Ở lớp mầm non, trẻ thường được tập tự ăn từ rất sớm: khoảng 12 tháng bốc thức ăn mềm bằng tay và cầm thử thìa, khoảng hai tuổi tự xúc được phần lớn bữa dù còn rơi vãi, ba bốn tuổi xúc gọn và tự cầm cốc, năm sáu tuổi nhiều bé bắt đầu tập đũa. Đây là các mốc tham khảo, mỗi trẻ nhanh chậm khác nhau. Cô không dạy bằng cách bắt bé làm cho đúng ngay, mà chia việc thành từng bước nhỏ, để bé tự làm phần vừa sức và giúp phần còn lại.
Ba mẹ đón con, thấy áo dính cơm, tay dính canh, đôi khi chạnh lòng "sao cô không xúc cho con". Thật ra vết cơm trên áo thường là dấu vết của một buổi học. Bài này đi qua các mốc kỹ năng theo tuổi, vì sao đôi tay trẻ cần thời gian mới điều khiển được chiếc thìa, cô hỗ trợ ra sao để bé vừa ăn đủ vừa được tập, và ba mẹ nên phối hợp với lớp thế nào để con không bị dạy hai kiểu.
Mốc tự xúc ăn theo tuổi: con thường làm được gì
Bảng dưới gom các mốc hay được mô tả trong tài liệu phát triển trẻ và kinh nghiệm lớp học. Đây không phải thước đo để xếp loại; lệch vài tháng là chuyện thường.
| Độ tuổi | Thường làm được | Cô hỗ trợ |
|---|---|---|
| Khoảng 12–18 tháng | Bốc miếng mềm bằng ngón cái và ngón trỏ, cầm thìa nhưng hay lật, uống bằng cốc có người giữ | Cắt nhỏ, cho bé cầm một thìa trong khi cô xúc bằng thìa khác |
| Khoảng 18 tháng–2 tuổi | Tự xúc cơm nát, cháo đặc vào miệng, còn rơi nhiều, cầm cốc hai tay | Giữ bát, chỉnh tay cầm, xúc giúp khi bé mỏi |
| Khoảng 2–3 tuổi | Xúc được phần lớn bữa, xúc canh còn đổ, bắt đầu tự lau miệng | Nhắc cầm bát bằng tay kia, chan canh hộ, để bé ăn trọn bữa |
| Khoảng 3–4 tuổi | Xúc gọn, ít rơi, tự cất bát thìa, rót nước từ bình nhỏ có cô kèm | Gợi ý ăn xen cơm với thức ăn, giao việc dọn nhỏ |
| Khoảng 4–5 tuổi | Ăn gọn gàng, dùng thìa và dĩa, tập chia cơm, nhặt cơm rơi | Giao việc trực nhật, cho tập đũa tập |
| Khoảng 5–6 tuổi | Nhiều bé dùng được đũa, tự lấy thức ăn từ đĩa chung, lau bàn | Dạy cách gắp, cách mời, chuẩn bị cho nếp ăn ở lớp một |
Nhìn bảng sẽ thấy mỗi mốc không chỉ là "làm được" mà còn kèm phần cô vẫn phải giúp. Kỹ năng tự ăn không bật lên một ngày, nó lớn dần qua hàng trăm bữa. Bé chậm ở một mốc thường bắt kịp khi được tập đều; nếu kèm khó nhai, khó nuốt hay chậm vận động nói chung, ba mẹ nên hỏi ý kiến bác sĩ nhi.
Vì sao chiếc thìa lại khó với đôi tay nhỏ
Người lớn xúc cơm không cần nghĩ, nhưng với một đứa trẻ hai tuổi đó là một bài toán phối hợp nhiều phần. Bé phải nắm cán thìa đủ chặt mà không cứng tay, xoay cổ tay để lòng thìa ngửa lên khi đưa vào miệng, phối hợp mắt với tay để thìa trúng đường, và giữ thân người ngồi vững. Cổ tay xoay linh hoạt là kỹ năng phát triển dần qua năm thứ hai và thứ ba; trước đó bé hay nắm thìa cả bàn tay và lật thìa khi gần tới miệng, nên cơm rơi.
Thêm vào đó là cái miệng. Bé phải biết mở miệng đúng lúc, khép môi lấy thức ăn khỏi thìa, đẩy thức ăn bằng lưỡi để nhai và nuốt. Thức ăn càng có kết cấu đa dạng, cơ miệng càng được tập. Đây là lý do thức ăn ở lớp thay đổi dần theo tuổi: từ mềm nhuyễn sang mềm có hạt, rồi sang cơm và thức ăn cắt nhỏ.
Hiểu như vậy để thấy vương vãi không phải là hư. Một chiếc áo dính cơm nghĩa là bé đã thử nhiều lần. Ngược lại, nếu người lớn luôn xúc hộ cho sạch sẽ, đôi tay và cái miệng của bé mất đi những buổi tập mà không bài tập nào khác thay được.
Cô dạy tự xúc từng bước ở lớp ra sao
Ở lớp, việc tập tự xúc thường được chia nhỏ để bé thấy mình làm được. Một trình tự hay dùng với trẻ mới tập:
- Cho bé cầm thìa ngay từ đầu bữa, kể cả khi cô vẫn xúc chính. Bé có thìa của mình thì ít giành thìa của cô hơn và quen cảm giác cầm.
- Chọn thức ăn dễ xúc trước. Cơm trộn mềm, cháo đặc, khoai nghiền dính vào thìa tốt hơn hạt cơm rời hay canh lỏng.
- Làm mẫu chậm. Cô cầm thìa của mình, xúc và đưa lên miệng thật chậm cho bé nhìn, rồi để bé làm theo.
- Đặt tay lên tay bé vài lần để bé cảm nhận góc nghiêng của thìa, sau đó rút tay ra dần.
- Để bé làm phần cuối của động tác. Cô xúc đầy thìa, bé tự đưa vào miệng. Khi bé quen, bé tự xúc luôn.
- Khen đúng việc. "Con tự đưa thìa vào miệng rồi" có ích hơn "con giỏi quá", vì bé biết mình đã làm được điều gì.
- Giúp khi bé mỏi. Cuối bữa, tay bé mỏi mà bụng còn đói, cô xúc nốt vài thìa để bé không phải chọn giữa tập và no.
Trình tự này không cứng nhắc. Có bé bỏ qua vài bước, có bé phải quay lại bước trước sau một đợt ốm. Cô quan sát từng bé để biết bé đang ở đâu.
Bàn ghế, bát thìa: đồ vật cũng dạy trẻ
Ghế vừa tầm. Trẻ ngồi mà chân chạm sàn, mặt bàn ngang khoảng giữa ngực thì tay cử động dễ, thân người vững. Ghế quá cao làm chân lơ lửng, bé phải gồng người, xúc khó hơn hẳn. Đây là chi tiết nhỏ mà ảnh hưởng lớn tới việc tự ăn.
Thìa ngắn, lòng thìa nông. Thìa của người lớn quá dài và quá sâu với trẻ nhỏ. Thìa cán ngắn, dày, dễ nắm và lòng nông giúp bé đưa thức ăn vào miệng dễ hơn mà không bị ngợp.
Bát có thành đứng. Bát thành cao, đáy rộng, khó lật giúp bé dồn được thức ăn vào thìa. Đĩa phẳng làm thức ăn trượt ra ngoài.
Cốc nhỏ, rót vừa đủ. Cốc nhỏ, rót một ít nước để bé tập cầm hai tay mà nếu đổ cũng không ướt nhiều. Trẻ lớn hơn tập rót từ bình nhỏ.
Khăn lau ở tầm tay. Khi khăn ở gần, bé có thể tự lau miệng, lau tay. Việc tự lau dần thành thói quen mà không cần nhắc.
Chuyện đôi đũa: khi nào nên tập và vì sao không vội
Ba mẹ Việt thường mong con sớm cầm đũa, vì đũa gắn với bữa cơm gia đình. Nhưng đũa đòi hỏi ngón tay phối hợp tinh hơn thìa rất nhiều: hai thanh phải chuyển động độc lập, ngón trỏ và ngón giữa điều khiển một thanh, ngón cái và ngón áp út giữ thanh kia. Nhiều trẻ chỉ thật sự sẵn sàng vào khoảng năm sáu tuổi, có bé sớm hơn, có bé muộn hơn.
Ở lớp mẫu giáo lớn, việc tập đũa thường bắt đầu từ trò chơi trước khi lên bàn ăn: gắp miếng xốp, quả bông, hạt to từ bát này sang bát kia. Khi bé gắp được đồ khô, cô mới cho thử gắp thức ăn có kết cấu dễ như miếng thịt, miếng đậu, khúc rau. Trong bữa chính, bé vẫn có thìa bên cạnh để ăn cho no; đũa là phần tập thêm.
Ép trẻ chưa sẵn sàng phải dùng đũa thường cho kết quả ngược: bé ăn chậm, đói, cáu, và cầm đũa sai kiểu khó sửa về sau. Đũa tập có khớp nối cũng có thể giúp giai đoạn đầu, nhưng không bắt buộc. Điều cốt lõi là đôi tay đã sẵn sàng chưa, chứ không phải bé bao nhiêu tuổi.
Tự xúc và ăn đủ: cô cân hai việc này thế nào
Đây là băn khoăn lớn nhất của ba mẹ: để con tự xúc thì con có ăn đủ không. Lo lắng đó có cơ sở, vì thời gian đầu trẻ tự ăn quả thật ăn chậm và rơi nhiều. Cách lớp học thường làm là chia vai: bé tự xúc phần đầu bữa khi còn hăng hái, cô quan sát xem bé đã ăn được bao nhiêu, rồi hỗ trợ phần cuối nếu bé còn đói mà đã mỏi tay. Bé không bị bỏ đói để tập, cũng không bị xúc hộ hết để nhanh.
Thêm một điều ba mẹ ít để ý: trẻ tự ăn thường nghe tín hiệu no của mình tốt hơn. Khi bé tự quyết định thìa tiếp theo, bé dừng khi đủ. Khi người lớn bón, nhịp ăn do người lớn quyết, và trẻ dễ ăn quá hoặc phản kháng bằng cách ngậm, nhè. Vì vậy một bé tự ăn có thể ăn ít hơn một bé được bón ở hôm đó, nhưng về lâu dài lại có quan hệ dễ chịu hơn với bữa ăn.
Nếu sau vài tuần bé vẫn ăn quá ít, cô sẽ báo và cùng gia đình tìm nguyên nhân: thức ăn chưa hợp kết cấu, bé chưa quen lớp, hay có vấn đề sức khoẻ cần bác sĩ xem. Theo dõi cân nặng, chiều cao định kỳ ở trường cũng giúp hai bên thấy bức tranh rõ hơn là nhìn từng bữa.
Khi bé đang tự xúc tốt bỗng đòi bón trở lại
Kỹ năng tự ăn không đi theo đường thẳng. Một bé đã tự xúc gọn gàng cả tháng có thể đột nhiên đặt thìa xuống và đòi cô xúc. Hay gặp nhất là sau một đợt ốm, khi bé mệt và muốn được chăm như em bé; sau một kỳ nghỉ dài ở nhà được bón; khi gia đình có em mới; hoặc khi bé đang mọc răng hàm, nhai đau. Thụt lùi tạm thời như vậy là một phần bình thường của phát triển, không phải dấu hiệu bé "hư đi".
Ở lớp, cô thường không giằng co. Cô xúc giúp vài thìa đầu cho bé ấm lòng, rồi đặt lại thìa vào tay bé, gợi bé tự làm thìa tiếp theo. Có hôm bé chịu, có hôm không. Sau vài ngày, khi lý do gốc qua đi, phần lớn trẻ quay lại mức cũ. Điều giúp nhiều nhất là người lớn không biến chuyện cầm thìa thành cuộc đấu, và báo cho nhau biết ở nhà hay ở lớp đang có gì thay đổi để hiểu vì sao bé lùi lại.
Ở nhà phối hợp với lớp thế nào để con không bị dạy hai kiểu
Phần này không phải hướng dẫn nuôi con tại nhà, chỉ là những điểm nối giúp kỹ năng con học ở lớp không bị đứt khi về nhà:
- Hỏi cô con đang ở mốc nào. Con đã tự xúc cả bữa, hay mới tự xúc phần đầu. Ở nhà bắt đầu từ đúng chỗ đó.
- Dùng loại thìa, bát tương tự để bé không phải làm quen lại mỗi khi đổi chỗ ăn.
- Cho con ngồi ghế, ăn ở bàn thay vì vừa chạy vừa được đút, để tư thế ăn giống ở lớp.
- Chấp nhận một ít bừa bộn vào những bữa không vội, ví dụ bữa tối cuối tuần.
- Kể với cô những thay đổi ở nhà: con đòi tự cầm thìa, con bắt đầu thích gắp, con đang mọc răng nên ăn chậm.
Khi nhà và lớp cùng một nhịp, trẻ thường tiến nhanh hơn hẳn. Khi ở lớp tự xúc mà về nhà luôn được bón, bé dễ lúng túng và có khi đòi bón cả ở lớp.
Câu hỏi thường gặp
Con hơn hai tuổi vẫn chưa tự xúc được, có đáng lo không?
Nhiều bé chậm tự xúc chỉ vì ít được tập, thường do người lớn hay bón cho nhanh. Khi được tập đều ở lớp và ở nhà, bé thường bắt kịp sau vài tuần đến vài tháng. Nếu bé kèm theo khó nhai, khó nuốt, chậm cầm nắm đồ vật nói chung, ba mẹ nên đưa bé đi khám nhi để được đánh giá.
Bé thuận tay trái có nên sửa cho cầm thìa tay phải không?
Không nên ép đổi tay. Thuận tay trái là đặc điểm bình thường, và ép đổi có thể làm bé lúng túng, căng thẳng. Cô chỉ cần xếp chỗ ngồi để bé không va khuỷu tay với bạn bên cạnh, và làm mẫu theo hướng phù hợp với tay bé dùng.
Trẻ tự xúc có dễ bị hóc hơn không?
Nguy cơ hóc liên quan chủ yếu tới loại thức ăn, cỡ miếng và tư thế. Trẻ ngồi thẳng, thức ăn cắt nhỏ, mềm hợp tuổi, không vừa ăn vừa chạy hay cười đùa là những điều giảm nguy cơ. Cô luôn ngồi gần để quan sát trong suốt bữa ăn của trẻ nhỏ.
Ở lớp có cho bé bốc bằng tay không?
Với trẻ nhà trẻ, bốc những miếng mềm bằng tay là một bước tập bình thường trước khi dùng thìa, giúp bé cảm nhận kết cấu thức ăn. Trẻ lớn hơn được hướng dần sang dùng thìa, nhưng vẫn có thể cầm bằng tay những món như bánh, trái cây cắt miếng.
Khi nào bé có thể tự lấy thức ăn từ đĩa chung?
Thường ở lớp mẫu giáo lớn, khi bé đã xúc gọn và biết chờ lượt. Cô bắt đầu bằng việc cho bé tự lấy một món dễ như rau luộc hoặc trái cây, dùng dụng cụ chung, có cô đứng cạnh. Việc này tập cho bé ước lượng phần ăn của mình.
Con về nhà đòi tự ăn nhưng làm rất bừa, có nên chiều không?
Đó là kỹ năng con mang từ lớp về, đáng được khuyến khích. Ba mẹ có thể để con tự ăn phần đầu bữa, trải khăn dưới ghế, rồi giúp phần cuối nếu con mỏi. Bữa nào vội thì có thể hỗ trợ nhiều hơn, miễn là phần lớn các bữa con vẫn được tự làm.