên Hợp Quốc, trong Bình luận chung số 8 năm 2006, định nghĩa trừng phạt thân thể là bất kỳ hình phạt nào dùng sức mạnh thể chất nhằm gây ra một mức độ đau đớn hoặc khó chịu nào đó, dù nhẹ đến đâu. Áp vào lớp mầm non, những hành vi dưới đây đều thuộc nhóm không được làm:
- Đánh, tát, véo, cốc đầu, kéo tai, đánh vào tay, kể cả đánh nhẹ.
- Bắt đứng, quỳ, ngồi một tư thế khó chịu trong thời gian dài, giơ tay lên cao.
- Bịt miệng, dán băng dính, trói, buộc trẻ vào ghế hay giường.
- Ép ăn bằng cách bóp miệng, giữ đầu, đổ thức ăn vào miệng trẻ đang khóc.
- Bỏ đói, không cho uống nước, không cho đi vệ sinh như một hình phạt.
- Nhốt trẻ một mình trong phòng, nhà vệ sinh hay góc tối.
- Quát tháo, chửi mắng, gọi trẻ bằng những tên xúc phạm, chê bai ngoại hình, gia cảnh.
- Làm trẻ xấu hổ trước lớp: bêu tên, bắt cả lớp nhìn, chụp ảnh hay quay phim trẻ đang khóc để gửi đi.
- Cô lập: bắt trẻ ngồi riêng cả buổi, cấm các bạn chơi với trẻ.
Danh sách này không có nghĩa là mọi lần cô nói to hay lỡ lời đều là bạo lực. Ranh giới nằm ở chủ ý gây đau, gây sợ, gây nhục để trừng phạt, và ở việc nó lặp lại thành nếp. Nhưng cách nhìn chung của luật và của nghề thì rõ: lớp mầm non không có chỗ cho hình phạt làm trẻ đau hay nhục.
Vì sao “đánh nhẹ cho nhớ” cũng không được
Nhiều người lớn lên với vài roi “cho nhớ” và thấy mình vẫn ổn, nên cho rằng đánh nhẹ là vô hại. Bằng chứng nghiên cứu không ủng hộ điều đó. Phân tích tổng hợp năm 2016 của Gershoff và Grogan-Kaylor, gom nhiều thập kỷ nghiên cứu, thấy đánh đòn, ngay cả kiểu đánh vào mông bằng tay không gây thương tích, gắn với nhiều hành vi hung hăng hơn, nhiều vấn đề cảm xúc hơn và quan hệ cha mẹ con cái kém hơn, chứ không gắn với sự ngoan ngoãn lâu dài.
Ở trường, lý do còn rõ hơn. Cô là người trẻ phải phụ thuộc cả ngày, không có ba mẹ bên cạnh, và trẻ mầm non chưa kể lại được đầy đủ điều đã xảy ra. Một lớp mà người lớn có thể đánh “nhẹ” là một lớp không có ranh giới rõ, và ranh giới mờ là chỗ bạo lực nặng hơn có thể bắt đầu. Vì vậy chuẩn mực nghề nghiệp đặt ở mức không có ngoại lệ: không đánh, dù nhẹ, dù một lần.
Thêm một lý do ít được nói: xử phạt thân thể làm hỏng chính mục tiêu của kỷ luật. Trẻ bị đánh học được rằng người mạnh hơn có quyền làm đau người yếu hơn khi không vừa ý. Đó là bài học ngược với điều cô đang dạy khi nói “đôi tay để giúp đỡ”.
Xử phạt và can thiệp bảo vệ: ranh giới ở đâu
Có những lúc cô phải dùng tay với trẻ: kéo trẻ lại khi trẻ sắp chạy ra đường, giữ tay trẻ đang đánh bạn, bế trẻ ra khỏi chỗ nguy hiểm. Những việc này không phải xử phạt thân thể. Bảng dưới giúp phân biệt.
| Câu hỏi | Can thiệp bảo vệ | Xử phạt thân thể |
|---|---|---|
| Mục đích | Ngăn nguy hiểm cho trẻ hoặc người khác | Làm trẻ đau, sợ để trẻ nhớ |
| Lực dùng | Vừa đủ, nhẹ nhất có thể | Cố ý gây đau hay khó chịu |
| Thời gian | Ngắn nhất có thể, dừng khi hết nguy hiểm | Kéo dài theo ý người lớn |
| Giọng và lời nói đi kèm | Bình tĩnh: “Cô giữ tay con để bạn không bị đau.” | Giận dữ, đe doạ, mắng nhiếc |
| Sau đó | Xoa dịu, giải thích, ghi lại và báo gia đình nếu đáng kể | Thường không ai biết, không ghi |
Trường làm tốt thường có quy trình rõ cho những lần cô phải giữ trẻ: ai được làm, giữ thế nào cho an toàn, khi nào báo ban giám hiệu và gia đình. Ba mẹ có quyền hỏi nhà trường về quy trình này.
Nhà trường làm gì để ngăn xử phạt từ gốc
Quy định thành văn và nói rõ từ đầu. Nội quy của trường ghi rõ những hành vi không được làm với trẻ và cách xử lý khi vi phạm, được phổ biến cho mọi người lớn làm việc với trẻ, kể cả bảo mẫu, cấp dưỡng, tài xế.
Đào tạo cách làm thay thế. Cấm mà không dạy cách khác thì cô chỉ còn biết nhịn rồi bùng phát. Đào tạo về kỷ luật mềm, xử lý cơn ăn vạ, quản lý giờ chuyển hoạt động cho cô có công cụ để dùng.
Không để một người lớn quá tải một mình. Phần lớn các vụ việc đáng tiếc xảy ra khi người lớn kiệt sức, lớp quá đông, không có ai hỗ trợ. Sắp xếp người lớn trong lớp hợp lý, có người thay khi cô cần nghỉ, là phòng ngừa thật.
Văn hoá cho phép nói ra. Cô thấy đồng nghiệp lỡ tay phải được báo mà không sợ bị trù dập. Ban giám hiệu đi lớp thường xuyên, không báo trước, và lắng nghe cả phụ huynh lẫn nhân viên.
Minh bạch với gia đình. Mọi sự cố có va chạm, trẻ bị thương, trẻ phải được giữ lại đều được kể lại với ba mẹ trong ngày, kèm cách đã xử lý.
Những dấu hiệu ba mẹ nên để ý
Trẻ mầm non hay va chạm khi chơi và có nhiều lý do để bỗng dưng không muốn đi học, nên một dấu hiệu đơn lẻ không có nghĩa là có chuyện ở lớp. Ba mẹ nên để ý khi thấy nhiều dấu hiệu cùng lúc hoặc kéo dài:
- Vết bầm, vết véo, dấu tay ở những chỗ ít va chạm khi chơi như má, tai, bắp tay trong, đùi trong, và lời giải thích không khớp.
- Trẻ đột ngột sợ đến lớp sau một thời gian đã quen, khóc dữ dội khi tới gần cổng trường.
- Trẻ sợ hãi rõ rệt một người lớn cụ thể, né tránh khi người đó lại gần.
- Trẻ diễn lại cảnh đánh, bịt miệng, nhốt khi chơi búp bê, hoặc nói những câu doạ lạ.
- Thay đổi rõ trong giấc ngủ, ăn uống, tè dầm trở lại, giật mình, ít nói hẳn đi.
Khi thấy những dấu hiệu này, ba mẹ nên bình tĩnh hỏi con bằng câu mở, như “hôm nay ở lớp có chuyện gì làm con buồn không?”, tránh câu gợi ý sẵn như “cô đánh con phải không?”, vì trẻ nhỏ dễ trả lời theo hướng người lớn gợi.
Khi có lo lắng: ba mẹ đi từng bước thế nào
Mục tiêu là bảo vệ trẻ và làm rõ sự việc, không phải kết tội vội. Một trình tự thường được khuyên gồm:
- Ghi lại ngay: ngày giờ, điều thấy, lời trẻ kể đúng nguyên văn; chụp ảnh vết thương nếu có.
- Đưa trẻ đi khám nếu có thương tích, xin bác sĩ ghi nhận tình trạng.
- Gặp trực tiếp ban giám hiệu, không chỉ nhắn tin. Đề nghị nhà trường xác minh, cho biết quy trình xử lý và thời hạn trả lời.
- Hỏi những gì nhà trường đã ghi nhận trong ngày đó: ai đứng lớp, có sự cố nào được báo không.
- Nếu nhà trường không phản hồi thoả đáng hoặc sự việc nghiêm trọng, ba mẹ có thể báo tới cơ quan quản lý giáo dục, chính quyền địa phương nơi trường hoạt động, tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em hoặc công an.
- Trong lúc chờ làm rõ, ưu tiên cảm giác an toàn của trẻ: ở bên con, tránh hỏi đi hỏi lại nhiều lần.
Một trường đáng tin không né tránh câu hỏi này. Ngược lại, ba mẹ có thể hỏi ngay từ khi tìm hiểu trường: nhà trường quy định gì về việc này, đã từng xử lý thế nào, và phụ huynh báo lo lắng cho ai.
Câu hỏi thường gặp
Bắt trẻ đứng góc lớp vài phút có bị coi là xử phạt thân thể không?
Bắt trẻ đứng hay quỳ ở tư thế khó chịu để phạt nằm trong nhóm hành vi nên tránh. Ngay cả khi không gây đau, đứng góc vẫn là hình phạt dựa trên sự xấu hổ và cô lập. Trường theo kỷ luật mềm dùng góc bình tĩnh trẻ được mời đến thay cho góc phạt.
Cô quát to một lần có phải là bạo lực tinh thần không?
Một lần lỡ lời chưa phải là bạo lực tinh thần theo nghĩa của luật, nhưng là điều cô nên nhận ra và sửa. Điều đáng lo là quát mắng, xúc phạm, doạ nạt thành thói quen. Ba mẹ nên trao đổi với cô hoặc ban giám hiệu khi thấy điều này lặp lại.
Trường có camera thì có ngăn được bạo hành không?
Camera có thể giúp xem lại sự việc, nhưng không thay được những thứ ngăn bạo hành từ gốc: người lớn được đào tạo, không bị quá tải, có quy định rõ, ban giám hiệu sát lớp và văn hoá cho phép nói ra. Ba mẹ nên hỏi về cả hai, không chỉ hỏi có camera hay không.
Nếu bạn cùng lớp đánh con, cô có được phạt bạn đó không?
Cô can thiệp ngay để dừng hành vi, chăm sóc trẻ bị đau, rồi dạy trẻ đã đánh cách làm khác và cùng trẻ sửa sai với bạn. Cô không đánh lại hay làm nhục trẻ đã đánh, vì đó cũng là xử phạt thân thể và tinh thần. Gia đình hai bên đều được báo lại.
Ba mẹ có quyền xem lại quy định về kỷ luật của trường không?
Có. Ba mẹ nên được biết nội quy của trường về cách ứng xử với trẻ, quy trình khi xảy ra sự cố và đầu mối tiếp nhận phản ánh. Một trường làm tốt thường giới thiệu những điều này trong buổi gặp đầu năm hoặc khi phụ huynh hỏi.
Ba mẹ có nên dặn cô “cứ đánh cho con nhớ” không?
Không. Lời dặn của ba mẹ không làm cho việc đánh trẻ ở trường trở thành hợp lệ, và giáo viên vẫn phải tuân thủ quy định. Nếu con có hành vi khiến ba mẹ lo, cách có ích là cùng cô bàn kế hoạch hỗ trợ con theo hướng kỷ luật mềm.