Một phòng lớp mầm non được bố trí tốt khi nó chia theo việc trẻ làm chứ không theo chỗ đặt đồ: khu ồn ào như xếp khối, đóng vai nằm xa khu yên như góc sách; việc dính nước, dính màu đặt gần bồn rửa; lối đi uốn quanh các kệ thấp thay vì kéo thành một đường thẳng để chạy; và từ bất kỳ chỗ nào trong phòng, cô vẫn nhìn thấy được mọi đứa trẻ.
Ba mẹ bước vào một lớp học thường nhìn thấy đồ chơi trước: nhiều hay ít, mới hay cũ, có màu hay không. Người làm nghề lại nhìn khoảng trống giữa các món đồ, vì chính khoảng trống ấy quyết định trẻ đi lại ra sao, chơi cạnh nhau hay giẫm lên nhau, và cô phải nhắc “đi chậm thôi con” bao nhiêu lần một buổi sáng. Phần dưới đây đi qua từng nguyên tắc xếp phòng, lý do đằng sau, chỗ khác nhau giữa lớp nhà trẻ và lớp mẫu giáo, và những điều ba mẹ có thể tự nhìn khi đến lớp.
Phòng lớp là một bản kế hoạch được vẽ bằng đồ đạc
Mỗi chiếc kệ đặt trong lớp là một câu trả lời cho câu hỏi: ở chỗ này trẻ sẽ làm gì, với bao nhiêu bạn, trong bao lâu. Khi cô kéo hai kệ thấp thành hình chữ L ở góc phòng và trải một tấm thảm dày, cô đang nói với trẻ rằng đây là chỗ ngồi xuống, chơi lâu và không chạy qua. Khi cô để một khoảng sàn rộng không thảm cạnh tủ khối, cô đang dành chỗ cho những công trình lớn mà nhiều bạn cùng dựng. Trẻ ba bốn tuổi chưa đọc được quy tắc viết ra, nhưng đọc rất nhanh những tín hiệu bằng không gian như vậy.
Đây là lý do nhiều thang đo chất lượng lớp mầm non trên thế giới, như thang ECERS do Thelma Harms và cộng sự xây dựng ở Mỹ, đều có hẳn một nhóm mục chấm về không gian và đồ đạc. Ý chung của các thang đo ấy là: một phòng sắp xếp tốt giúp cô bớt phải dùng lời để điều khiển trẻ, vì chính căn phòng đã gợi ra hành vi phù hợp.
Hệ quả thực tế rất dễ thấy. Ở lớp xếp phòng chưa hợp lý, cô dành nhiều thời gian nhắc nhở, can ngăn, gỡ những vụ va chạm vì hai nhóm chơi lấn vào nhau. Ở lớp xếp phòng hợp lý, phần lớn những va chạm ấy không xảy ra, và cô có thì giờ ngồi xuống chơi cùng, hỏi chuyện, quan sát từng bạn. Nói cách khác, bố trí phòng không phải việc trang trí; nó là một phần của cách dạy.
Bốn cặp đối lập cô cân nhắc khi xếp phòng
Khi chia một phòng lớp thành các khu, người làm nghề thường dựa vào bốn cặp đối lập dưới đây. Mỗi cặp là một câu hỏi để quyết định khu nào nên nằm cạnh khu nào.
| Cặp đối lập | Ví dụ khu bên này | Ví dụ khu bên kia | Vì sao phải tách |
|---|---|---|---|
| Ồn và yên | xếp khối, đóng vai gia đình, nhạc cụ | góc sách, góc bình tĩnh, bàn xâu hạt | tiếng khối đổ và tiếng gọi nhau làm trẻ ở góc yên mất tập trung |
| Ướt và khô | vẽ màu nước, nặn, chơi cát nước, chăm cây | sách, vải, gối, đồ chơi bằng giấy | nước và màu cần sàn dễ lau, gần bồn rửa; đồ khô cần tránh bị bắn vào |
| Vận động và ngồi | khoảng sàn trống cho trò chơi nhịp điệu, dựng công trình lớn | bàn thấp cho ghép hình, tô, cắt dán | trẻ đang ngồi tỉ mỉ dễ bị va khi bạn bên cạnh di chuyển nhiều |
| Chung và riêng | thảm vòng tròn cho cả lớp, bàn nhóm | một hai chỗ ngồi một mình, góc nhỏ có rèm hoặc kệ che | trẻ ở trong nhóm cả ngày cần chỗ rút ra một lúc mà không phải bị phạt |
Không lớp nào tách được hoàn hảo cả bốn cặp, nhất là khi phòng nhỏ. Cách làm thường gặp là ưu tiên cặp ồn–yên và ướt–khô trước, vì hai cặp này gây nhiều rắc rối nhất nếu đặt sai: góc sách cạnh góc khối thì không ai đọc được, góc vẽ xa bồn nước thì sàn lớp đầy vệt màu trước giờ ăn trưa. Cặp chung–riêng hay bị bỏ quên nhất, trong khi với trẻ ở trường gần cả ngày, một chỗ ngồi riêng chừng một mét vuông lại rất đáng giá.
Lối đi: vì sao giữa phòng không nên có một đường chạy thẳng
Trẻ mầm non thấy một khoảng trống dài là muốn chạy. Đó không phải nghịch ngợm mà là phản ứng rất tự nhiên của cơ thể đang lớn: khoảng trống dài mời gọi tốc độ. Vì vậy một phòng lớp có lối đi thẳng từ cửa tới cửa sổ, hai bên là đồ chơi, rất dễ có những cú chạy băng qua làm đổ công trình của bạn, và cô sẽ mất cả buổi để nhắc đi chậm.
Cách xử lý của người làm nghề là bẻ lối đi. Kệ thấp được đặt so le để đường đi uốn quanh, mỗi đoạn ngắn đủ để trẻ tự giảm tốc. Lối đi vẫn phải đủ rộng cho hai trẻ tránh nhau và cho cô bước qua nhanh khi cần, nhưng không cắt ngang qua giữa một khu chơi. Một kiểm tra đơn giản: đứng ở cửa lớp, nhìn xem có đường nào chạy được một mạch qua ba bốn khu chơi hay không. Nếu có, đó là nơi va chạm sẽ xảy ra.
Lối đi cũng phải dẫn tới những chỗ trẻ cần đến thường xuyên mà không vướng: nhà vệ sinh, bồn rửa tay, tủ đồ cá nhân, cửa ra sân. Khi lối tới nhà vệ sinh phải đi xuyên qua góc khối, trẻ nhà trẻ đang tập đi vệ sinh sẽ bị chậm lại đúng lúc gấp nhất, còn trẻ đang xếp khối thì bị giẫm vào công trình. Trong phòng lớp bán trú, nơi trẻ đi lại hàng chục lượt mỗi ngày, những chi tiết nhỏ như vậy cộng lại thành khác biệt lớn.
Tầm nhìn của cô: kệ thấp và những góc khuất có chủ đích
Có một nguyên tắc người lớn ít nghĩ tới nhưng người làm nghề rất coi trọng: đứng ở gần như bất kỳ chỗ nào trong phòng, cô vẫn phải bao quát được tất cả trẻ. Vì thế kệ trong lớp mầm non thường thấp, chừng ngang hông người lớn hoặc thấp hơn. Kệ cao chia phòng thành những ô kín, trông gọn mắt nhưng tạo ra điểm mù, và trẻ nhỏ lại rất giỏi tìm ra điểm mù.
Nghe thì có vẻ mâu thuẫn với chuyện mỗi trẻ cần một chỗ riêng, nhưng hai việc dung hoà được. Góc riêng trong lớp mầm non thường là kiểu “khuất với bạn, không khuất với cô”: một tấm rèm mỏng che hai mặt, một chiếc lều vải thấp mở một phía, một kệ chắn tầm mắt trẻ ngồi nhưng không chắn tầm mắt người đứng. Trẻ ngồi trong đó có cảm giác được che chở, còn cô đứng lên là thấy.
Tầm nhìn còn gắn với cách cô đứng. Trong giờ chơi theo góc, cô có kinh nghiệm thường chọn chỗ ngồi quay lưng về tường, mặt hướng ra phần lớn căn phòng, thay vì ngồi quay lưng vào lớp để chơi sâu với một nhóm. Đây là một kỹ năng nghề cụ thể, ba mẹ có thể hỏi: trong giờ chơi, các cô chia nhau đứng ở đâu để không bỏ sót góc nào? Một câu trả lời rõ ràng, có vị trí cụ thể, cho thấy lớp đã nghĩ tới chuyện này chứ không để tự nhiên.
Lớp nhà trẻ và lớp mẫu giáo được bày khác nhau ở đâu
Nhà trẻ cần sàn nhiều hơn bàn. Trẻ từ khoảng mười tám tháng đến ba tuổi học bằng cả cơ thể: bò, leo bậc thấp, đẩy xe, ngồi bệt xuống sàn. Phòng nhà trẻ vì thế thường có nhiều thảm, ít bàn, có bậc leo thấp hoặc khối mút lớn, và đồ chơi đặt sát mặt sàn. Một lớp nhà trẻ bày toàn bàn ghế như lớp mẫu giáo lớn là lớp đang bắt trẻ ngồi yên quá sớm.
Nhà trẻ cần ít lựa chọn hơn mỗi lúc. Trẻ nhỏ dễ bị quá tải khi thấy quá nhiều món cùng lúc. Kệ nhà trẻ thường chỉ bày vài món mỗi ngăn, nhiều món giống nhau để hai ba bạn cùng có, vì ở tuổi này trẻ chưa sẵn sàng chờ lượt lâu. Mẫu giáo thì bày nhiều chủng loại hơn và có những món chỉ có một, để trẻ tập thương lượng.
Mẫu giáo cần khu cho dự án kéo dài. Từ khoảng bốn tuổi, trẻ bắt đầu theo đuổi một việc qua nhiều ngày: một công trình khối, một bức tranh lớn, một câu chuyện đóng vai. Phòng mẫu giáo tốt có chỗ để công trình dở dang được giữ lại qua đêm thay vì phải dỡ hết trước giờ ăn trưa. Thiếu chỗ này, trẻ học được rằng việc gì cũng phải xong trong một buổi.
Mẫu giáo lớn cần thêm bàn và chỗ làm việc nhóm. Trẻ năm sáu tuổi chơi theo nhóm bốn năm bạn, cần bàn đủ rộng để chia việc, và bắt đầu thích những việc cần dụng cụ thật hơn như kéo, thước, băng dính. Phòng lớp ở tuổi này dịch dần về phía bàn làm việc, nhưng vẫn giữ khoảng sàn cho vận động và dựng khối.
Một phòng, nhiều giờ: khi lớp chơi thành phòng ăn và phòng ngủ
Ở trường bán trú, rất nhiều phòng lớp làm ba việc trong một ngày: buổi sáng là phòng chơi và học, buổi trưa là phòng ăn, rồi trải nệm thành phòng ngủ. Bố trí phòng vì thế phải tính cả những lần chuyển đổi này. Bàn ăn đặt ở đâu để không phải dỡ góc khối; nệm cất ở đâu để lấy ra nhanh mà không phải đi xuyên qua khu chơi; khu ăn có gần bồn rửa tay để trẻ rửa xong là ngồi được không.
Một phòng chuyển đổi tốt là phòng trẻ có thể tham gia vào việc chuyển. Ghế nhẹ để trẻ tự kê, nệm có chỗ cất cố định để trẻ mẫu giáo tự lấy phần của mình, xe đẩy đồ ăn có lối đi riêng. Khi việc chuyển phòng do một mình cô làm trong lúc trẻ ngồi chờ, khoảng chờ ấy thường là lúc lớp ồn và lộn xộn nhất ngày. Khi phòng được xếp để trẻ cùng làm, khoảng chuyển ấy lại thành một phần bài học về tự phục vụ.
Ba mẹ đi xem lớp vào buổi sáng thường chỉ thấy phòng ở dạng chơi. Nếu có dịp, hỏi cô thử phòng này buổi trưa trông thế nào, trẻ ngủ ở đâu, khu nào cất nệm. Câu trả lời giúp ba mẹ hình dung được cả ngày của con, chứ không chỉ khung cảnh đẹp nhất của phòng lúc chín giờ sáng.
Ba mẹ đến lớp có thể tự nhìn những gì
Không cần là người làm nghề, ba mẹ vẫn đọc được một phòng lớp qua vài điểm cụ thể. Những điều dưới đây quan sát được trong mười lăm phút đứng ở góc lớp, tốt nhất vào giờ trẻ đang chơi.
- Đứng ở cửa, có thấy một đường chạy thẳng qua giữa phòng không. Nếu có, quan sát xem trẻ có hay chạy qua đó không.
- Góc sách hay góc yên nằm ở đâu so với góc khối, góc đóng vai. Có trẻ nào đang thật sự ngồi đọc hay ngồi yên ở đó không.
- Kệ cao tới đâu. Từ chỗ cô đứng hay ngồi, có góc nào bị che khuất hẳn không.
- Đồ chơi đặt ở tầm tay trẻ hay phải nhờ cô lấy. Trẻ có tự lấy, tự cất được không.
- Có chỗ nào để một trẻ ngồi một mình mà không bị coi là bị phạt.
- Góc vẽ, góc nước có gần bồn rửa không, sàn ở đó có dễ lau không.
- Công trình hay sản phẩm dở dang của trẻ có được giữ lại ở đâu đó không.
Không cần một lớp đạt hết bảy điểm này mới là lớp tốt; phòng nào cũng có giới hạn về diện tích và hình dáng. Điều đáng hỏi là cô có giải thích được vì sao phòng xếp như vậy hay không. Một cô trả lời được rằng “góc sách để sát cửa sổ cho sáng và xa góc khối cho đỡ ồn” là một cô đã nghĩ về căn phòng như một phần của việc dạy.
Câu hỏi thường gặp
Phòng lớp nhỏ thì có cần chia khu không, hay để trống cho rộng?
Phòng nhỏ càng cần chia khu, chỉ là chia gọn hơn. Một phòng để trống hoàn toàn thường khiến trẻ chạy vòng quanh, còn đồ chơi bị dồn vào một góc rồi tràn ra. Chia bằng kệ thấp hai mặt, thảm khác màu hoặc rèm mỏng giúp phòng nhỏ có đủ ba bốn khu mà không bị chật mắt.
Vì sao một số lớp để ít bàn ghế, cho trẻ ngồi sàn nhiều?
Trẻ nhỏ chơi trên sàn thoải mái hơn, có chỗ duỗi người, dựng được công trình lớn và đổi tư thế liên tục, đúng với nhu cầu vận động ở tuổi này. Bàn ghế vẫn cần cho việc tỉ mỉ như cắt dán, tô, ghép hình, nhưng một lớp mầm non không cần đủ ghế cho mọi trẻ ngồi cùng lúc trừ giờ ăn.
Lớp thay đổi cách bày phòng giữa năm học có làm trẻ rối không?
Thay đổi nhỏ, có báo trước, thường không làm trẻ rối mà còn làm lớp mới mẻ hơn. Thay đổi lớn cùng lúc, nhất là với lớp nhà trẻ, có thể khiến trẻ mất phương hướng vài ngày. Cô có kinh nghiệm thường dời từng khu, cho trẻ cùng tham gia khiêng đồ và giới thiệu chỗ mới trong giờ vòng tròn.
Có nên treo nhiều đồ trang trí để phòng lớp vui mắt không?
Trang trí vừa phải là đủ. Tường và trần phủ kín màu sắc có thể làm trẻ phân tán, nhất là trẻ nhạy với kích thích thị giác. Nhiều lớp chọn tường màu dịu, chỉ một vài mảng dành cho sản phẩm của chính trẻ, thay đổi theo chủ đề, để thứ trên tường có ý nghĩa với trẻ.
Phòng lớp có cần một chỗ riêng cho trẻ đang mệt hoặc buồn không?
Có, và nó khác với chỗ phạt. Đó là một góc nhỏ có gối, có thể có rèm che một phần, nơi trẻ tự chọn đến ngồi khi cần dịu lại hoặc chỉ muốn ở một mình một lúc. Cô vẫn nhìn thấy được trẻ từ chỗ mình đứng, và trẻ quay lại nhóm khi đã sẵn sàng.
Ba mẹ có thể góp ý về cách bày lớp không?
Có thể, nhất là khi ba mẹ thấy một điều liên quan trực tiếp tới con, như con hay bị va ở một lối đi, hay con kể không có chỗ ngồi yên. Góp ý cụ thể, kể điều con gặp phải thay vì nhận xét chung về căn phòng, thường được cô đón nhận và cân nhắc dễ hơn.