Buổi chiều ở lớp bán trú bắt đầu khi trẻ thức dậy sau giấc trưa, khoảng 14 giờ, và kéo dài tới khoảng 16 giờ, trước giờ chờ ba mẹ. Trong quãng này trẻ thức dậy từ từ, ăn xế khoảng 15 giờ, rồi xen giữa vận động ngoài trời và những việc nhẹ trong lớp như đọc sách, xếp hình, vẽ, đóng vai. Lớp thường không xếp nội dung mới đòi tập trung vào buổi chiều, vì sau giấc ngủ và sau cả một buổi sáng, trẻ còn ít sức chú ý hơn và cần nhiều thời gian chơi tự do hơn.
Nhiều phụ huynh thắc mắc vì sao buổi chiều ở trường trông "ít học" thế, và có nên đăng ký thêm lớp năng khiếu cho con vào giờ này. Bài này kể lại một buổi chiều ở lớp, giải thích cái lý của nhịp chiều, và giúp ba mẹ nhìn câu hỏi học thêm buổi chiều một cách tỉnh táo.
Thức dậy từ từ: mười lăm phút đầu tiên
Gần hai giờ chiều, cô mở hé cửa sổ cho ánh sáng lọt vào, bật một bản nhạc thật nhỏ. Không ai bị lay dậy đột ngột. Bé đã tỉnh thì ngồi dậy, tự gấp chăn hay xếp gối theo sức mình. Bé còn ngủ say được để thêm ít phút, trong lúc các bạn đi vệ sinh, rửa mặt, uống nước.
Những phút sau khi tỉnh giấc, đa số trẻ lơ mơ, chậm chạp, có bé cáu kỉnh, có bé khóc mà không rõ vì sao. Người lớn cũng vậy: các nhà nghiên cứu giấc ngủ gọi trạng thái này là quán tính giấc ngủ, quãng thời gian ngắn ngay sau khi thức dậy khi phản ứng và sự tỉnh táo chưa trở lại bình thường. Với trẻ nhỏ, cô hiểu rằng quãng này cần được đi qua nhẹ nhàng, không đòi hỏi gì nhiều.
Vì vậy việc đầu tiên của buổi chiều luôn là những việc thân thể quen thuộc: đi vệ sinh, rửa mặt, chải tóc, uống nước, mặc lại áo. Đó cũng là lúc trẻ tập tự phục vụ, chuyện được kể kỹ trong danh mục Giấc trưa và tự phục vụ. Ở góc nhìn nhịp ngày, mười lăm phút này là cây cầu từ giấc ngủ sang phần còn lại của buổi chiều.
Bữa xế: vì sao cần một bữa giữa chiều
Trẻ ăn trưa ở trường khoảng mười một giờ, còn bữa tối ở nhà thường vào sáu, bảy giờ tối. Khoảng cách bảy, tám tiếng là quá dài với một cái dạ dày nhỏ. Bữa xế khoảng ba giờ chiều chia đôi khoảng cách đó, để trẻ không đói lả lúc bốn, năm giờ, quãng mà cáu kỉnh và giành giật dễ bùng lên nhất.
Bữa xế thường nhẹ: sữa, sữa chua, trái cây, một miếng bánh nhỏ, có mùa thêm chén chè đậu xanh. Nó không nhằm cho no như bữa chính, mà để đỡ đói tới tối. Một bữa xế quá no hoặc quá muộn có thể khiến bé không ăn tối được ở nhà, nên lớp giữ nó vừa phải. Bữa xế cũng là dịp cả lớp ngồi lại sau giấc ngủ, rủ nhau ăn, kể nhau nghe giấc mơ trưa, một khoảnh khắc chung nhỏ trước khi mỗi bé đi về góc chơi của mình.
Nếu con thường về nhà kêu đói cồn cào, hoặc ngược lại ăn tối rất ít, ba mẹ nên kể với cô để cùng xem lại phần ăn xế và giờ đón. Chuyện thực đơn và cách cho trẻ ăn ở trường được kể kỹ trong danh mục Bữa ăn ở trường.
Buổi sáng và buổi chiều ở lớp khác nhau thế nào
Cùng một lớp, cùng những đứa trẻ, nhưng buổi sáng và buổi chiều mang hai nhịp khác hẳn. Bảng dưới đặt hai buổi cạnh nhau.
| Khía cạnh | Buổi sáng | Buổi chiều |
|---|---|---|
| Trạng thái của trẻ | Tỉnh táo, chịu ngồi lâu với một việc | Lơ mơ lúc đầu, sau đó nhiều năng lượng nhưng khó tập trung lâu |
| Loại việc chính | Dự án, nội dung mới, việc cần nghe hướng dẫn | Vận động, đọc sách, chơi tự chọn, ôn lại việc buổi sáng |
| Vai trò của cô | Dẫn dắt, đặt câu hỏi, ngồi với nhóm nhỏ | Quan sát, chơi cùng, để trẻ tự tổ chức nhiều hơn |
| Nhóm chơi | Thường do cô chia | Trẻ tự chọn bạn, tự chọn góc |
| Giờ sân | Sớm, trước khi nắng gắt | Muộn, khi nắng đã dịu |
| Nhịp chung | Có cấu trúc rõ | Lỏng hơn, chuẩn bị cho giờ về |
Bảng này không có nghĩa buổi chiều kém giá trị. Nó chỉ cho thấy hai buổi làm hai việc khác nhau. Buổi sáng là lúc cô gieo; buổi chiều là lúc trẻ tự mân mê những gì đã được gieo, theo cách của mình.
Những việc thường có trong buổi chiều
Sau khi thức dậy và ăn xế, buổi chiều ở lớp thường xoay quanh vài nhóm việc. Không phải chiều nào cũng có đủ, cô chọn tuỳ thời tiết và trạng thái của lớp.
- Vận động ngoài trời khi nắng đã dịu: đạp xe ba bánh, chạy đuổi, chơi cát, leo trèo.
- Đọc sách: cô đọc cho nhóm nhỏ nghe, hoặc trẻ tự lật sách tranh ở góc sách. Chiều là giờ đọc sách rất hợp, vì trẻ thích được ngồi gần cô sau khi ngủ dậy.
- Xếp hình, ghép tranh, nặn đất: việc tay chân yên tĩnh, ai muốn dừng lúc nào cũng được.
- Đóng vai: bán hàng, nấu ăn, bác sĩ. Buổi chiều trẻ tự dựng những trò này với nhau nhiều hơn buổi sáng.
- Âm nhạc và vận động theo nhạc: hát, gõ nhịp, nhảy, những việc đánh thức cơ thể mà không đòi tập trung lâu.
- Quay lại dự án buổi sáng: vài bé tự muốn tưới cốc đậu, vẽ thêm vào bức tranh còn dang dở; cô để ngỏ cho trẻ làm.
Điểm chung của những việc này là trẻ có thể vào và ra theo ý mình. Một bé đang say mê xếp hình có thể chơi tới tận lúc ba mẹ đến; một bé chán thì chuyển sang góc khác. Buổi chiều tôn trọng nhịp riêng của từng bé hơn buổi sáng.
Buổi chiều là lúc trẻ chơi với nhau nhiều nhất
Có một điều cô nào cũng nhận ra: buổi chiều, trẻ ít tìm đến cô hơn và tìm đến bạn nhiều hơn. Một nhóm ba bé dựng tiệm bán bánh ở góc đóng vai, phân vai người bán người mua, cãi nhau xem ai được cầm tiền. Hai bé khác xếp khối gỗ thành đường cho xe chạy. Cô đứng hơi xa, chỉ bước vào khi được mời hoặc khi có bé bị đẩy ra ngoài.
Kiểu chơi trẻ tự tổ chức này là nơi nhiều kỹ năng làm bạn hình thành: rủ bạn, chấp nhận bị từ chối, nhường, thương lượng, làm lành. Không ai dạy trực tiếp; trẻ tự va vào và tự học. Vì thế cô cố ý để buổi chiều có những khoảng đủ dài, đủ thong thả, để trò chơi của trẻ kịp thành hình. Một trò đóng vai cần mười lăm, hai mươi phút mới bắt đầu có câu chuyện.
Cách cô giúp trẻ khi trò chơi vỡ ra thành giành đồ, khóc lóc hay bị bỏ rơi được kể trong danh mục Cảm xúc và bạn bè. Ở đây chỉ cần thấy rằng buổi chiều có vẻ "chỉ chơi" thật ra đang làm một việc mà buổi sáng có cấu trúc không làm được.
Có nên cho con học thêm vào buổi chiều
Nhiều trường có lớp ngoại khoá buổi chiều như vẽ, múa, võ, tiếng Anh tăng cường, và nhiều phụ huynh băn khoăn có nên đăng ký. Không có câu trả lời chung, nhưng có vài điều đáng cân nhắc. Trẻ mầm non vào buổi chiều đã đi qua một buổi sáng đầy hoạt động và một giấc trưa, sức tập trung thấp hơn buổi sáng. Một lớp học thêm có cấu trúc chặt, đòi trẻ ngồi nghe, làm theo, lại rơi vào đúng lúc trẻ cần chơi tự do nhất.
Điều đó không có nghĩa mọi lớp chiều đều không nên. Một lớp vận động, âm nhạc hay vẽ tự do, ngắn, vui, ít yêu cầu, có thể hợp với nhiều trẻ, nhất là trẻ lớn. Câu hỏi nên đặt ra là: lớp này có lấy mất phần chơi tự do và giờ sân của con không? Con có hào hứng đi không, hay ngày có lớp thì con về mệt và cáu hơn?
Một cách thử là đăng ký một buổi mỗi tuần trong một thời gian, theo dõi con vào những ngày có lớp và không có lớp, rồi mới quyết định thêm. Và đừng quên rằng buổi chiều ở lớp, với những trò chơi tự tổ chức và giờ sân, tự nó đã là một phần học quan trọng, không phải khoảng trống cần lấp đầy.
Bốn giờ chiều: khép buổi chiều để chuẩn bị về
Khoảng bốn giờ, lớp chuyển dần sang nhịp chờ ba mẹ. Trước đó là một quãng thu dọn ngắn: trẻ cất khối gỗ về rổ, xếp sách lên kệ, đem cốc nước về chỗ. Cô nhắc từng nhóm, giúp bé nhỏ, và thường cho cả lớp ngồi lại vài phút để nhắc nhau hôm nay đã làm gì. Câu hỏi đơn giản: "Hôm nay con thích nhất cái gì?"
Mấy phút ngồi lại cuối chiều có một lợi ích ít người để ý. Khi ba mẹ hỏi "hôm nay ở lớp con làm gì", nhiều bé chỉ trả lời "chơi" vì không nhớ ra. Bé vừa được nhắc lại ngày của mình ngay trước giờ về thì dễ kể hơn. Đó cũng là lúc cô kịp nhận ra bé nào hôm nay ít nói, bé nào có vẻ buồn, để kể với ba mẹ khi đón.
Cũng trong quãng này, cô kiểm lại đồ của từng bé: quần áo bẩn đã cho vào túi, bình nước, đồ mang từ nhà. Một ba lô được chuẩn bị sẵn sàng giúp giờ đón buổi chiều nhanh và ít sót đồ. Từ đây, buổi chiều nối sang giờ chơi tự do chờ ba mẹ, một khung giờ có câu chuyện riêng của nó.
Dấu hiệu cuối ngày cho thấy con đang quá mệt
Một ngày bán trú dài, và có những giai đoạn con mệt hơn bình thường: sau kỳ nghỉ, khi đang ốm nhẹ, khi ở nhà có thay đổi. Những dấu hiệu dưới đây, nếu lặp lại nhiều ngày, đáng để ba mẹ và cô cùng để ý.
- Con ngủ gục trên xe trên đường về, dù trước đây không như vậy.
- Con cáu gắt, khóc vì những chuyện rất nhỏ ngay khi về tới nhà.
- Con không chịu ăn tối hoặc ăn rất ít trong nhiều ngày liền.
- Cô kể con thường xuyên không ngủ được trưa hoặc ngủ rất ít.
- Con nói không muốn đi học vào những ngày có lớp học thêm.
Khi thấy những dấu hiệu này, ba mẹ có thể thử đón con sớm hơn vài hôm, cho con đi ngủ tối sớm hơn, hoặc bỏ bớt lớp học thêm. Kể với cô cũng giúp cô điều chỉnh: cho con nghỉ ngơi nhiều hơn ở góc yên tĩnh vào buổi chiều.
Câu hỏi thường gặp
Con không ngủ trưa thì buổi chiều có theo kịp các bạn không?
Bé không ngủ được trưa thường mệt sớm hơn vào cuối chiều, dễ cáu và khó chơi lâu với bạn. Cô thường cho bé nghỉ ở góc yên tĩnh, chơi những việc nhẹ. Nếu bé thường xuyên không ngủ trưa, ba mẹ nên trao đổi với cô để xem lại giờ ngủ tối ở nhà.
Vì sao bữa xế ở trường ít quá?
Bữa xế được giữ nhẹ để trẻ đỡ đói tới bữa tối, chứ không thay bữa chính. Nếu bữa xế quá no, nhiều bé về nhà không ăn tối được. Nếu con về luôn kêu đói, ba mẹ nên báo cô để cùng xem lại phần ăn và giờ đón của con.
Buổi chiều có phải chỉ là giờ trông trẻ chờ ba mẹ không?
Không. Buổi chiều có giờ sân, đọc sách, chơi đóng vai, âm nhạc và nhiều trò chơi trẻ tự tổ chức với nhau. Nhịp nhẹ hơn buổi sáng là có chủ ý, vì đây là lúc trẻ tập làm bạn và tự chơi, những kỹ năng khó dạy trong giờ có cấu trúc.
Con lớp lá có nên học thêm chữ vào buổi chiều để chuẩn bị vào lớp một không?
Câu chuyện chuẩn bị vào lớp một có nhiều khía cạnh và được bàn ở những trang chuyên về học vụ của hệ trường. Ở góc nhịp ngày, điều đáng nhớ là buổi chiều trẻ đã mệt; một lớp học chữ có cấu trúc chặt vào giờ này dễ làm trẻ thấy học là gánh nặng.
Con hay khóc lúc mới ngủ dậy ở trường có sao không?
Khóc hay cáu ngay sau khi thức dậy khá thường gặp ở trẻ nhỏ, do cơ thể chưa tỉnh hẳn. Cô thường để bé ngồi yên, ôm bé một lúc, cho uống nước. Nếu bé khóc rất lâu và rất thường xuyên, cô sẽ kể với ba mẹ để cùng tìm hiểu thêm.