Khi gia đình có chuyện lớn, như có em bé, chuyển nhà, ba mẹ xa nhau hay có người thân mất, nên báo cho cô biết sớm, bằng vài câu ngắn và riêng tư: chuyện gì đã xảy ra, con đã được kể đến đâu, nhà đang dùng những từ gì với con, và ba mẹ muốn cô để ý điều gì. Không cần kể chi tiết; chỉ cần đủ để cô hiểu khi con khác thường và trả lời đúng khi con hỏi.
Nhiều gia đình ngại kể chuyện nhà với trường, vì sợ con bị nhìn khác, vì thấy đó là chuyện riêng, hay vì chính người lớn còn chưa sẵn sàng nói ra. Nhưng con mang những thay đổi ấy vào lớp mỗi ngày, trong giấc ngủ, trong bữa ăn, trong cách chơi với bạn. Bài này đi qua bốn tình huống thường gặp, nói đến đâu là đủ, lớp có thể làm gì, và dấu hiệu nào cho thấy con cần thêm sự hỗ trợ.
Vì sao nên báo, dù là chuyện riêng
Trẻ mầm non chưa có đủ từ để kể cảm xúc của mình. Một bé bốn tuổi buồn vì ba không còn ở nhà sẽ ít khi nói “con buồn vì ba mẹ chia tay”; bé có thể cắn bạn, khóc khi chuyển hoạt động, ăn ít, hay kể một câu chuyện lạ trong giờ vòng tròn. Nếu cô không biết chuyện, cô chỉ thấy hành vi, và có thể xử lý nó như một chuyện kỷ luật thông thường.
Khi cô biết, cô đọc hành vi khác đi. Cô cho bé thêm một khoảng yên tĩnh, ngồi gần bé hơn lúc ngủ trưa, chuẩn bị câu trả lời khi bé hỏi điều khó, và để ý những thay đổi đáng báo lại cho nhà. Cô cũng tránh được những câu vô tình làm bé đau, như hỏi “cuối tuần ba đưa con đi đâu chơi?” với một bé vừa mất ba.
Thông tin gia đình kể riêng với cô là thông tin cần được giữ kín. Ba mẹ có quyền nói rõ: “Chuyện này em chỉ muốn cô và cô phụ lớp biết.” Nếu muốn nhà trường cùng biết để hỗ trợ, như người phụ trách chuyên môn, hãy nói thêm điều đó. Ba mẹ cũng có quyền hỏi trường sẽ giữ thông tin này thế nào.
Nói đến đâu là đủ
Không cần kể toàn bộ câu chuyện. Bốn mẩu thông tin sau là những gì cô thực sự cần để hỗ trợ con.
| Thông tin | Ví dụ | Vì sao cô cần |
|---|---|---|
| Chuyện gì, từ khi nào | “Từ tuần trước ba con không còn ở cùng nhà.” | Để nối thay đổi hành vi với một mốc thời gian |
| Con đã được kể đến đâu | “Nhà mình đã nói với con là ba sẽ ở nhà khác, cuối tuần con gặp ba.” | Để cô không nói nhiều hơn hay khác với điều con đã biết |
| Những từ nhà đang dùng | “Nhà mình nói ông đã mất, không nói ông đi xa.” | Để lời cô và lời nhà giống nhau |
| Điều ba mẹ mong cô để ý | “Nhờ cô để ý giấc ngủ trưa và báo em nếu con kể gì về ba.” | Để cô biết việc cụ thể cần làm |
Có thể thêm thông tin thực tế nếu có: ai sẽ đón con những ngày nào, ai được nhận thông tin từ lớp, có giấy tờ nào về quyền nuôi con hay người được đón cần trường lưu không. Với gia đình ba mẹ xa nhau, đây là chỗ cần rõ nhất, vì nó liên quan đến an toàn khi đón trả.
Khi nhà có em bé
Có em là một thay đổi lớn với trẻ mầm non, kể cả khi con háo hức chờ em. Sự chú ý của người lớn dồn về em, nhịp nhà thay đổi, đêm có thể bị đánh thức. Ở lớp, cô hay thấy những dấu hiệu như con đòi bế nhiều hơn, nói giọng em bé, tè dầm lại sau thời gian đã ổn, hay muốn được đút ăn. Đây là cách trẻ nói rằng con cũng cần được chăm như em.
Báo cô vài tuần trước ngày dự sinh và ngay khi em ra đời. Cô có thể cho con kể về em trong giờ vòng tròn, đọc một cuốn truyện về anh chị lớn, và khen những việc con làm được như một “anh lớn”, “chị lớn” mà không ép con phải luôn nhường nhịn. Khi con có những ngày trở lại hành vi nhỏ hơn tuổi, cô không chê, chỉ nhẹ nhàng đáp ứng rồi dẫn con trở lại.
Một điều nên tránh trong giai đoạn này là thay đổi nhiều thứ cùng lúc ở lớp, như chuyển lớp, đổi giờ đưa đón. Nếu có thể, giữ lớp là phần ổn định nhất trong đời sống của con những tháng đầu có em.
Khi chuyển nhà hay đổi người chăm
Chuyển nhà nghe như chuyện của người lớn, nhưng với trẻ nhỏ đó là mất đi một chỗ quen: phòng ngủ, đường về, hàng xóm. Nếu con vẫn học lớp cũ, lớp trở thành mốc ổn định quý giá. Báo cô ngày chuyển, đường đi mới có dài hơn không, giờ đến lớp có đổi không, và con có ngủ khó ở nhà mới không.
Khi đổi người chăm, như ông bà về quê, có người giúp việc mới, hay ba mẹ đi làm xa, cũng nên báo. Trẻ gắn bó với người chăm chính, và mất đi một người quen mỗi ngày là một nỗi buồn thật. Cô có thể để ý những ngày đầu con hỏi về người ấy, và trả lời theo cách nhà đã thống nhất.
Nếu chuyển nhà kèm đổi trường, báo cô sớm để lớp chuẩn bị một buổi chia tay nhỏ. Trẻ được chào bạn và cô, được nhận một món kỷ niệm như một tấm ảnh lớp, sẽ bước sang chỗ mới với một kết thúc rõ ràng, thay vì một ngày tự nhiên không gặp lại ai.
Khi ba mẹ chia tay
Đây là chuyện nhiều gia đình ngại nói nhất. Ba mẹ không cần kể lý do hay chi tiết, chỉ cần cô biết hai điều: con đang trải qua một thay đổi lớn, và lịch sinh hoạt của con sẽ như thế nào. Con ở với ai những ngày nào, ai đón, ai nhận ghi chép của lớp, ai được gọi khi con ốm. Nếu có quyết định của toà án về quyền nuôi con hay hạn chế người đón, gửi trường bản sao để trường làm đúng.
Ở lớp, trẻ có ba mẹ vừa chia tay có thể buồn, giận, lo lắng, hoặc có vẻ bình thường hoàn toàn. Mỗi trẻ phản ứng một kiểu. Cô có thể để con vẽ, kể về cả hai ngôi nhà, và không bao giờ hỏi con về chuyện của người lớn. Ba mẹ nên thống nhất với nhau, nếu có thể, về những gì con được nghe, và nhờ cô không nghe một bên nói xấu bên kia trước mặt con.
Một điều quan trọng: lớp không phải nơi để người lớn chuyển những bất đồng của mình. Đừng nhờ cô báo lại chuyện của bên kia, đừng tranh luận với nhau ở cửa lớp. Giữ cho lớp là nơi con được là một đứa trẻ, không phải người đứng giữa.
Khi có người thân mất
Trẻ dưới sáu tuổi hiểu cái chết từng phần. Các nghiên cứu về cách trẻ hiểu cái chết, như công trình của Mark Speece và Sandor Brent những năm 1980, mô tả vài ý trẻ dần nắm được: người đã mất không quay lại, cơ thể không còn hoạt động, và mọi sinh vật rồi đều mất. Trẻ mầm non thường chưa nắm đủ, nên có thể hỏi đi hỏi lại “bao giờ ông về”, hay chơi trò đám tang trong góc đóng vai. Đó là cách trẻ tập hiểu, không phải dấu hiệu vô tâm.
Khi báo cô, điều quan trọng nhất là những từ nhà đang dùng. Nhiều người lớn nói “ông đi xa”, “ông đang ngủ” để nhẹ lòng trẻ, nhưng những câu này có thể làm trẻ sợ ngủ hay sợ người thân đi xa. Các tổ chức hỗ trợ trẻ đối diện mất mát thường khuyên dùng từ đơn giản và thật, như “ông đã mất, cơ thể ông không còn hoạt động nữa”. Dù nhà chọn cách nói nào, cô cần biết để nói giống.
Ở lớp, cô có thể cho con một góc yên tĩnh khi con cần, cho phép con khóc, và trả lời ngắn khi con hỏi, rồi báo lại cho nhà những câu con hỏi để nhà tiếp tục câu chuyện. Nếu lớp có hoạt động về gia đình, như vẽ ông bà, cô sẽ biết để chuẩn bị cho con.
Lớp làm được gì, và điều lớp không nên làm
Lớp làm được: giữ nhịp ngày đều đặn để con có một chỗ dựa quen; cho con một góc yên tĩnh và một món đồ an ủi mang từ nhà; đọc những cuốn truyện tranh phù hợp về em bé, về chuyển nhà, về mất mát khi con sẵn sàng; giúp con gọi tên cảm xúc như buồn, giận, nhớ; ghi lại những thay đổi đáng chú ý và báo riêng cho nhà.
Lớp không nên: hỏi con về chuyện của người lớn, như vì sao ba mẹ chia tay; nói với con những điều khác với cách nhà đã nói; kể chuyện của con với phụ huynh khác hay để lộ trong nhóm chat; ép con phải vui, phải ngoan cho bằng các bạn; hay đưa ra lời khuyên về chuyện gia đình mà nhà không hỏi.
Khi cô và nhà nghĩ khác nhau về cách nói với con, như cô thấy nên nói thật hơn về cái chết, cô có thể chia sẻ góc nhìn của mình trong một buổi riêng với ba mẹ, nhưng quyết định cuối cùng về điều con được nghe thuộc về gia đình. Ở lớp, cô nói theo cách gia đình đã chọn.
Dấu hiệu cần để ý thêm
Phần lớn trẻ vượt qua những thay đổi lớn với sự nâng đỡ của gia đình và lớp. Một số dấu hiệu cho thấy con có thể cần thêm sự hỗ trợ của chuyên gia.
- Thay đổi ăn, ngủ kéo dài nhiều tuần mà không dịu dần.
- Mất đi những kỹ năng đã có lâu, như nói, tự đi vệ sinh, và không lấy lại sau vài tuần.
- Sợ hãi kéo dài, như không chịu rời ba mẹ, sợ ngủ, gặp ác mộng nhiều đêm liền.
- Thu mình hẳn ở lớp, không còn chơi với bạn, không còn hứng thú với những gì con từng thích.
- Hành vi làm đau mình hoặc bạn lặp lại nhiều lần.
- Ở lớp và ở nhà cùng thấy con khó khăn, không chỉ ở một nơi.
Khi thấy những dấu hiệu này, ba mẹ có thể bắt đầu với bác sĩ nhi của con, người sẽ khám và giới thiệu chuyên gia tâm lý trẻ em nếu cần. Ghi chép của cô về những thay đổi ở lớp là thông tin rất có ích cho buổi khám. Cũng đừng quên chính ba mẹ: người lớn được nâng đỡ thì mới nâng đỡ được con.
Câu hỏi thường gặp
Có nên nói với con là đã kể chuyện nhà cho cô không?
Nên, và nói đơn giản thôi: “Mẹ đã kể với cô là nhà mình có em bé, nên nếu con muốn kể về em, cô biết rồi đấy.” Con biết người lớn hai nơi cùng biết chuyện của mình thường yên tâm hơn, và có thêm một người để chia sẻ.
Chuyện nhà rất riêng, không muốn ai biết thì sao?
Ba mẹ có quyền quyết định. Ít nhất nên nói với cô một câu chung như “nhà em đang có chuyện, con có thể nhạy cảm hơn”, để cô không xử lý hành vi của con như chuyện kỷ luật thông thường. Chi tiết thì giữ cho mình.
Có nên cho con nghỉ học vài hôm sau khi người thân mất không?
Tuỳ hoàn cảnh gia đình, như khi có tang lễ, về quê. Sau đó, quay lại lớp thường giúp trẻ vì lớp là nhịp quen thuộc. Báo cô trước ngày con quay lại để cô chuẩn bị và đón con nhẹ nhàng.
Cô có nên kể chuyện của con với các phụ huynh khác không?
Không. Thông tin gia đình kể riêng với cô cần được giữ kín. Nếu các bé trong lớp hỏi, cô trả lời rất chung và tôn trọng. Nếu thấy thông tin bị lộ, ba mẹ nên nói với ban giám hiệu.
Con hỏi cô những câu khó về chuyện nhà, cô nên trả lời ra sao?
Cô nên trả lời ngắn, thật, theo những gì gia đình đã nói với con, và không thêm điều nhà chưa nói. Với câu cô không chắc, cô đáp “con hỏi ba mẹ nhé, cô sẽ kể cho ba mẹ là con muốn biết”, rồi báo lại cho nhà.
Ba mẹ đã chia tay, mỗi người muốn nhận thông tin riêng từ lớp được không?
Thường được, nếu không có quyết định nào hạn chế. Báo trường để thêm cả hai người vào kênh liên lạc của lớp, và thống nhất ai là người liên lạc chính khi con ốm hay có chuyện gấp. Trường sẽ làm theo giấy tờ pháp lý mà gia đình cung cấp.