Với trẻ mầm non, nên bắt đầu bằng những truyện cổ tích ngắn, ít nhân vật, có tình tiết lặp lại và kết thúc rõ ràng như Cây khế, Cây tre trăm đốt, Cóc kiện trời; để dành các truyện dài, nhiều đoạn dữ như Tấm Cám, Thạch Sanh cho trẻ 5–6 tuổi, và người kể được phép làm nhẹ những chi tiết rùng rợn mà không phải đổi ý nghĩa của truyện.
Truyện cổ tích Việt Nam được kể cho người lớn lẫn trẻ con suốt nhiều đời, nên có những đoạn rất dữ: chằn tinh ăn thịt người, chim rơi xuống biển, mẹ kế hại con chồng. Ở lớp mầm non, cô không né cổ tích, vì đó là một phần lớn của văn hoá Việt mà trẻ cần được nghe. Nhưng cô chọn truyện theo tuổi và chọn cách kể. Bài này gom lại những điều đó cho ba mẹ: phân biệt các loại truyện dân gian, bảng chọn truyện theo tuổi, cách xử lý đoạn đáng sợ, cách chọn sách và cách kể nối tiếp ở nhà.
Cổ tích, truyền thuyết, ngụ ngôn: ba loại truyện trẻ hay nghe lẫn
Trong kho truyện dân gian, ba loại hay được kể cho trẻ nhất là truyện cổ tích, truyền thuyết và ngụ ngôn. Truyện cổ tích kể về số phận những con người bình thường, thường là người nghèo, người hiền, người bị hắt hủi, và có yếu tố kỳ ảo giúp họ: Bụt hiện lên, cây khế có chim lạ, niêu cơm ăn mãi không hết. Kết truyện thường là người hiền được đền đáp, kẻ ác bị trừng phạt.
Truyền thuyết gắn với nhân vật và sự kiện của lịch sử dân tộc, dù được kể bằng màu sắc kỳ ảo: Thánh Gióng đánh giặc Ân, Sơn Tinh Thủy Tinh tranh Mị Nương thời vua Hùng thứ mười tám, Lang Liêu làm bánh chưng bánh giầy dâng vua Hùng thứ sáu. Ngụ ngôn là truyện ngắn mượn con vật hay đồ vật để nói một bài học, như Ếch ngồi đáy giếng.
Phân biệt như vậy giúp ba mẹ biết nên trò chuyện với con thế nào sau khi kể. Với cổ tích, câu hỏi hay là "con thích nhân vật nào". Với truyền thuyết, ba mẹ kể thêm "người Việt mình kể chuyện này để nhớ ông bà tổ tiên". Với ngụ ngôn, để trẻ tự đoán con vật trong truyện làm gì sai, thay vì đọc sẵn bài học ở cuối.
Bảng chọn truyện cổ tích theo tuổi
Bảng dưới đây là gợi ý từ độ dài truyện, số nhân vật và mức độ đáng sợ của tình tiết. Mỗi trẻ một khác; một trẻ bốn tuổi quen nghe truyện có thể theo được truyện dài sớm hơn.
| Tuổi | Truyện hợp | Vì sao hợp | Lưu ý khi kể |
|---|---|---|---|
| Dưới 3 tuổi | Bản rất ngắn của truyện có con vật, kể một tình tiết; phần lớn thời gian vẫn dành cho đồng dao và truyện tranh cho tuổi nhà trẻ | Trẻ theo được một sự việc, chưa theo được chuỗi nhân quả dài | Kể dưới năm phút, dùng con rối hoặc vật thật |
| 3–4 tuổi | Cây khế, Cây tre trăm đốt | Có câu lặp như "ăn một quả, trả cục vàng" hay "khắc nhập, khắc xuất" để trẻ đọc theo | Nhấn câu lặp, cho trẻ nói cùng |
| 4–5 tuổi | Cóc kiện trời, Sự tích dưa hấu, Sọ Dừa, Sự tích cây vú sữa | Có hành trình, có nhiều nhân vật đi cùng, có kết thúc ấm | Sự tích cây vú sữa nhiều cảm xúc; để ý trẻ đang nhớ mẹ |
| 5–6 tuổi | Thánh Gióng, Sơn Tinh Thủy Tinh, Bánh chưng bánh giầy, Thạch Sanh, Tấm Cám | Truyện dài, có xung đột, có cái ác rõ, trẻ bắt đầu hỏi vì sao | Làm nhẹ đoạn bạo lực; có thể kể làm hai buổi |
Tên truyện trong bảng đều là truyện dân gian quen thuộc, có trong các tuyển tập truyện cổ tích Việt Nam. Ba mẹ có thể bắt đầu ở hàng phù hợp với con rồi đi dần xuống dưới, không cần đi đúng tuổi ghi trong bảng.
Vì sao truyện cổ có đoạn dữ, và trẻ cần gì ở những đoạn đó
Phụ huynh hay hỏi: truyện cổ tích dạy trẻ điều tốt, sao lại có cảnh người anh rơi xuống biển hay chằn tinh đòi ăn thịt người? Truyện cổ được kể từ thời trẻ con và người lớn ngồi chung bên bếp lửa, nên nó mang cả những nỗi sợ thật của đời sống: đói, bị bỏ rơi, bị người mạnh hơn hại. Cái ác trong truyện phải đủ đáng sợ thì chiến thắng của người hiền mới có sức nặng.
Nhà tâm lý học Bruno Bettelheim, trong cuốn The Uses of Enchantment xuất bản năm 1976, cho rằng truyện cổ tích giúp trẻ đối diện với nỗi sợ trong một khung an toàn, vì trẻ biết trước rằng truyện sẽ kết thúc tốt. Quan điểm này có ảnh hưởng lớn nhưng cũng bị nhiều nhà nghiên cứu phê phán vì dựa vào phân tâm học hơn là quan sát có kiểm chứng. Điều mà người làm giáo dục mầm non nhìn chung đồng ý là: trẻ chịu được một chút sợ hãi trong truyện nếu người kể ở ngay cạnh, giọng kể bình tĩnh và kết truyện mang lại cảm giác yên.
Vì vậy câu hỏi không phải là có kể đoạn dữ hay không, mà là kể nó ra sao. Một trẻ năm tuổi nghe chằn tinh bị Thạch Sanh đánh bại thì thấy hả hê. Cũng trẻ đó nghe tả chi tiết cảnh chằn tinh ăn thịt người thì có thể mất ngủ. Khác biệt nằm ở người kể.
Kể những đoạn dữ: giữ, làm nhẹ hay đổi
Giữ nguyên quy luật nhân quả. Người anh trong Cây khế may túi mười hai gang vì tham nên chim chở không nổi và rơi xuống biển. Đó là cái lõi của truyện. Kể nhẹ đi bằng cách không tả cảnh chìm, chỉ nói "người anh tham quá nên không về được nữa", vẫn giữ được ý mà không gây hoảng.
Không tả máu me, tả bằng âm thanh và hình dáng. Chằn tinh trong Thạch Sanh có thể được kể bằng tiếng gầm, bằng cái bóng to trong hang, không cần chi tiết ăn thịt. Trẻ thích phần âm thanh và phần chiến thắng hơn phần đáng sợ.
Kết truyện Tấm Cám: chọn bản cho tuổi. Bản dân gian phổ biến kết bằng việc Cám bị dội nước sôi và mẹ kế ăn phải mắm làm từ xác con. Nhiều bản kể cho thiếu nhi dừng ở đoạn Tấm trở về cung, mẹ con Cám xấu hổ bỏ đi. Với trẻ mầm non, cô thường kể bản thứ hai; khi trẻ lớn, có thể kể bản đầy đủ và nói chuyện vì sao người xưa kể như vậy.
Báo trước kết thúc tốt nếu trẻ lo. Khi thấy trẻ co người lại, người kể có thể dừng một nhịp và nói "rồi Tấm sẽ được về nhà thôi, nghe tiếp nhé". Trẻ được trấn an mà truyện không bị cắt.
Đừng đổi truyện thành truyện khác. Làm nhẹ là một việc, viết lại là việc khác. Một truyện Cây khế mà người anh không tham, hay Thạch Sanh không phải đánh chằn tinh, thì không còn là truyện dân gian nữa. Nếu một truyện quá dữ với một trẻ, chọn truyện khác thay vì biến nó thành truyện lạ.
Truyện cổ dạy gì, và vì sao không nên chốt bài học thay trẻ
Người lớn hay đọc truyện cổ tích như một bài đạo đức: Cây khế dạy đừng tham, Tấm Cám dạy ở hiền gặp lành. Điều đó đúng, nhưng chỉ là một lớp. Với trẻ mầm non, truyện cổ còn dạy những thứ ít được nói ra hơn: một câu chuyện có đầu, có giữa, có cuối; việc này xảy ra thì kéo theo việc kia; một nhân vật có thể vừa yếu vừa dũng cảm như Sọ Dừa; và người Việt xưa sống trong nhà tranh, cấy lúa, đi chợ, gói bánh. Đó là vốn văn hoá và vốn ngôn ngữ mà trẻ mang theo rất lâu.
Khi người lớn chốt sẵn "truyện này dạy con không được tham", trẻ chỉ nhận được một câu, và câu đó thường trôi đi. Khi người lớn hỏi "con thấy người em làm gì khi chim đến", trẻ phải tự nhớ lại, tự nói, và tự rút ra điều mình thấy. Có trẻ sẽ nói người em hiền, có trẻ nói người em không lấy nhiều vàng, có trẻ chỉ nói thích con chim. Câu trả lời nào cũng là một bước.
Ở lớp, cô để phần bài học đến muộn và đến tự nhiên, nhiều khi qua một tình huống khác trong ngày, như lúc chia bánh: "mình lấy vừa đủ như người em trong truyện nhé". Lúc ấy truyện cổ mới thật sự chạm vào đời sống của trẻ.
Chọn sách truyện cổ tích cho con: nhìn những gì
Sách cổ tích cho thiếu nhi bày bán rất nhiều, chất lượng không đều. Vài điều nên lật ra xem trước khi mua:
- Tên người biên soạn hoặc kể lại: sách tử tế ghi rõ ai kể lại, theo tuyển tập nào. Sách không ghi gì thường là bản chép trôi nổi.
- Lời văn: đọc thử một trang. Câu ngắn, đúng ngữ pháp, giữ được chất kể chuyện; không chen tiếng lóng, từ mạng, không dịch ngược từ bản nước ngoài.
- Tình tiết chính có đủ không: Cây tre trăm đốt phải có câu "khắc nhập, khắc xuất"; Cây khế phải có túi ba gang. Thiếu những chi tiết lõi là bản kể đã bị cắt xén.
- Tranh minh hoạ: tranh đẹp, nhân vật mang dáng người Việt, trang phục và nhà cửa gần với văn hoá Việt. Tranh quá rùng rợn ở đoạn dữ sẽ làm khó người kể.
- Độ dài so với tuổi: một cuốn mỏng cho một truyện hợp với trẻ mầm non hơn một cuốn dày gom ba mươi truyện chữ nhỏ.
- Kết truyện: xem trang cuối để biết sách theo bản nào, nhất là với Tấm Cám, để không bất ngờ khi đang đọc cho con.
Một cách chắc hơn là hỏi cô ở lớp sách nào lớp đang dùng, rồi mua đúng bản đó. Con nghe ở trường và ở nhà cùng một lời kể thì dễ tự kể lại hơn.
Ở nhà, kể tiếp truyện con nghe ở lớp
Truyện cổ tích được nghe nhiều lần mới thấm. Vài bước để ba mẹ nối tiếp ở nhà mà không cần là người kể giỏi:
- Hỏi con hôm nay cô kể truyện gì, rồi để con kể trước, dù con kể lộn xộn. Ba mẹ chỉ hỏi thêm "rồi sao nữa".
- Kể lại truyện đó vào buổi tối, ngắn hơn cô kể, bằng giọng tự nhiên của ba mẹ.
- Dừng ở câu lặp để con nói cùng: "ăn một quả…", con đáp "trả cục vàng".
- Hỏi con thích nhân vật nào và vì sao, thay vì hỏi "truyện này dạy con điều gì".
- Để con vẽ hoặc dựng lại truyện bằng đồ chơi. Một quả bóng làm quả khế, một chiếc khăn làm cái túi ba gang.
- Nếu con sợ một đoạn, nói chuyện về nó vào ban ngày, không phải ngay trước giờ ngủ.
Ba mẹ không nhớ rõ truyện cũng không sao. Nói thật với con "ba quên đoạn này, con kể ba nghe" là một cách hay để con được làm người kể.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ ba tuổi đòi nghe Tấm Cám vì anh chị kể, có nên kể không?
Có thể kể một bản rất ngắn: Tấm hiền, bị bắt nạt, được Bụt giúp, cuối cùng được sống vui. Bỏ qua các đoạn hoá thân phức tạp và đoạn kết dữ. Khi con lớn hơn, kể lại bản đầy đủ. Trẻ nhỏ thích nghe lại truyện quen, nên mỗi lần kể có thể thêm dần chi tiết.
Truyện cổ tích có nhiều phép màu, có làm trẻ tin vào điều không thật không?
Trẻ mầm non thường phân biệt được dần giữa truyện và đời thật, nhất là khi người lớn nói rõ "đây là truyện ông bà ngày xưa kể". Trí tưởng tượng là một phần bình thường của tuổi này. Nếu con hỏi Bụt có thật không, ba mẹ trả lời theo cách gia đình mình nghĩ, nhẹ nhàng và thật.
Con nghe truyện xong hay hỏi vì sao nhân vật lại ác, trả lời thế nào?
Đó là câu hỏi tốt. Ba mẹ giải thích rằng người trong truyện làm điều xấu vì tham, vì ghen, vì muốn hơn người khác, rồi hỏi lại con khi nào con thấy ghen. Trẻ học được rằng cảm xúc xấu ai cũng có, điều quan trọng là mình làm gì với nó.
Có nên cho con xem phim hoạt hình cổ tích thay cho kể?
Phim có thể là một cửa vào, nhưng thường đổi tình tiết, thêm nhân vật, và để trẻ ngồi xem một mình. Kể bằng lời giúp trẻ tự tưởng tượng hình ảnh và luyện nghe câu dài. Nếu cho xem phim, nên xem cùng rồi kể lại bằng lời ở lần sau.
Lớp song ngữ có kể truyện cổ tích Việt Nam không hay chỉ kể truyện nước ngoài?
Ở lớp song ngữ, truyện cổ tích Việt Nam thuộc phần tiếng Việt và văn hoá Việt, nên có mặt trong giờ kể chuyện tiếng Việt. Ba mẹ có thể hỏi cô danh sách truyện của tháng để kể lại ở nhà. Trẻ được nghe cả truyện Việt lẫn truyện nước ngoài là điều tốt, miễn truyện Việt không bị lép vế.
Con chỉ muốn nghe mãi một truyện, có cần đổi truyện khác không?
Không cần vội. Trẻ mầm non thích nghe đi nghe lại một truyện vì nó cho trẻ cảm giác nắm được, đoán được. Mỗi lần nghe lại, trẻ để ý thêm một chi tiết và bắt đầu kể theo. Ba mẹ có thể giới thiệu truyện mới song song, nhưng không cần bỏ truyện cũ.