Ở trường mầm non, bữa ăn bán trú là một hoạt động giáo dục có chủ đích chứ không chỉ là lúc cho trẻ ăn cho no. Trong khoảng hai ba chục phút ngồi vào bàn, một đứa trẻ tập cầm thìa và đưa thức ăn vào miệng, tập nhận ra lúc mình đói và lúc mình no, tập chờ đến lượt, mời cô mời bạn, nếm một món lạ, rồi tự cất bát. Cô không đứng ngoài bón cho xong mà ngồi xuống cùng trẻ, gợi chuyện, làm mẫu và để trẻ tự làm phần việc vừa sức.
Nhiều ba mẹ hỏi câu đầu tiên sau giờ đón là "hôm nay con ăn có hết không". Câu hỏi đó chính đáng, nhưng chỉ đo được một phần nhỏ của bữa ăn. Bài này kể bữa trưa ở lớp đi qua những bước nào, trẻ học được gì ở từng bước, cô làm gì và cố ý không làm gì, và vì sao một bữa ăn "chậm, vương vãi, còn thừa vài thìa" đôi khi lại là một bữa học tốt. Những bài khác trong mục đi sâu từng chuyện riêng: tự xúc, không ép ăn, món mới, bếp và thực đơn, trẻ ăn chậm.
Hai mươi phút ở bàn ăn, trẻ học những gì
Đôi tay và cái miệng. Xúc một thìa cơm có canh mà không đổ là một chuỗi động tác khó với trẻ hai ba tuổi: nắm cán, nghiêng đúng góc, đưa lên không rung, mở miệng đúng lúc. Nhai miếng thịt băm, miếng rau luộc cũng là kỹ năng phải tập. Mỗi bữa ở lớp là một buổi luyện tập lặp lại đều đặn mà ở nhà ít khi có, vì ở nhà người lớn thường bón cho nhanh.
Tín hiệu đói và no của chính mình. Khi được tự ăn và được phép dừng, trẻ dần học cách nghe cơ thể: bụng còn đói thì xin thêm, thấy đủ thì đặt thìa xuống. Đây là nền của một thói quen ăn uống lành mạnh về lâu dài. Một đứa trẻ quen bị bón cho hết suất thì học điều ngược lại: ăn theo người lớn, không theo bụng mình.
Lời nói. Bàn ăn là chỗ trò chuyện tự nhiên. Cô gọi tên món, tên rau, hỏi bé thấy canh nóng hay nguội, cơm mềm hay cứng. Trẻ học các từ chỉ mùi vị, màu sắc, kết cấu, và học cách xin: "con xin thêm cơm", "con không ăn hành ạ".
Sống cạnh người khác. Ngồi chung bàn nghĩa là chờ bạn được chia xong, không lấy đồ của bạn, không làm đổ canh sang chỗ bạn, giúp bạn nhặt chiếc thìa rơi. Những phép tắc nhỏ ấy là bài học xã hội đầu tiên mà trẻ thực hành mỗi ngày, có người lớn đi kèm.
Nếp nhà Việt. Lời mời trước bữa, cách ngồi, cách cầm bát bằng hai tay, cách cảm ơn người nấu là những nếp sống trẻ mang theo cả đời. Ở lớp, trẻ thấy cả nhóm cùng làm, nên học nhanh hơn khi chỉ được nhắc một mình.
Một bữa trưa ở lớp đi qua những bước nào
Giờ giấc cụ thể mỗi trường mỗi khác và thay đổi theo lứa tuổi; bữa trưa thường bắt đầu vào khoảng gần trưa. Trình tự dưới đây là khung chung hay gặp ở lớp mẫu giáo, lớp nhà trẻ làm đơn giản hơn và cô làm hộ nhiều hơn.
- Chuyển hoạt động. Cô báo trước vài phút rằng sắp đến giờ ăn, có khi bằng một bài hát ngắn, để trẻ cất đồ chơi mà không bị giật khỏi trò đang chơi.
- Đi vệ sinh, rửa tay bằng xà phòng. Trẻ xếp hàng ở bồn rửa, cô nhắc các bước xoa lòng bàn tay, mu bàn tay, kẽ ngón, rồi lau khô.
- Ngồi vào chỗ. Mỗi trẻ thường có chỗ quen, giúp trẻ nhỏ yên tâm. Bàn ghế vừa tầm để chân chạm sàn, tay đặt lên mặt bàn thoải mái.
- Giới thiệu món. Cô nói hôm nay có món gì, nấu từ những gì, có khi cho trẻ ngửi hoặc nhìn một cọng rau sống trước khi ăn.
- Mời và bắt đầu ăn. Trẻ mời cô, mời bạn. Trẻ lớn tự xúc, trẻ nhỏ được cô hỗ trợ thêm, nhưng vẫn được cầm thìa.
- Xin thêm hoặc dừng. Bé đói thì được chia thêm cơm hoặc canh, bé đã no thì được phép dừng sau khi cô hỏi han.
- Dọn chỗ. Trẻ mang bát, thìa ra chỗ để, nhặt cơm rơi trên bàn nếu đủ tuổi, lau miệng, uống nước.
- Chuyển sang nghỉ trưa. Sau một khoảng nghỉ nhẹ, trẻ đi vệ sinh và vào chỗ ngủ.
Đọc danh sách này sẽ thấy phần ăn thật ra chỉ chiếm khoảng giữa. Trước và sau nó là những việc trẻ tự làm. Một lớp tổ chức tốt dành đủ thời gian cho cả phần trước lẫn phần sau, vì chính chỗ đó trẻ tập tự lập.
Cô làm gì trong bữa ăn, và cố ý không làm gì
Trong bữa ăn, việc của cô không phải là bón nhanh cho cả lớp. Cô ngồi ngang tầm mắt trẻ, đi qua từng bàn, nhìn ai đang loay hoay với miếng thịt to, ai đang ngậm cơm, ai đang nhìn sang bát bạn. Cô làm mẫu bằng chính cách mình ăn hoặc cầm thìa. Cô giúp ở mức vừa đủ: xé miếng cá nhỏ hơn, giữ bát cho bé đang tập, xúc giúp vài thìa cuối khi bé đã mỏi tay nhưng vẫn còn đói.
Có những việc cô cố ý không làm. Không dọa "không ăn thì không cho về", không so sánh "bạn ăn hết rồi kìa, sao con chậm thế", không bịt mũi đổ thức ăn, không giữ trẻ ngồi tới khi hết suất. Những cách đó có thể làm bát sạch hôm nay, nhưng dạy trẻ rằng bàn ăn là chỗ căng thẳng. Một bé sợ giờ ăn sẽ ăn kém đi chứ không khá lên.
Cô cũng để ý thời gian. Một bữa kéo dài quá lâu làm trẻ mệt, thức ăn nguội, và bé chậm bị bỏ lại một mình ở bàn khi cả lớp đã đi ngủ. Nhiều lớp đặt một khoảng thời gian vừa phải cho bữa chính, hết khoảng đó thì cô hỏi bé còn muốn ăn nữa không, rồi nhẹ nhàng kết thúc.
Vì sao trẻ ăn cùng nhau tốt hơn ăn riêng từng bé
Ở nhà, một đứa trẻ thường ăn một mình với một người lớn bón. Ở trường, trẻ ăn giữa năm bảy bạn cùng tuổi. Sự khác biệt ấy có tác dụng thật. Các nhà tâm lý học phát triển từ lâu đã quan sát rằng trẻ mẫu giáo dễ chịu nếm một món khi thấy bạn cùng bàn ăn món đó; nghiên cứu kinh điển của Leann Birch về ảnh hưởng của bạn đồng trang lứa lên sở thích rau của trẻ mẫu giáo là một ví dụ hay được nhắc. Trẻ học bằng cách nhìn và bắt chước những người gần mình nhất về tuổi.
Ăn chung còn tạo ra nhịp. Khi cả bàn cùng cầm thìa, cùng nghe cô kể về món canh, bé hay mải chơi cũng dễ quay về với bát của mình hơn. Khi một bạn xin thêm cơm, bạn bên cạnh có khi cũng nhận ra mình còn đói. Nhịp chung không phải là cuộc thi ai ăn nhanh, và cô phải giữ để nó không biến thành cuộc thi.
Cũng có mặt trái cần canh. Một bàn ồn quá làm trẻ nhạy cảm khó tập trung, một bạn hay nghịch có thể kéo cả bàn theo. Vì vậy cô thường xếp chỗ ngồi có tính toán: bé ăn chậm ngồi gần cô, bé mới vào lớp ngồi cạnh một bạn đã quen nếp, hai bạn hay trêu nhau ngồi xa nhau. Cách xếp này thay đổi theo từng giai đoạn, không phải là nhãn dán lên trẻ.
Bữa ăn ở trường khác bữa ăn ở nhà ra sao
Hai bữa ăn không cạnh tranh nhau, chúng bổ sung cho nhau. Bảng dưới gom những khác biệt hay gặp để ba mẹ hiểu vì sao con ăn ở lớp khác ở nhà.
| Khía cạnh | Ở trường | Ở nhà |
|---|---|---|
| Ai ăn cùng | Bạn cùng tuổi, cô | Ông bà, ba mẹ, anh chị |
| Ai cầm thìa | Trẻ tự xúc là chính, cô hỗ trợ | Thường người lớn bón, nhất là khi vội |
| Thực đơn | Theo thực đơn tuần của bếp, chung cả lớp | Theo khẩu vị gia đình, dễ chiều món con thích |
| Thời gian | Có giờ bắt đầu và kết thúc tương đối cố định | Linh hoạt, có khi kéo dài |
| Xao nhãng | Bạn bè, tiếng ồn của lớp | Tivi, điện thoại, đồ chơi |
| Điều trẻ tập | Tự phục vụ, chờ lượt, nếp chung | Gắn bó với món nhà, với người thân |
Vì vậy không lạ khi có bé ở nhà phải bón mà lên lớp lại tự xúc ngon lành, hoặc ngược lại, ở nhà ăn khoẻ mà ở lớp chỉ ăn ít. Cả hai đều phổ biến và thường thay đổi theo thời gian. Điều có ích là hai bên kể cho nhau nghe con ăn thế nào, thay vì đoán.
Ba mẹ nhìn vào đâu để biết bữa ăn ở lớp có đang dạy con điều tốt
Ba mẹ thường không ở lớp vào giờ trưa, nhưng vẫn có những dấu hiệu nhìn được từ bên ngoài và những câu hỏi đáng hỏi cô:
- Con kể gì về giờ ăn. Bé nhắc tên món, tên bạn ngồi cạnh, kể chuyện tự xúc là dấu hiệu tốt. Bé sợ hãi, né tránh khi nhắc tới giờ ăn thì đáng hỏi thêm.
- Kỹ năng ở nhà thay đổi thế nào. Sau vài tháng, nhiều bé muốn tự cầm thìa, tự cất bát ở nhà. Đó là thứ con mang từ lớp về.
- Cô báo về bữa ăn bằng chữ gì. "Ăn hết", "ăn ít" là thông tin thô. Hỏi thêm con ăn món nào, bỏ món nào, có tự xúc không, có xin thêm không.
- Lớp xử lý thế nào khi con không ăn. Câu trả lời nên nói về việc động viên, thử lại, báo cho gia đình, chứ không phải ép cho hết.
- Con có được uống nước, rửa tay đúng lúc không. Những việc nhỏ quanh bữa ăn cho thấy lớp có nếp hay không.
Những câu hỏi này không nhằm kiểm tra cô. Chúng giúp nhà và trường nói cùng một thứ tiếng về chuyện ăn của con, để con không bị dạy hai kiểu khác nhau ở hai nơi.
Khi bữa ăn chưa suôn sẻ: tuần đầu đi học và những ngày khó
Không phải bữa nào cũng đẹp. Những tuần đầu đi học, rất nhiều trẻ ăn ít hẳn đi: môi trường lạ, người lạ, món lạ, giờ giấc lạ. Có bé chỉ uống canh, có bé chỉ ăn cơm trắng, có bé ngồi khóc ở bàn. Đây là phản ứng hay gặp và thường dịu dần khi bé quen lớp. Cô thường ưu tiên để bé thấy an toàn trước rồi mới tính chuyện ăn nhiều hay ít.
Cũng có những ngày khó vì lý do khác: bé mới ốm dậy, mọc răng, ngủ không đủ đêm trước, hay có chuyện buồn ở nhà. Một bữa ăn kém không nói lên điều gì; một chuỗi ngày ăn kém kéo dài, kèm sụt cân, mệt mỏi hay dấu hiệu bất thường, mới là lúc nhà và trường cùng ngồi lại, và khi cần thì đưa bé đi khám.
Điều quan trọng là đánh giá bữa ăn ở trường theo cả một quãng thời gian, không theo từng ngày. Một đứa trẻ sau một học kỳ đã tự xúc được, đã dám nếm vài món mới, đã biết nói "con no rồi" là một đứa trẻ đã học được rất nhiều ở bàn ăn, kể cả khi có hôm vẫn còn thừa nửa bát.
Câu hỏi thường gặp
Con ở nhà phải bón, lên lớp có tự ăn được không?
Phần lớn trẻ tự ăn được nhiều hơn ba mẹ nghĩ khi được để cầm thìa và ngồi cạnh các bạn đang tự ăn. Thời gian đầu bé có thể vương vãi và ăn chậm, cô sẽ hỗ trợ thêm. Ba mẹ nên kể cho cô nghe ở nhà con đang ăn thế nào để cô biết bắt đầu từ đâu.
Ở lớp có cho trẻ ăn thêm nếu bé còn đói không?
Thông thường bếp chia suất theo lứa tuổi và có phần để cô chia thêm cơm, canh cho bé xin. Ba mẹ có thể hỏi cô cách lớp mình làm cụ thể. Nếu bé thường xuyên đói sau bữa, nên báo cô để cùng xem lại khẩu phần, giờ ăn sáng ở nhà và bữa phụ.
Bữa trưa ở lớp kéo dài bao lâu thì hợp lý?
Không có một con số đúng cho mọi lớp. Bữa quá ngắn làm bé chậm không kịp ăn, bữa quá dài làm trẻ mệt và thức ăn nguội. Nhiều lớp giữ bữa chính trong khoảng nửa giờ, rồi cô hỏi han những bé còn muốn ăn. Điều nên tránh là giữ một bé ngồi lại thật lâu cho tới khi hết suất.
Con hay kể không thích giờ ăn, ba mẹ nên làm gì?
Hỏi con thêm bằng những câu cụ thể: con không thích món nào, ngồi cạnh ai, cô nói gì. Sau đó trao đổi bình tĩnh với cô để nghe cách cô thấy. Nhiều khi nguyên nhân rất nhỏ như ghế cao quá, món canh nóng quá, bạn ngồi bên hay trêu, và sửa được ngay.
Trẻ nhà trẻ còn nhỏ thì bữa ăn có khác lớp mẫu giáo không?
Có. Với trẻ dưới ba tuổi, thức ăn mềm hơn, được cắt nhỏ hơn, cô hỗ trợ nhiều hơn và thường ngồi rất gần từng bé. Bé vẫn được cầm thìa để tập, nhưng phần cô xúc giúp lớn hơn. Lên mẫu giáo, trẻ tự làm nhiều việc hơn: tự xúc, tự cất bát, có khi được tập chia cơm.
Có nên gửi đồ ăn riêng cho con mang vào lớp không?
Nhiều trường hạn chế đồ ăn mang từ nhà vào để giữ an toàn thực phẩm và tránh trẻ dị ứng ăn nhầm, trừ trường hợp có chế độ ăn đặc biệt đã thống nhất. Ba mẹ nên hỏi quy định của trường trước, và nếu con có nhu cầu riêng thì trao đổi bằng văn bản với nhà trường.